Biofertilizer Questions in Gujarati

(D) લીલો પડવાશ એટલે એવા પાક જે ખાસ કરીને જમીનમાં લીલા અવસ્થામાં અથવા ફૂલ આવ્યા પછી તરત જ દબાવવા માટે ઉગાડવામાં આવે છે.
$1$. તે જમીનમાં મોટી માત્રામાં કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉમેરે છે,જે જમીનનું બંધારણ અને પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં સુધારો કરે છે.
$2$. કઠોળ વર્ગના લીલા પડવાશના પાક વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે,જેનાથી જમીનને વધારાનો નાઈટ્રોજન મળે છે.
$3$. જમીનની સપાટીને ઢાંકીને,લીલા પડવાશના પાક પવન કે પાણી દ્વારા થતા જમીનના ધોવાણ સામે રક્ષણ આપે છે અને પોષક તત્વોના લીચીંગ (ક્ષાલન) ને ઘટાડે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે. જૈવિક ખાતરોના મુખ્ય સ્ત્રોતો બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા છે. જૈવિક ખાતરોના ઉપયોગથી પાકની ઉત્પાદકતામાં આશરે $15-20\%$ જેટલો વધારો થાય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$10-20\%$ એ સૌથી સચોટ શ્રેણી છે.

(B) $Azolla$ $pinnata$ એ એક જલજ હંસરાજ છે જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સાયનોબેક્ટેરિયા $Anabaena$ $azollae$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.
આ સાયનોબેક્ટેરિયા હંસરાજના પર્ણના પોલાણમાં વસે છે અને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે,જે $Azolla$ ને ખાસ કરીને ડાંગરની ખેતીમાં એક ઉત્તમ જૈવિક ખાતર બનાવે છે.
તે જમીનમાં નાઈટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારે છે અને પાકની ઉપજમાં સુધારો કરે છે.

(D) $BGA$ (નીલ-હરિત લીલ),જેમ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$,એ આદિકોષકેન્દ્રીય સજીવો છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવામાં સક્ષમ છે.
તેનો ઉપયોગ ડાંગરના ખેતરોમાં જૈવ ખાતર તરીકે મોટા પાયે કરવામાં આવે છે.
ડાંગરના ખેતરોમાં ભરાયેલું પાણી અને ઉચ્ચ ભેજને કારણે $BGA$ ની વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ મળે છે.
$BGA$ જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉમેરે છે અને નાઈટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારે છે,જે ડાંગરના પાકની વૃદ્ધિમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.

(D) વિધાન 'આજના સમયમાં જંતુનાશકોનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે કુદરતી છે' તે ખોટું છે. આધુનિક ખેતીમાં કૃત્રિમ રાસાયણિક જંતુનાશકોનો ઉપયોગ વ્યાપક છે,જે ઘણીવાર પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અને સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી સાબિત થાય છે. જોકે જૈવિક ખેતી અને જૈવ-જંતુનાશકો તરફ વલણ વધી રહ્યું છે,પરંતુ તે હજુ પણ વૈશ્વિક સ્તરે પ્રાથમિક કે 'કુદરતી' પદ્ધતિ નથી. જૈવિક ખાતરો (વિકલ્પ $A$) જમીનના પોષક તત્વો વધારવા માટે વપરાય છે,રાસાયણિક ખાતરો (વિકલ્પ $B$) પ્રદૂષણ ફેલાવે છે અને રાસાયણિક ખાતરો (વિકલ્પ $C$) સામાન્ય રીતે જૈવિક ખાતરો કરતા વધુ ખર્ચાળ હોય છે.

(C) અઝોલા એ એક નાની જલીય ત્રિઅંગી વનસ્પતિ છે જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સાયનોબેક્ટેરિયા $Anabaena$ $azollae$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.
આ સાયનોબેક્ટેરિયા અઝોલાના પર્ણના પોલાણમાં વસવાટ કરે છે.
એનાબીના વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું એમોનિયામાં સ્થાપન કરે છે,જેના કારણે જ્યારે ડાંગરના ખેતરમાં અઝોલાનું વિઘટન થાય છે,ત્યારે જમીનમાં નાઈટ્રોજનનું પ્રમાણ વધે છે.
આથી,અઝોલા જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે અને ચોખાના પાકના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.

(A) સાયનોબેક્ટેરિયમ $Anabaena$ $azollae$ એ જલીય ફર્ન $Azolla$ સાથે સહજીવન દર્શાવે છે.
તે $Azolla$ ના પર્ણના પોલાણમાં વસવાટ કરે છે અને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે,જેનો ઉપયોગ ફર્ન દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ સંબંધ ડાંગરની ખેતી માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક છે,કારણ કે $Azolla$ નો ઉપયોગ ડાંગરના ખેતરોમાં જૈવિક ખાતર તરીકે કરવામાં આવે છે.

(A) જૈવિક ખાતર એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$Azolla$ એ એક નાની જલીય ફર્ન છે જે સાયનોબેક્ટેરિયા $Anabaena$ $azollae$ ($BGA$ અથવા નીલ-હરિત લીલનો એક પ્રકાર) સાથે સહજીવન ધરાવે છે.
આ જોડાણ નાઈટ્રોજન સ્થાપનમાં મદદ કરે છે,તેથી $Azolla$ અને $BGA$ એ જૈવિક ખાતર માટેની સાચી જોડી છે.
$Rhizobium$ એ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓ સાથે સહજીવન ધરાવે છે,ઘાસ સાથે નહીં.
$Nostoc$ નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે,પરંતુ આ સંદર્ભમાં તેને પ્રાથમિક જૈવિક ખાતર તરીકે લેગ્યુમ સાથે જોડવામાં આવતું નથી.
$Salmonella$ અને $E. coli$ સામાન્ય રીતે રોગકારક અથવા સહભોજી બેક્ટેરિયા છે,જૈવિક ખાતર નથી.

(A) $Glomus$ પ્રજાતિના ઘણા સભ્યો માયકોરાઈઝા (કવકમૂળ) બનાવે છે,જે ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે.
આ સહજીવનમાં,ફૂગ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરે છે અને તેને વનસ્પતિને પહોંચાડે છે.
આવા સહજીવન ધરાવતી વનસ્પતિઓ મૂળ દ્વારા ફેલાતા રોગકારકો સામે પ્રતિકારકતા,ક્ષાર અને દુષ્કાળ સામે સહનશીલતા અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં વધારો જેવા અન્ય ફાયદાઓ પણ દર્શાવે છે.
તેથી,$Glomus$ જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) સાયનોબેક્ટેરિયા એ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે,જેમાંથી ઘણા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે. ડાંગરના ખેતરોમાં,$Anabaena$ અને $Nostoc$ જેવા સાયનોબેક્ટેરિયા એક મહત્વપૂર્ણ જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ જમીનમાં માત્ર નાઈટ્રોજન જ ઉમેરતા નથી,પરંતુ કાર્બનિક પદાર્થો પણ ઉમેરે છે,જે ડાંગરના પાકની ફળદ્રુપતા અને ઉત્પાદકતામાં $50\%$ સુધીનો વધારો કરે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) જૈવિક ખાતર એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$Frankia$ એ સહજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે જે $Alnus$ જેવી બિન-કઠોળ વનસ્પતિઓમાં મૂળ ગંડિકાઓ બનાવે છે.
$Nostoc$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવામાં સક્ષમ છે,જેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ડાંગરના ખેતરોમાં જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા માટે થાય છે.
તેથી,$Frankia$ અને $Nostoc$ ની જોડ જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) $Azolla$ એ એક નાની જલીય ત્રિઅંગી વનસ્પતિ છે જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સાયનોબેક્ટેરિયા $Anabaena$ $azollae$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.
આ સાયનોબેક્ટેરિયા $Azolla$ ના પર્ણના પોલાણમાં વસવાટ કરે છે.
તે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું એમોનિયામાં સ્થાપન કરે છે,જેનો ઉપયોગ ડાંગરના છોડ કુદરતી જૈવિક ખાતર તરીકે કરે છે.
પરિણામે,ડાંગરના ખેતરોમાં $Azolla$ ની હાજરી જમીનમાં નાઈટ્રોજનનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે,જેનાથી ચોખાનું ઉત્પાદન વધે છે.

(B) નીલ હરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) એ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે,જેમાંથી ઘણા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે,જેમ કે $Anabaena$,$Nostoc$ અને $Oscillatoria$.
ડાંગરના ખેતરોમાં,નીલ હરિત લીલ એક મહત્વપૂર્ણ જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$Anabaena$ એ તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયાનું એક પ્રજાતિ છે જે પ્લવક તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને તે નાઈટ્રોજન સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા માટે જાણીતું છે.
$Bacillus$ એ બેક્ટેરિયા છે,$Rhizobium$ એ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિના મૂળમાં જોવા મળતા સહજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે,અને $Azotobacter$ એ મુક્તજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે.

(A) જૈવ ખાતર એ એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$Azolla$ એ એક જલીય ફર્ન છે જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સાયનોબેક્ટેરિયા $Anabaena$ $azollae$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.
$BGA$ (નીલ-હરિત લીલ) જેવા કે $Nostoc$ અને $Anabaena$ પણ જાણીતા જૈવ ખાતર છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
તેથી,$Azolla$ અને $BGA$ ની જોડ જૈવ ખાતર દર્શાવે છે.

(D) વિધાન $D$ ખોટું છે. રાસાયણિક જંતુનાશકોનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે બિન-વિશિષ્ટ હોય છે અને તે ઘણીવાર લક્ષ્ય સિવાયના સજીવો,ઉપયોગી કીટકો અને પર્યાવરણ માટે હાનિકારક હોય છે. તે 'કુદરત માટે વિશિષ્ટ' નથી કારણ કે તે ઘણીવાર પર્યાવરણીય અસંતુલન અને જૈવિક વિશાલન (bioaccumulation) પ્રેરે છે. વિધાન $A$,$B$ અને $C$ સાચા છે કારણ કે જૈવિક ખાતરો જમીનનું સ્વાસ્થ્ય સુધારે છે,રાસાયણિક ખાતરો પ્રદૂષણ ફેલાવે છે અને તે ખરેખર ખર્ચાળ હોય છે.

(D) $BGA$ (નીલહરિત લીલ),જેમ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$,આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
ડાંગર ($Oryza$ $sativa$) ના ખેતરોમાં,$BGA$ એક મહત્વપૂર્ણ જૈવ ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉમેરે છે અને નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને ડાંગરના ખેતરોની ફળદ્રુપતા વધારે છે,જે ડાંગરના છોડના વિકાસ માટે આવશ્યક છે.

(C) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે. જૈવિક ખાતરના મુખ્ય સ્ત્રોતો બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા છે. આ સૂક્ષ્મજીવો વનસ્પતિઓ માટે નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વોની પ્રાપ્યતા વધારે છે. કૃષિ અભ્યાસો અને $NCERT$ ના ડેટા મુજબ,જૈવિક ખાતરના ઉપયોગથી પાકની ઉત્પાદકતામાં સામાન્ય રીતે જે ખેતરોમાં તેનો ઉપયોગ થતો નથી તેની સરખામણીએ આશરે $10-20\%$ નો વધારો જોવા મળે છે.

(C) જૈવિક ખાતર એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$Anabaena$ એ તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયાનું એક પ્રજાતિ છે જે પ્લવક તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
તે નાઈટ્રોજન સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા માટે જાણીતું છે અને તેનો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે,ખાસ કરીને ડાંગરના ખેતરોમાં,કારણ કે તે જલીય ફર્ન $Azolla$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.

(D) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$1$. $Azolla-Anabaena$ ના સહજીવનમાં $Anabaena$ નામની નીલહરિત લીલ $Azolla$ નામની ફર્નના પર્ણોમાં રહીને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$2$. $Mycorrhiza$ એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે,જે ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે.
$3$. $Legume-Rhizobium$ ના સહજીવનમાં $Rhizobium$ બેક્ટેરિયા શીમ્બીકુળની વનસ્પતિઓના મૂળમાં મૂળગંડિકાઓ બનાવી નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
આ તમામ જૈવિક ખાતરના ઉદાહરણો હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) સેન્દ્રિય ખાતરો (જૈવિક ખાતરો) એ એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે,જેમ કે બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા. તે પર્યાવરણને અનુકૂળ છે અને પ્રદૂષણ ફેલાવતા નથી.
બીજી તરફ,રાસાયણિક ખાતરો કૃત્રિમ પદાર્થો છે જે ઘણીવાર જમીનનું ધોવાણ,જળ પ્રદૂષણ અને જમીનના ફાયદાકારક સૂક્ષ્મજીવોના નાશનું કારણ બને છે.
આમ,સેન્દ્રિય ખાતરો રાસાયણિક ખાતરોની હાનિકારક અસરોનો ટકાઉ અને પ્રદૂષણમુક્ત વિકલ્પ પૂરો પાડે છે,તેથી બંને વિધાનો સાચા છે અને $R$ એ $S$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(C) માઇકોરાયઝા એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે.
$1$. માઇકોરાયઝામાં ફૂગનો ભાગ સામાન્ય રીતે $Glomus$ પ્રજાતિની ફૂગ હોય છે.
$2$. ફૂગના કવકતંતુઓ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરે છે અને તેને વનસ્પતિને આપે છે.
$3$. બદલામાં,વનસ્પતિ ફૂગને કાર્બોદિત પદાર્થો પૂરા પાડે છે.
$4$. તેથી,સાચું સંયોજન $(i)$ (ગ્લોમસ પ્રજાતિની ફૂગ) અને $(v)$ (ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિના મૂળ) છે.

(A) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$Azotobacter$ એ મુક્તજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે.
$Nostoc$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$Mycorrhiza$ એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે જે ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે.
$Pseudomonas$ મુખ્યત્વે જમીનના બેક્ટેરિયા તરીકે જાણીતું છે જે રોગકારક હોઈ શકે છે અથવા બાયોરેમિડિયેશનમાં વપરાય છે,પરંતુ તે અન્ય વિકલ્પોની જેમ પ્રમાણિત જૈવિક ખાતર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતું નથી.

(A) બ્લ્યુ-ગ્રીન આલ્ગી (સાયનોબેક્ટેરિયા) જેવી કે $Anabaena$,$Nostoc$ અને $Oscillatoria$ સ્વપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે,જેનો ઉપયોગ ડાંગરના ખેતરોમાં જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
તેમની પાસે $Heterocysts$ (અભિકોષ) નામની વિશિષ્ટ કોષરચના હોય છે,જે વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું એમોનિયા જેવા કાર્બનિક સ્વરૂપોમાં સ્થાપન કરવા માટે સક્ષમ છે,જેને વનસ્પતિઓ સરળતાથી શોષી શકે છે.
તેથી,તેઓ મુખ્યત્વે જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારે છે,જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે.

(D) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$1$. $Glomus$ એ ફૂગનું સહજીવી (માયકોરાઇઝા) છે જે ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે.
$2$. અળસિયાને 'ખેડૂતોના મિત્ર' કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે વર્મીકમ્પોસ્ટિંગ દ્વારા જમીનની ફળદ્રુપતા અને હવાની અવરજવર વધારે છે.
$3$. $Oscillatoria$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$4$. ગોકળગાય એ મૃદુકાય પ્રાણી છે જે જૈવિક ખાતર તરીકે જમીનની ફળદ્રુપતામાં કોઈ ફાળો આપતું નથી; વાસ્તવમાં,તેઓ ઘણીવાર ખેતરોમાં જીવાત તરીકે ગણવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) $Glomus$ પ્રજાતિની ફૂગ વનસ્પતિના મૂળ સાથે $Mycorrhiza$ (માઈકોરાઈઝા) તરીકે ઓળખાતો સહજીવન સંબંધ બનાવે છે.
આ ફૂગ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસના શોષણમાં વનસ્પતિને મદદ કરે છે.
વધુમાં,તેઓ મૂળ દ્વારા ફેલાતા રોગકારકો સામે પ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડે છે અને ક્ષારતા તથા દુષ્કાળ સામે સહનશીલતામાં વધારો કરે છે.
તેથી,$A$ અને $B$ બંને સાચા છે,જેનો અર્થ છે કે વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે.

(D) જૈવિક ખાતર એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$1$. $Anabaena$ (એનાબીના) અને $Azolla$ (એઝોલા) એ જૈવિક ખાતરના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે,જેમાં $Anabaena$ (એક સાયનોબેક્ટેરિયા) એ $Azolla$ નામની ફર્નના પર્ણોમાં રહે છે અને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$2$. ગાયનું છાણ અને કૃષિ કચરો એ કાર્બનિક પદાર્થો છે જેનું વિઘટન થઈને જમીનને પોષક તત્વો મળે છે,જે કાર્બનિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3$. બાયોગૅસ પ્લાન્ટમાં વધેલો કાદવ (sludge) કાર્બનિક પદાર્થો અને પોષક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે,જેનો ઉપયોગ પણ ખાતર તરીકે થાય છે.
આમ,આપેલ તમામ વિકલ્પો જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે અને તેને જૈવિક ખાતર તરીકે ગણવામાં આવે છે.

(B) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે. જૈવિક ખાતરોના મુખ્ય સ્ત્રોતો બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા છે.
$1$. નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા બેક્ટેરિયા (જેમ કે $Rhizobium$,$Azospirillum$,$Azotobacter$) અને સાયનોબેક્ટેરિયા (જેમ કે $Anabaena$,$Nostoc$) વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનને જમીનમાં સ્થાપિત કરે છે,જેનાથી નાઇટ્રોજનયુક્ત રાસાયણિક ખાતરોની જરૂરિયાત ઘટે છે.
$2$. માયકોરાઇઝા ફૂગ (જેમ કે $Glomus$) જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરીને વનસ્પતિને આપે છે,જે ફોસ્ફરસયુક્ત રાસાયણિક ખાતરો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
આમ,જૈવિક ખાતરો મુખ્યત્વે નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ આધારિત રાસાયણિક ખાતરોનો વપરાશ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(B) માઇકોરાઇઝા એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે.
અંતઃમાઇકોરાઇઝા,ખાસ કરીને આર્બસ્ક્યુલર માઇકોરાઇઝા $(AM)$,એ માઇકોરાઇઝાનો એક પ્રકાર છે જેમાં ફૂગના કવકતંતુઓ મૂળના બાહ્યકના કોષોમાં પ્રવેશ કરે છે.
$Glomus$ એ ફૂગની એક જાણીતી પ્રજાતિ છે જે વનસ્પતિના મૂળ સાથે અંતઃમાઇકોરાઇઝા બનાવે છે,જે જમીનમાંથી ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે.
$Nostoc$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા છે,$Agaricus$ એ મશરૂમ છે,અને $Azolla$ એ જલીય ફર્ન છે જે $Anabaena$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.

(D) ડાંગરના ખેતરોમાં $Anabaena$ અને $Nostoc$ જેવી $Cyanobacteria$ (જેને $Blue-green \text{ } algae$ અથવા નીલ-હરિત લીલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) નો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે થાય છે。
આ સજીવો વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જે જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે અને ડાંગરના છોડના વિકાસમાં મદદ કરે છે。
જોકે $Cyanobacteria$ અને $Blue-green \text{ } algae$ એક જ જૂથના સભ્યો છે, પરંતુ પાઠ્યપુસ્તકોમાં ડાંગરના ખેતરો માટે સામાન્ય રીતે $Blue-green \text{ } algae$ નો ઉલ્લેખ વધુ જોવા મળે છે。

(C) $Cyanobacteria$ (નીલ-હરિત લીલ) એ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે. ડાંગરના ખેતરોમાં,તેનો જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે કારણ કે ડાંગરની ખેતીમાં પાણી ભરાયેલું રહેતું હોવાથી તે તેમની વૃદ્ધિ અને નાઈટ્રોજન સ્થાપન માટે આદર્શ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. તેઓ જમીનને નાઈટ્રોજનથી સમૃદ્ધ બનાવે છે અને કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉમેરે છે,જે ડાંગરના પાકની ઉપજમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.

(D) સાયનોબૅક્ટેરિયા,જેમ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$,સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. આમાંના ઘણા,જેમ કે $Anabaena$,પાસે વિશિષ્ટ કોષો હોય છે જેને અભિકોષ (heterocysts) કહેવામાં આવે છે,જે વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે. ડાંગરનાં ખેતરોમાં,સાયનોબૅક્ટેરિયા જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારીને એક મહત્વપૂર્ણ જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે,જે ડાંગરના છોડની વૃદ્ધિમાં મદદ કરે છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ $Rhizobium$ એ શિમ્બીકુળની વનસ્પતિના મૂળમાં જોવા મળતા સહજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે। તેથી, $(a-iii)$.
$(b)$ $Azospirillum$ એ મુક્તજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે જે જમીનમાં રહે છે। તેથી, $(b-iv)$.
$(c)$ $Glomus$ એ ફૂગનું પ્રજાતિ છે જે વનસ્પતિના મૂળ સાથે સહજીવન સ્થાપે છે, જેને $Mycorrhiza$ (કવકમૂળ) કહેવાય છે। તેથી, $(c-i)$.
$(d)$ સાયનોબેક્ટેરિયા (જેમ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$) નો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે થાય છે, ખાસ કરીને ડાંગરના ખેતરોમાં જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા માટે। તેથી, $(d-ii)$.
આમ, સાચો ક્રમ $(a-iii), (b-iv), (c-i), (d-ii)$ છે।

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$1$. માઇકોરાઇઝા એ ફૂગ (દા.ત.,$Glomus$) અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે.
$2$. $Rhizobium$ એ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળની મૂળગંડિકાઓમાં જોવા મળતું જાણીતું સહજીવી નાઇટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે.
$3$. $Azotobacter$ એ મુક્તજીવી નાઇટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે.
$4$. $Azospirillum$ પણ નાઇટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે,પરંતુ તે નીલહરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) નથી. નીલહરિત લીલ (દા.ત.,$Anabaena$,$Nostoc$) એ પ્રકાશસંશ્લેષી આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે,જ્યારે $Azospirillum$ એ બેક્ટેરિયા છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ અસંગત છે.

(B) $Azotobacter$ એ જમીનમાં જોવા મળતું જાણીતું મુક્તજીવી નાઇટ્રોજન સ્થાપક બૅક્ટેરિયા છે.
તે વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું એમોનિયામાં રૂપાંતર કરે છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
$Anabaena$ મુક્તજીવી અથવા સહજીવી હોઈ શકે છે,પરંતુ જૈવિક ખાતરના સંદર્ભમાં $Azotobacter$ ને ખાસ કરીને મુક્તજીવી જમીનના બૅક્ટેરિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Spirillum$ એ બૅક્ટેરિયાનું એક પ્રજાતિ છે,પરંતુ $Azotobacter$ એ મુક્તજીવી નાઇટ્રોજન સ્થાપકનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(A) સાયનોબૅક્ટેરિયા (જેમ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$) સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે,જેમાંથી ઘણા વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે.
ડાંગરનાં ખેતરોમાં,સાયનોબૅક્ટેરિયા વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને અને જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉમેરીને એક મહત્વપૂર્ણ જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે,જે ખેતરની ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે.
રાયઝોબિયમ એ શિંબી કુળની વનસ્પતિઓના મૂળની મૂળગંડિકાઓ સાથે સંકળાયેલ છે.
એઝેટોબૅક્ટર એ જમીનમાં જોવા મળતું મુક્તજીવી નાઇટ્રોજન સ્થાપક બૅક્ટેરિયા છે.
ઇ-કોલાઇ એ મનુષ્યના આંતરડામાં જોવા મળતું બૅક્ટેરિયા છે અને તેનો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે થતો નથી.

(C) બ્લ્યુ-ગ્રીન આલ્ગી (નીલ-હરિત લીલ) જૈવિક ખાતર તરીકે ઓળખાય છે. તે વાતાવરણના નાઈટ્રોજનનું જમીનમાં સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો અને નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનો ઉમેરીને,તેઓ જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે. તેથી,તેઓ મુખ્યત્વે જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ વધારે છે.

(C) જૈવિક ખાતર એ એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે. જૈવિક ખાતરના મુખ્ય સ્રોતોમાં બૅક્ટેરિયા,સાયનોબૅક્ટેરિયા અને ફૂગનો સમાવેશ થાય છે.
$1$. બૅક્ટેરિયા: ઉદાહરણ તરીકે $Rhizobium$ (સહજીવી) અને $Azospirillum$ (મુક્તજીવી).
$2$. સાયનોબૅક્ટેરિયા: ઉદાહરણ તરીકે $Anabaena$,$Nostoc$ અને $Oscillatoria$,જે વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$3$. ફૂગ: $Mycorrhiza$ એ ફૂગ (દા.ત.,$Glomus$) અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે,જે ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(D) જૈવિક ખેતી જમીનની ફળદ્રુપતા અને છોડના વિકાસને સુધારવા માટે સૂક્ષ્મજીવો અને અમુક અપૃષ્ઠવંશી સજીવો પર આધાર રાખે છે.
$A$. $Glomus$ એ આર્બસ્ક્યુલર માયકોરાઇઝલ ફૂગનું એક પ્રજાતિ છે જે ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે.
$B$. અળસિયાને 'ખેડૂતોના મિત્ર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે વર્મીકમ્પોસ્ટિંગ દ્વારા જમીનની હવાની અવરજવર અને ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે.
$C$. $Oscillatoria$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$D$. ગોકળગાયને સામાન્ય રીતે ખેતીમાં જીવાત માનવામાં આવે છે કારણ કે તે પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે અને જૈવિક ખાતરના સંદર્ભમાં જમીનની ફળદ્રુપતા કે પોષક તત્વોના ચક્રમાં કોઈ ફાળો આપતી નથી. તેથી,ગોકળગાયનો ઉપયોગ જૈવિક ખેતીમાં થતો નથી.

(C) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$Rhizobium$ (રાઇઝોબિયમ) એ સહજીવી બેક્ટેરિયા છે જે સોયાબીન $(Glycine \ max)$ જેવા કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળમાં મૂળગંડિકાઓ બનાવે છે.
તે વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું એમોનિયામાં સ્થાપન કરે છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ માટે કરી શકે છે.
તેથી,સોયાબીનની ખેતી માટે $Rhizobium$ એ યોગ્ય જૈવિક ખાતર છે.

(A) $Glomus$ પ્રજાતિના ઘણા સભ્યો માયકોરાઇઝા (કવકમૂળ) બનાવે છે,જે ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે. આ સહજીવનમાં ફૂગનો ઘટક જમીનમાંથી ફૉસ્ફરસનું શોષણ કરે છે અને તેને વનસ્પતિને આપે છે. તેથી,$Glomus$ એ સાચો જવાબ છે.

(C) : $Azotobacter$,$Aspergillus$ અને $Trichoderma$ એ બધા મુક્તજીવી સૂક્ષ્મજીવો છે જે વનસ્પતિના પોષણમાં મદદ કરે છે. $Glomus$ એ એક ફૂગ છે જે સહજીવન દ્વારા એન્ડોમાયકોરાઇઝા (અંતઃકવકમૂળ) બનાવે છે,જે જમીનમાંથી પોષક તત્વો,ખાસ કરીને ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
કેટલીક ફૂગ વનસ્પતિઓ સાથે સહજીવન ધરાવે છે,જેને માયકોરાઈઝા (કવકમૂળ) કહેવામાં આવે છે.
$Glomus$ પ્રજાતિના ઘણા સભ્યો માયકોરાઈઝા બનાવે છે.
આ સહજીવનમાં ફૂગનો ઘટક જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરે છે અને તેને વનસ્પતિને આપે છે.
આવા સહજીવન ધરાવતી વનસ્પતિઓ અન્ય ફાયદાઓ પણ દર્શાવે છે,જેમ કે મૂળ દ્વારા ફેલાતા રોગકારકો સામે પ્રતિકારક શક્તિ,ક્ષાર અને દુષ્કાળ સામે સહનશીલતા,અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં એકંદર વધારો.

(B) : $Azolla$ ડાંગરના ઉત્પાદનમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
$Azolla$ અને તેનો નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતો ભાગીદાર,$Anabaena$,ડાંગરના ખેતરોને ફળદ્રુપ બનાવવા અને ઉત્પાદન વધારવા માટે લીલા ખાતર તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
$Azolla$ ની મદદથી,ડાંગર વર્ષો સુધી,વર્ષમાં અનેક પાક લઈ શકાય છે,જેમાં ઉત્પાદકતામાં થોડો અથવા કોઈ ઘટાડો થતો નથી; તેથી પાકની ફેરબદલીની જરૂર પડતી નથી.

(A) : જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
જૈવિક ખાતરોના મુખ્ય સ્ત્રોતો બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા છે.
$Rhizobium$ બેક્ટેરિયા સિંબી કુળની વનસ્પતિઓના મૂળમાં મૂળગંડિકાઓમાં સહજીવન દ્વારા જોવા મળે છે. આ બેક્ટેરિયા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું કાર્બનિક સ્વરૂપમાં સ્થાપન કરે છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ પોષક તત્વો તરીકે કરે છે.
ફૂગ પણ વનસ્પતિઓ સાથે સહજીવન ધરાવે છે જેને માયકોરાઈઝા કહેવાય છે.
સાયનોબેક્ટેરિયા સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. તેમાંથી ઘણા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે,દા.ત.,$Anabaena$,$Nostoc$,$Oscillatoria$ વગેરે.
પરંતુ $Agrobacterium$ $tumefaciens$ એ ઘણી દ્વિદળી વનસ્પતિઓનો રોગકારક છે. તે વનસ્પતિઓમાં ક્રાઉન ગૉલ (gall tumor) રોગ ઉત્પન્ન કરે છે,તે જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરતું નથી.

(C) સોયાબીનનો પાક ઉગાડવા માટે જૈવિક ખાતર તરીકે $Rhizobium$ નો ઉપયોગ થાય છે.
$Rhizobium$ $japonicum$ એ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિ સોયાબીનના મૂળમાં સહજીવન ધરાવે છે,જે નાઈટ્રોજન સ્થાપનમાં મદદ કરે છે.

(B) $Azospirillum$ એ નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતું બેક્ટેરિયા છે જે ડાંગર ($Oryza$ $sativa$) સહિતના વિવિધ છોડના મૂળ સાથે ઢીલું જોડાણ બનાવે છે.
તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ડાંગરના ખેતરોમાં જૈવિક ખાતર તરીકે થાય છે.
ડાંગરના ખેતરોમાં $Azospirillum$ નો ઉપયોગ કરવાથી પાકની ઉપજ વધારવામાં મદદ મળે છે અને રાસાયણિક નાઈટ્રોજન ખાતરોની જરૂરિયાત ઘટે છે.

(D) : જૈવિક ખેતી એ ખેતી પદ્ધતિ છે જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જમીનને જીવંત અને તંદુરસ્ત રાખવાનો છે. આ માટે જૈવિક કચરો,અન્ય જૈવિક પદાર્થો અને ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો (જૈવિક ખાતરો) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,જેથી પર્યાવરણને અનુકૂળ અને પ્રદૂષણ મુક્ત વાતાવરણમાં પાકનું ટકાઉ ઉત્પાદન મેળવી શકાય.
જૈવિક ખેતીના મુખ્ય ઘટકોમાં લીલું ખાતર,છાણિયું ખાતર,વર્મીકમ્પોસ્ટ,પાકની ફેરબદલી,જૈવિક જંતુનાશકો અને જૈવિક ખાતરોનો સમાવેશ થાય છે.
$Glomus$ એ માયકોરાઇઝા તરીકે,અળસિયું વર્મીકમ્પોસ્ટ બનાવવા માટે અને $Oscillatoria$ એ નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા નીલ-હરિત લીલ તરીકે જૈવિક ખેતીમાં ઉપયોગી છે.
ગોકળગાય જૈવિક ખેતીનો ઘટક નથી.

(B) : $Glomus$ પ્રજાતિ એન્ડોમાયકોરાઇઝા બનાવે છે,જે વનસ્પતિઓ સાથેનું સહજીવન છે.
આ સહજીવનમાં ફૂગનો સહજીવી સભ્ય જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરે છે અને તેને વનસ્પતિને આપે છે.
આવા સહજીવન ધરાવતી વનસ્પતિઓ અન્ય ફાયદાઓ પણ દર્શાવે છે,જેમ કે મૂળ દ્વારા ફેલાતા રોગકારકો સામે પ્રતિકારકતા,ક્ષારતા અને દુષ્કાળ સામે સહનશીલતા,અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં એકંદરે વધારો.
$Nostoc$ એ નીલહરિત લીલ છે,$Agaricus$ એ બેસિડિયોમાયસેટીસ છે,અને $Rhizobium$ એ યુબેક્ટેરિયા છે.

(B) નીલ-હરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) એ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. આમાંથી ઘણા,જેમ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$,વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જ્યારે આ સજીવો મૃત્યુ પામે છે અને તેનું વિઘટન થાય છે,ત્યારે તેઓ જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થો ઉમેરે છે અને તેની ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે. તેથી,તેઓ ડાંગરના ખેતરોમાં જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

(D) માયકોરાઇઝા એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનો સહજીવન સંબંધ છે.
વિધાન $(1)$ સાચું છે: $Glomus$ પ્રજાતિના ઘણા સભ્યો માયકોરાઇઝા બનાવે છે.
વિધાન $(2)$ ખોટું છે: માયકોરાઇઝા જમીનમાંથી ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે,પરંતુ તે તમામ ખનિજોના શોષણ માટે જવાબદાર નથી.
વિધાન $(3)$ સાચું છે: આ જોડાણો મૂળ દ્વારા થતા રોગો સામે પ્રતિકાર પૂરો પાડે છે,ક્ષારતા અને દુષ્કાળ સામે સહનશક્તિ વધારે છે અને વનસ્પતિની એકંદર વૃદ્ધિમાં વધારો કરે છે.
વિધાન $(4)$ ખોટું છે: માયકોરાઇઝા એ ફૂગ અને વનસ્પતિઓ વચ્ચેનો સંબંધ છે,લીલ અને વનસ્પતિઓ વચ્ચેનો નહીં (જેને લાઈકેન કહેવાય છે).
તેથી,વિધાન $(1)$ અને $(3)$ સાચા છે.