Microbes in Sewage Treatment Questions in Gujarati

(C) $B.O.D.$ એટલે બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ (જૈવરાસાયણિક ઓક્સિજન માંગ).
તેને એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે વપરાતા ઓગળેલા ઓક્સિજનના જથ્થા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તેથી,$B.O.D.$ કસોટીમાં,પાણીના નમૂનામાં હાજર કચરાના કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવા અને તેનો નાશ કરવા માટે સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઓક્સિજનનો ઉપયોગ થાય છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $(c)$ છે.

(A) સૂક્ષ્મજીવો,ખાસ કરીને જારક બેક્ટેરિયાનો ઉપયોગ ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયામાં કરવામાં આવે છે.
ઓક્સિજનની હાજરીમાં,આ સૂક્ષ્મજીવો પાણીમાં રહેલા જટિલ કાર્બનિક પ્રદૂષકોનું ઓક્સિડેશન કરીને તેને સરળ અકાર્બનિક સ્વરૂપોમાં ફેરવે છે,જેનાથી જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ ઘટે છે અને પાણી શુદ્ધ થાય છે.

(C) ગંદા પાણીમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
સૂક્ષ્મજીવો,જેમ કે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ,ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ સજીવો જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ગંદા પાણીમાં રહેલા જટિલ કાર્બનિક સંયોજનોનું સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે,જેનાથી પાણી રિસાયકલિંગ માટે શુદ્ધ થાય છે.

(B) બાયોલોજિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ એટલે એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવામાં આવે ત્યારે વપરાતા ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ. ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન પાણીના એકમ કદમાં $O_2$ વપરાશના દરનું માપન એ પાણીના નમૂનાના $BOD$ ને નિર્ધારિત કરવા માટેની પ્રમાણભૂત પદ્ધતિ છે. આ મૂલ્ય પાણીમાં કાર્બનિક પ્રદૂષણના સ્તરના સૂચક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) $E. coli$ (Escherichia coli) એ એક બેક્ટેરિયા છે જે સામાન્ય રીતે સસ્તન પ્રાણીઓના આંતરડામાં જોવા મળે છે.
પાણીના સ્ત્રોતોમાં તેની હાજરી એ મળ દ્વારા થતા દૂષણનું પ્રમાણભૂત સૂચક છે.
ગટરના પાણીમાં મળનો મુખ્ય ઘટક હોવાથી,પાણીમાં $E. coli$ નું ઉચ્ચ પ્રમાણ એ સીવેજ (ગટરના) પ્રદૂષણનું સીધું સૂચક છે.

(B) ગંદા પાણીની સારવાર દરમિયાન:
$1$. પ્રાથમિક પ્રક્રિયામાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા નિલંબિત કણોને દૂર કરવાની ભૌતિક પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. દ્વિતીયક પ્રક્રિયા એ એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે જે ગંદા પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવા માટે જારક અને અજારક સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરે છે.
$3$. તૃતીયક પ્રક્રિયામાં પાણીમાંથી ફોસ્ફેટ,નાઈટ્રેટ અને સલ્ફેટ જેવા ચોક્કસ પોષક તત્વોને રાસાયણિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
તેથી,જૈવિક પ્રક્રિયાનો સમાવેશ કરતી સાચી પ્રક્રિયા દ્વિતીયક પ્રક્રિયા છે.

(B) $Pseudomonas$ પ્રજાતિઓ તેમની ચયાપચયની વિવિધતા માટે જાણીતી છે. તેઓ હાઇડ્રોકાર્બન,જંતુનાશકો અને અન્ય પર્યાવરણીય પ્રદૂષકો સહિતના વિશાળ શ્રેણીના જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ ગુણધર્મને કારણે તેઓ બાયોરેમિડિયેશન (જૈવિક ઉપચાર) માં અત્યંત ઉપયોગી છે,જ્યાં તેનો ઉપયોગ તેલના ગળતર અને ઝેરી કચરાના સ્થળોને સાફ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.

(A) $1$. સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં,સેટલિંગ ટાંકાના અવસાદનને સક્રિય સ્લ્જ (activated sludge) કહેવામાં આવે છે,જે એરેશન ટાંકા માટે ઇનોક્યુલમ તરીકે કાર્ય કરે છે અને તે જારક બેક્ટેરિયાનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે. તેથી,વિકલ્પ $A$ સાચો છે.
$2$. બાયોગેસ પ્રાણીઓના કચરા (છાણ) માં રહેલા સેલ્યુલોઝિક પદાર્થો પર અજારક બેક્ટેરિયાની ક્રિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,જારક બેક્ટેરિયા દ્વારા નહીં. તેથી,વિકલ્પ $B$ ખોટો છે.
$3$. $Methanobacterium$ એ અજારક બેક્ટેરિયમ છે,જારક નથી. તે પશુઓના આમાશયમાં જોવા મળે છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ ખોટો છે.
$4$. બાયોગેસ એ વાયુઓનું મિશ્રણ છે (મુખ્યત્વે મિથેન,$CO_2$ અને $H_2S$),શુદ્ધ મિથેન નથી. તેથી,વિકલ્પ $D$ ખોટો છે.

(D) દ્વિતીયક સીવેજ ઉપચાર,જેને જૈવિક ઉપચાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેમાં સીવેજમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવા માટે જારક અને અજારક સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ થાય છે.
પ્રાથમિક ઉપચાર એ ગાળણ અને અવસાદન જેવી ભૌતિક પ્રક્રિયા છે.
દ્વિતીયક ઉપચાર એ નિસ્યંદિત પાણીના જૈવિક ઓક્સિજન વપરાશ $(BOD)$ ને ઘટાડવા માટે સૂક્ષ્મજીવો (બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) ની ચયાપચયની પ્રવૃત્તિ પર આધાર રાખે છે.
તેથી,તે મુખ્યત્વે એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે.

(A) સીવેજ શુધ્ધિકરણ એ મુખ્યત્વે એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે જે સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ પર આધાર રાખે છે.
દ્વિતીયક સારવારના તબક્કામાં,જેને જૈવિક સારવાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવા માટે જારક અને અજારક સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક કચરાનો ઉપયોગ કરે છે,જેનાથી પાણીના સ્ત્રોતોમાં છોડતા પહેલા ગંદા પાણીની જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ ઘટાડવામાં આવે છે.

(B) સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ $(STPs)$ મુખ્યત્વે સીવેજમાં કુદરતી રીતે હાજર રહેલા વિષમપોષી સૂક્ષ્મજીવો પર આધાર રાખે છે જે પાણીને શુદ્ધ કરે છે. દ્વિતીયક પ્રક્રિયા (જૈવિક પ્રક્રિયા) દરમિયાન,આ સૂક્ષ્મજીવો સીવેજમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું સેવન કરે છે,જેનાથી ઉત્સર્ગ પાણીની જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ ઘટે છે.

(B) $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) એટલે એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે જરૂરી ઓક્સિજનનું પ્રમાણ.
ગંદા પાણીના દ્વિતીયક ઉપચાર દરમિયાન,જારક સૂક્ષ્મજીવો ઇફ્લુઅન્ટમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરે છે.
જેમ જેમ આ સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક પ્રદૂષકોનું વિઘટન કરે છે અને તેનો વપરાશ કરે છે,તેમ પાણીમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ ઘટે છે.
પરિણામે,ઇફ્લુઅન્ટનું $BOD$ સ્તર ઘટે છે,જે દર્શાવે છે કે પાણીનું પ્રદૂષણ ઘટ્યું છે.

(C) સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં,પ્રાથમિક ઇફ્લુઅન્ટને મોટા જારક પ્રક્રિયા ટાંકા (Aeration tanks) માં પસાર કરવામાં આવે છે,જ્યાં તેને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને હવા પંપ કરવામાં આવે છે. આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ જે જાળી જેવી રચના બનાવે છે) માં જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે. એકવાર સુએજનો $BOD$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય,પછી ઇફ્લુઅન્ટને સેટલિંગ ટાંકામાં પસાર કરવામાં આવે છે જ્યાં બેક્ટેરિયલ ફ્લોક્સને અવસાદિત થવા દેવામાં આવે છે. આ અવસાદનને સક્રિય સ્લજ (Activated sludge) કહેવામાં આવે છે.

(B) $STPs$ (સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ) માં,પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક પ્રક્રિયાઓમાં સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવામાં આવે છે.
અજારક સ્લજ પાચન પ્રક્રિયા દરમિયાન,મિથેનોજેનિક બેક્ટેરિયા બાયોગૅસ (મિથેન,હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓનું મિશ્રણ) ઉત્પન્ન કરે છે.
વધુમાં,પ્રક્રિયા પછી વધેલા સ્લજનો ઉપયોગ ઘણીવાર ખેતી માટે સેન્દ્રિય ખાતર તરીકે કરવામાં આવે છે.
તેથી,બાયોગૅસ અને સેન્દ્રિય ખાતર બંને સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્રક્રિયાની આડપેદાશ તરીકે પ્રાપ્ત થાય છે.

(B) સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં,પ્રાથમિક એફ્લુઅન્ટને મોટા જારક (Aeration) ટાંકાઓમાં પસાર કરવામાં આવે છે જ્યાં તેને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પમ્પ કરવામાં આવે છે. આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની ફ્લોક્સ (flocs) તરીકે જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે. ત્યારબાદ,આ મિશ્રણને સેટલિંગ ટાંકામાં પસાર કરવામાં આવે છે જ્યાં બેક્ટેરિયલ ફ્લોક્સને નીચે બેસવા દેવામાં આવે છે. આ અવક્ષેપને ક્રિયાશીલ સ્લઝ (activated sludge) કહેવામાં આવે છે. આ ક્રિયાશીલ સ્લઝનો એક નાનો ભાગ ઇનોક્યુલમ (inoculum) તરીકે કામ કરવા માટે ફરીથી જારક ટાંકામાં પમ્પ કરવામાં આવે છે.

(C) $STPs$ એટલે $Sewage$ $Treatment$ $Plants$ (સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ). આ એવી સુવિધાઓ છે જ્યાં મ્યુનિસિપલ ગંદા પાણી (સીવેજ) ને પર્યાવરણમાં મુક્ત કરતા પહેલા તેમાંથી પ્રદૂષકો દૂર કરવા માટે શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થો અને રોગકારક જીવાણુઓને ઘટાડવા માટે ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(A) સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં,પ્રથમ તબક્કામાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા સુએજમાંથી કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$1$. સૌ પ્રથમ,તરતો કચરો ક્રમિક ગાળણ દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. ત્યારબાદ,કાંકરી (માટી અને નાના પથ્થરો) અવસાદન દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
$3$. આ અવસાદન પ્રક્રિયા દરમિયાન નીચે બેસી જતા તમામ ઘન પદાર્થો પ્રાથમિક સ્લઝ બનાવે છે,જ્યારે ઉપરનું પાણી પ્રાથમિક એફ્લુઅન્ટ (Primary Effluent) તરીકે ઓળખાય છે.

(C) $BOD$ એટલે બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ (Biochemical Oxygen Demand). તે પાણીના એક લિટર નમૂનામાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે જરૂરી ઓક્સિજનના જથ્થાને દર્શાવે છે. આમ,$BOD$ એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું માપદંડ છે,જેનું વિઘટન જારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થાય છે. તેથી,તે સૂક્ષ્મજીવો (જે ઓક્સિડેશનની પ્રક્રિયા કરે છે) અને કાર્બનિક દ્રવ્યો (જેનું ઓક્સિડેશન થાય છે) બંને સાથે સંબંધિત છે.

(C) સિવેઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (STPs) માં ગંદા પાણીની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે બે તબક્કામાં કરવામાં આવે છે:
$1$. પ્રાથમિક પ્રક્રિયા (Primary treatment): આમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. દ્વિતીયક પ્રક્રિયા (Secondary treatment) અથવા જૈવિક પ્રક્રિયા: આમાં પ્રાથમિક પ્રક્રિયા પછી મળતા પ્રવાહીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પાચન કરવા માટે જારક અને અજારક સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(C) સુએજ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક ટ્રીટમેન્ટ પછી મળતા પ્રવાહીને મોટા એરેશન ટાંકામાં મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં તેને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને હવા પંપ કરવામાં આવે છે. આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ જે જાળી જેવી રચના બનાવે છે) તરીકે જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે. જ્યારે સુએજનો $BOD$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે,ત્યારે આ પ્રવાહીને સેટલિંગ ટાંકામાં મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં બેક્ટેરિયલ 'ફ્લોક્સ'નું અવસાદન થવા દેવામાં આવે છે. આ અવસાદિત પદાર્થને સક્રિય સ્લજ (activated sludge) કહેવામાં આવે છે.

(A) સુએજ ટ્રીટમેન્ટ (ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ) ની પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક સારવારમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે. અવસાદનની પ્રક્રિયા દરમિયાન,જે ઘન પદાર્થો ટાંકીના તળિયે બેસી જાય છે તેને પ્રાથમિક સ્લઝ કહેવામાં આવે છે. તેથી,સ્લઝ એટલે અવસાદનની ક્રિયા બાદ પ્રાપ્ત થતો માટી જેવો રગડો.

(B) સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં,પ્રાથમિક પ્રક્રિયામાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે. જે કચરો નીચે બેસી જાય છે તેને પ્રાથમિક સ્લજ કહેવામાં આવે છે,જ્યારે ઉપર રહેલા પ્રવાહી ભાગને પ્રાથમિક ઇફ્લુઅન્ટ કહેવામાં આવે છે. આ ઇફ્લુઅન્ટને ત્યારબાદ દ્વિતીયક પ્રક્રિયા માટે લઈ જવામાં આવે છે.

(A) સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્રક્રિયામાં ત્રણ મુખ્ય તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. પ્રાથમિક સારવાર (ભૌતિક પ્રક્રિયા): આમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. દ્વિતીયક સારવાર (જૈવિક પ્રક્રિયા): આમાં એરેશન ટેન્કમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પાચન કરવા માટે જારક સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ થાય છે.
$3$. તૃતીયક/સ્લજ સારવાર (અજારક પ્રક્રિયા): દ્વિતીયક સારવાર દરમિયાન ઉત્પન્ન થયેલા સ્લજને અજારક સ્લજ ડાયજેસ્ટરમાં અજારક બેક્ટેરિયા સાથે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે જેથી બાયોગેસ ઉત્પન્ન થાય છે.

(B) સિવેઝ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક ઇફ્લુઅન્ટને મોટા જારક પ્રક્રિયા ટાંકાઓમાં (Aeration tanks) પસાર કરવામાં આવે છે,જ્યાં તેને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે. આનાથી જારક સૂક્ષ્મજીવોની ફ્લોક્સ (flocs) તરીકે જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે. આ સૂક્ષ્મજીવો ઇફ્લુઅન્ટમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો મોટો ભાગ વાપરી નાખે છે,જે $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) ને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે. એકવાર સિવેઝ અથવા ગંદા પાણીનો $BOD$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય,પછી ઇફ્લુઅન્ટને સેટલિંગ ટાંકામાં પસાર કરવામાં આવે છે,જ્યાં બેક્ટેરિયલ 'ફ્લોક્સ' ને નીચે બેસવા (sediment) દેવામાં આવે છે. આ અવક્ષેપને એક્ટિવેટેડ સ્લજ કહેવામાં આવે છે.

(D) સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ $(STPs)$ માં,'બહિઃસ્રાવી' (effluent) શબ્દ એ પ્રક્રિયા કરેલા ગંદા પાણી માટે વપરાય છે જે પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક બંને પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ થયા પછી કુદરતી જળસ્રોતો (જેમ કે નદીઓ અથવા ઝરણાં) માં છોડવામાં આવે છે.
$1$. પ્રાથમિક પ્રક્રિયામાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે,જેના પરિણામે 'પ્રાથમિક બહિઃસ્રાવ' મળે છે.
$2$. દ્વિતીયક પ્રક્રિયા (જૈવિક પ્રક્રિયા) માં ફ્લોક્સ (બેક્ટેરિયા અને ફૂગના તંતુઓ) ની વૃદ્ધિ થાય છે.
$3$. દ્વિતીયક પ્રક્રિયા પછી,મિશ્રણને અવસાદન ટાંકામાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં ફ્લોક્સ નીચે બેસી જાય છે. આ અવસાદિત ભાગને 'સક્રિય સ્લજ' (activated sludge) કહેવાય છે,અને બાકી રહેલું ચોખ્ખું પાણી એ અંતિમ બહિઃસ્રાવ છે,જે જળસ્રોતોમાં છોડવા માટે સુરક્ષિત હોય છે.

(C) સુએજના દ્વિતીયક ઉપચાર દરમિયાન,પ્રાથમિક ઇફ્લુઅન્ટને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકા (aeration tanks) માં પસાર કરવામાં આવે છે.
અહીં,તેને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા ઉપયોગી જારકજીવી સૂક્ષ્મજીવોની 'ફ્લોક્સ' તરીકે ઓળખાતી વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.
ફ્લોક્સ એ બેક્ટેરિયાના સમૂહ છે જે ફુગની કવકજાળ સાથે જોડાઈને જાળી જેવી રચના બનાવે છે.
આ સૂક્ષ્મજીવો ઇફ્લુઅન્ટમાં રહેલા મોટાભાગના કાર્બનિક દ્રવ્યોનો વપરાશ કરે છે,જેનાથી જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.

(C) સીવેજની દ્વિતીયક પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક એફ્લુઅન્ટને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકા (aeration tanks) માં પસાર કરવામાં આવે છે.
અહીં,તેને યાંત્રિક રીતે સતત હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે.
આનાથી ફૂગના તંતુઓ સાથે સંકળાયેલા બૅક્ટેરિયાના સમૂહ તરીકે જારક સૂક્ષ્મજીવોની જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે,જે જાળી જેવી રચનાઓ બનાવે છે જેને 'ફ્લોક્સ' કહેવામાં આવે છે.
આ ફ્લોક્સ એફ્લુઅન્ટમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો મુખ્ય ભાગ વાપરી નાખે છે,જેનાથી બાયોલોજિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.

(C) સુએજમાંથી ભૌતિક કણોને દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને પ્રાથમિક સારવાર કહેવામાં આવે છે.
પ્રાથમિક સારવારમાં મુખ્યત્વે બે તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ક્રમિક ગાળણ: આ પ્રક્રિયા દ્વારા તરતા કચરાને દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. અવસાદન: આ પ્રક્રિયા દ્વારા કાંકરી અને માટી જેવા ભારે કણોને નીચે બેસાડવામાં આવે છે.
આ બંને તબક્કાઓ સંપૂર્ણપણે ભૌતિક પ્રક્રિયાઓ છે. જૈવિક પ્રક્રિયા એ દ્વિતીયક સારવારનો ભાગ છે,અને ક્લોરિનેશન એ જંતુનાશક તરીકે વપરાતી તૃતીયક સારવારની પ્રક્રિયા છે.

(B) સિવેઝના દ્વિતીયક ઉપચાર દરમિયાન,પ્રાથમિક નિસ્યંદિત પાણીને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકાઓમાં પસાર કરવામાં આવે છે.
આ ટાંકાઓમાં,પાણીને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા જારક સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ) બનાવે છે.
આ સૂક્ષ્મજીવો સ્વભાવે વિષમપોષી હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ સિવેઝમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે,જેનાથી પાણીની જૈવરાસાયણિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે.

(B) સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં,પ્રાથમિક એફ્લુઅન્ટને મોટા જારક (Aeration) ટાંકાઓમાં પસાર કરવામાં આવે છે.
આ ટાંકાઓમાં,એફ્લુઅન્ટને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે.
આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની ફ્લોક્સ (બેક્ટેરિયા અને ફૂગના તંતુઓનું જાળીદાર બંધારણ) તરીકે જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે.
વૃદ્ધિ દરમિયાન,આ સૂક્ષ્મજીવો એફ્લુઅન્ટમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો મોટો ભાગ વાપરી નાખે છે.
આનાથી એફ્લુઅન્ટની $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે.
જ્યારે સુએજ કે ગંદા પાણીની $BOD$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય,ત્યારે એફ્લુઅન્ટને સેટલિંગ ટાંકામાં પસાર કરવામાં આવે છે જ્યાં બેક્ટેરિયલ 'ફ્લોક્સ' નીચે બેસી જાય છે.
આ જમા થયેલા અવક્ષેપને ક્રિયાશીલ સ્લઝ (Activated sludge) કહેવામાં આવે છે.

(B) વિધાન $(A)$ સાચું છે કારણ કે વધતી જતી માનવ વસ્તી મોટા પ્રમાણમાં સુએજ (ગંદા પાણી) ઉત્પન્ન કરે છે,જે જો શુદ્ધ કરવામાં ન આવે તો જળ પ્રદૂષણ અને રોગો ફેલાવે છે. તેથી,વધુ $STPs$ ની જરૂર છે.
કારણ $(R)$ પણ સાચું છે કારણ કે સુએજના દ્વિતીયક ઉપચાર દરમિયાન,અજારક સ્લજ ડાયજેસ્ટર્સનો ઉપયોગ સ્લજમાં રહેલા બેક્ટેરિયા અને ફૂગના પાચન માટે થાય છે,જે મિથેન,હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓ ઉત્પન્ન કરે છે,જેને સામૂહિક રીતે બાયોગૅસ કહેવાય છે,જેનો ઉપયોગ ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે થઈ શકે છે.
જોકે,બાયોગૅસનું ઉત્પાદન એ ટ્રીટમેન્ટ પ્રક્રિયાની એક ફાયદાકારક આડપેદાશ છે,તે મુખ્ય કારણ નથી કે શા માટે આપણને વધુ $STPs$ ની જરૂર છે (મુખ્ય કારણ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ છે). તેથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(D) સુએજ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયામાં,સેટલિંગ ટાંકીઓમાંથી મળતા પ્રાઈમરી સ્લઝ અને સુપરનેટન્ટને એનારોબિક સ્લઝ ડાયજેસ્ટર્સ નામની મોટી ટાંકીઓમાં મોકલવામાં આવે છે.
આ ટાંકીઓમાં,અન્ય પ્રકારના બેક્ટેરિયા જે અજારક (એનારોબિક) રીતે વૃદ્ધિ પામે છે,તેઓ સ્લઝમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરે છે.
આ પાચન દરમિયાન,બેક્ટેરિયા મિથેન,હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ જેવા વાયુઓનું મિશ્રણ ઉત્પન્ન કરે છે,જેને બાયોગેસ કહેવામાં આવે છે.

(C) $1$. મિથેનોજિન્સ એ અજારક બેક્ટેરિયા છે,જારક નથી,જે પશુઓના આમાશયમાં જોવા મળે છે. તેથી,વિકલ્પ $A$ ખોટો છે.
$2$. બાયોગેસ એ વાયુઓનું મિશ્રણ છે (મુખ્યત્વે મિથેન,$CO_2$ અને $H_2$),શુદ્ધ મિથેન નથી. તેથી,વિકલ્પ $B$ ખોટો છે.
$3$. સુએજ ટ્રીટમેન્ટમાં,સ્લઝના મોટા ભાગને એનારોબિક સ્લઝ ડાયજેસ્ટર્સ નામની ટાંકીઓમાં પમ્પ કરવામાં આવે છે,જ્યાં અજારક બેક્ટેરિયા કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરે છે. આ વિધાન સાચું છે.
$4$. બાયોગેસ અજારક બેક્ટેરિયાની પ્રવૃત્તિથી ઉત્પન્ન થાય છે,જારક બેક્ટેરિયાથી નહીં. તેથી,વિકલ્પ $D$ ખોટો છે.

(B) સુએજ (ગંદા પાણી) ના ઉપચારની પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક ઇફ્લુઅન્ટને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકાઓમાં પસાર કરવામાં આવે છે,જ્યાં તેને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે. આનાથી વાયવીય સૂક્ષ્મજીવોની ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ જે જાળી જેવી રચના બનાવે છે) તરીકે જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે. જ્યારે સુએજ પાણીને સેટલિંગ ટાંકામાં પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે બેક્ટેરિયલ ફ્લોક્સને નીચે બેસવા (અવસાદન) દેવામાં આવે છે. આ અવસાદિત દ્રવ્યને 'સક્રિય સ્લઝ' કહેવામાં આવે છે.

(C) સુએજ શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક સારવારમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$1$. પ્રાથમિક અવસાદન ટાંકીના તળિયે જમા થતા ઘન પદાર્થોને 'પ્રાથમિક સ્લઝ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$2$. ઉપર રહેલા પ્રવાહી પાણીને 'ઇફ્લુઅન્ટ' કહેવામાં આવે છે.
$3$. આ ઇફ્લુઅન્ટને ત્યારબાદ દ્વિતીયક સારવાર (જૈવિક સારવાર) માટે લઈ જવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ 'ઇફ્લુઅન્ટ' છે.

(A) $STPs$ (સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ) માં સુએજ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયા નીચે મુજબના ક્રમમાં થાય છે:
$1$. પ્રાથમિક ટ્રીટમેન્ટમાં ગાળણ અને અવક્ષેપન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે,જેના પરિણામે $Primary \ sludge$ (પ્રાથમિક સ્લઝ) અને $Effluent$ (ઇફ્લુઅન્ટ) બને છે.
$2$. પ્રાથમિક સેટલિંગ ટાંકીમાંથી મળતા $Effluent$ ને દ્વિતીયક ટ્રીટમેન્ટ (જૈવિક ટ્રીટમેન્ટ) માટે લઈ જવામાં આવે છે.
$3$. એરેશન ટાંકીમાં,જારક સૂક્ષ્મજીવો વૃદ્ધિ પામીને $Flocs$ (ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બેક્ટેરિયાના જથ્થા) બનાવે છે.
$4$. આ $Flocs$ કાર્બનિક દ્રવ્યોનો મોટો ભાગ વાપરી નાખે છે,જેનાથી ઇફ્લુઅન્ટનો $BOD$ ઘટે છે.
$5$. દ્વિતીયક ટ્રીટમેન્ટ પછી બનતા અવક્ષેપને $Activated \ sludge$ (એક્ટિવેટેડ સ્લઝ) કહેવામાં આવે છે.
$6$. આ $Activated \ sludge$ નો થોડો ભાગ એરેશન ટાંકીમાં પાછો મોકલવામાં આવે છે અને બાકીનો મુખ્ય ભાગ $Anaerobic \ sludge \ digesters$ (અજારક સ્લઝ ડાયજેસ્ટર્સ) નામની મોટી ટાંકીઓમાં મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં અજારક બેક્ટેરિયા $Biogas$ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $Primary \ sludge \rightarrow Effluent \rightarrow Flocs \rightarrow Activated \ sludge \rightarrow Biogas$ છે.

(C) સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં રહેલા બેક્ટેરિયા સહિતના સૂક્ષ્મજીવો પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરે છે. દ્વિતીયક સારવાર (જૈવિક સારવાર) દરમિયાન,જારક સૂક્ષ્મજીવો નિષ્ક્રિય કાદવમાં રહેલા મોટાભાગના કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પાચન કરે છે. આ પ્રક્રિયા સુએજના બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ માં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે.

(D) સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં,પ્રાથમિક ઇફ્લુઅન્ટને મોટા વાયુમિશ્રણ (aeration) ટાંકામાં પસાર કરવામાં આવે છે.
આ ટાંકાઓમાં,ઇફ્લુઅન્ટને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે.
આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની ફ્લોક્સ (ફૂગના તંતુઓ સાથે સંકળાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ જે જાળી જેવી રચના બનાવે છે) તરીકે જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે.
આ ફ્લોક્સ ઇફ્લુઅન્ટમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોના મોટા ભાગનો વપરાશ કરે છે,જે ઇફ્લુઅન્ટના $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) ને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
તેથી,ફ્લોક્સ એ વાયુમિશ્રણ ટાંકામાં વપરાતા સક્રિય જૈવિક ઘટકો છે.

(B) $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) એ એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે જરૂરી ઓક્સિજનનું પ્રમાણ દર્શાવે છે.
ગંદા પાણી (sewage) માં કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી તેનો $BOD$ ખૂબ ઊંચો હોય છે.
સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં પાણી પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે જેથી તેનો $BOD$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય.
સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાંથી કુદરતી જળાશયોમાં છોડવામાં આવતા બહિઃસ્રાવી પાણીનો $BOD$ ઓછો હોવો જોઈએ જેથી પ્રદૂષણ અટકાવી શકાય.
સામાન્ય જૈવિક સંદર્ભમાં,પ્રક્રિયા કરેલા બહિઃસ્રાવી પાણીનો $BOD$ સામાન્ય રીતે $1$ $mg/L$ કરતાં ઓછો માનવામાં આવે છે.

(A) ફ્લોક્સ એ ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાયેલા બેક્ટેરિયાના સમૂહ છે જે જાળી જેવી રચના બનાવે છે.
આ રચના સુએજ (ગંદા પાણી) ના દ્વિતીયક ઉપચાર દરમિયાન બને છે,જેને જૈવિક ઉપચાર પણ કહેવામાં આવે છે.
એરેશન ટેન્કમાં,જારક સૂક્ષ્મજીવો ઝડપથી વૃદ્ધિ પામીને ફ્લોક્સ બનાવે છે,જે ગંદા પાણીમાં રહેલા મોટાભાગના કાર્બનિક દ્રવ્યોનો વપરાશ કરે છે,જેનાથી સુએજનો $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) ઘટે છે.

(B) શહેરોમાં નગરપાલિકાઓ દ્વારા ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરવાની પ્રક્રિયાને $Sewage$ $treatment$ (સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં ગંદા પાણીમાંથી અશુદ્ધિઓને દૂર કરવા માટે ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,જેમાં મુખ્યત્વે $Sewage$ $Treatment$ $Plants$ $(STPs)$ માં સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરીને કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવામાં આવે છે.

(C) સુએજનું પાણી એ મ્યુનિસિપલ ગટરનું પાણી છે જેમાં મોટા પ્રમાણમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો અને સૂક્ષ્મજીવો હોય છે.
આ સૂક્ષ્મજીવોમાંથી ઘણા રોગકારક હોય છે.
કાર્બનિક દ્રવ્યોમાં માનવ મળ,ખોરાકનો કચરો અને અન્ય જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે,જે સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ માટે પોષક માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,સુએજના પાણીમાં મુખ્યત્વે કાર્બનિક દ્રવ્યો અને સૂક્ષ્મજીવોની મોટી વસ્તી જોવા મળે છે.

(B) સુએજના દ્વિતીયક ઉપચાર દરમિયાન,પ્રાથમિક નિસ્યંદિત પાણીને મોટા વાયુમિશ્રણ ટાંકાઓમાં (aeration tanks) મોકલવામાં આવે છે.
આ ટાંકાઓમાં,પાણીને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને તેમાં હવા પંપ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે ફ્લોક્સ (flocs) બનાવે છે (બૅક્ટેરિયા અને ફૂગના તંતુઓનું જાળીદાર બંધારણ).
આ સૂક્ષ્મજીવો મુખ્યત્વે પરપોષી (heterotrophic) બૅક્ટેરિયા છે,જે સુએજમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનો મોટો ભાગ ખાઈ જાય છે,જેનાથી સુએજનો જૈવરાસાયણિક ઓક્સિજન વપરાશ $(BOD)$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે.

(D) સુએજ ટ્રીટમેન્ટ (ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા) મુખ્યત્વે બે તબક્કામાં થાય છે:
$1$. પ્રાથમિક સારવાર: આમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કચરાના ભૌતિક કણોને દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. દ્વિતીયક (જૈવિક) સારવાર: આમાં ગંદા પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવા માટે જારક અને અજારક સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ (બે) છે.

(C) $STPs$ નું પૂર્ણ નામ $Sewage$ $Treatment$ $Plants$ (સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ) છે. આ એવી સુવિધાઓ છે જે મ્યુનિસિપલ ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરવા માટે બનાવવામાં આવે છે,જેમાં મોટી માત્રામાં કાર્બનિક પદાર્થો અને સૂક્ષ્મજીવો હોય છે,જેથી તેને નદીઓ અને ઝરણા જેવા જળાશયોમાં છોડતા પહેલા શુદ્ધ કરી શકાય.

(D) સુએઝના ઉપચારના પ્રથમ તબક્કાને પ્રાથમિક ઉપચાર (Primary Treatment) કહેવામાં આવે છે.
આ તબક્કામાં બે મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ગંદા પાણીમાંથી મોટા અને નાના કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે:
$1$. ક્રમિક ગાળણ (Sequential filtration): આ પ્રક્રિયા તરતા કચરાને દૂર કરે છે.
$2$. અવસાદન (Sedimentation): આ પ્રક્રિયા દ્વારા કાંકરી અને માટી જેવા ભારે કણો નીચે બેસી જાય છે.
તેથી,ગાળણ અને અવસાદન બંને પ્રાથમિક ઉપચાર પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.

(A) સુએઝ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયામાં,પ્રથમ તબક્કાને પ્રાથમિક સારવાર (Primary Treatment) કહેવામાં આવે છે. આમાં ગાળણ અને નિક્ષેપન (Sedimentation) દ્વારા ગંદા પાણીમાંથી કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે. ક્રમિક ગાળણનો ઉપયોગ તરતા કચરાને દૂર કરવા માટે થાય છે,જ્યારે નિક્ષેપનનો ઉપયોગ કાંકરીઓ (માટી અને નાના પથ્થરો) દૂર કરવા માટે થાય છે. તેથી,ક્રમિક ગાળણ દ્વારા તરતો કચરો દૂર કરવામાં આવે છે.

(D) સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક સારવારમાં ગાળણ અને અવસાદન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$1$. ક્રમિક ગાળણ દ્વારા તરતા કચરાને દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. અવસાદન દ્વારા ગોળાશ્મો (માટી અને નાની કાંકરીઓ) નીચે બેસી જાય છે.
તેથી,અવસાદન પ્રક્રિયા દરમિયાન માટી અને ગોળાશ્મો બંને દૂર થાય છે.

(D) સુએજ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક સારવારમાં ગાળણ અને નિક્ષેપન દ્વારા કણોને ભૌતિક રીતે દૂર કરવામાં આવે છે.
$1$. તરતો કચરો ક્રમિક ગાળણ દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
$2$. ગોળાશ્મો (માટી અને નાની કાંકરીઓ) નિક્ષેપન દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
$3$. પ્રાથમિક સારવાર દરમિયાન નીચે બેસી જતા આ તમામ ઘન પદાર્થોને સામૂહિક રીતે પ્રાથમિક સ્લજ કહેવામાં આવે છે.

(B) સુએઝ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયામાં,પ્રાથમિક ઈફ્લુઅન્ટને મોટા જારક ટાંકા (Aeration tanks) માં મોકલવામાં આવે છે,જ્યાં તેને સતત યાંત્રિક રીતે હલાવવામાં આવે છે અને હવા પંપ કરવામાં આવે છે. આનાથી ઉપયોગી જારક સૂક્ષ્મજીવોની ફ્લોક્સ (બેક્ટેરિયાના જથ્થા જે ફૂગના તંતુઓ સાથે જોડાઈને જાળી જેવી રચના બનાવે છે) તરીકે જોરદાર વૃદ્ધિ થાય છે. જ્યારે સુએઝનો $BOD$ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે,ત્યારે આ ઈફ્લુઅન્ટને સેટલિંગ ટાંકા (Settling tank) માં મોકલવામાં આવે છે. સેટલિંગ ટાંકામાં,બેક્ટેરિયલ ફ્લોક્સને નીચે બેસવા (અવસાદન) દેવામાં આવે છે. આ અવસાદિત દ્રવ્યને સક્રિય સ્લજ (Activated sludge) કહેવામાં આવે છે.