Microbes as Biocontrol Agents Questions in Gujarati

(B) $Bacillus$ $thuringiensis$ એ જમીનમાં રહેતું બેક્ટેરિયા છે જે $Cry$ પ્રોટીન અથવા $\delta$-એન્ડોટોક્સિન તરીકે ઓળખાતા કીટનાશક પ્રોટીન ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રોટીનનો ઉપયોગ વિવિધ જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે $Biopesticide$ (જૈવિક કીટનાશક) તરીકે થાય છે.
તેનો ઉપયોગ ખેતીમાં વ્યાપકપણે થાય છે,કાં તો ટ્રાન્સજેનિક પાક (જેમ કે $Bt$ કપાસ) વિકસાવીને અથવા પાક પર સીધા બેક્ટેરિયલ બીજાણુઓનો છંટકાવ કરીને.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
$Pseudomonas$ ની આનુવંશિક રીતે રૂપાંતરિત જાતો (જેને ઘણીવાર 'સુપરબગ્સ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) ને એવી રીતે વિકસાવવામાં આવી છે કે જે તેલના ગળતર જેવી ઘટનાઓમાં પેટ્રોલિયમ હાઇડ્રોકાર્બન અને તેલ જેવા જટિલ કાર્બનિક પ્રદૂષકોનું વિઘટન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
$Rhizobium$ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓમાં નાઇટ્રોજન સ્થાપન સાથે સંકળાયેલ છે.
$Nitrobacter$ અને $Nitrosomonas$ નાઇટ્રોજન ચક્ર (નાઇટ્રીફિકેશન) માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) $Trichoderma$ $viridae$ એ મુક્તજીવી ફૂગ છે જે મૂળના નિવસનતંત્રમાં ખૂબ જ સામાન્ય છે. તે જમીન દ્વારા ફેલાતા અનેક વનસ્પતિ રોગકારકો માટે અસરકારક જૈવ-નિયંત્રક છે. તે એવા ઉત્સેચકો અને એન્ટિબાયોટિક્સ ઉત્પન્ન કરીને કાર્ય કરે છે જે હાનિકારક ફૂગની વૃદ્ધિને અટકાવે છે,જેનાથી પાકને રોગોથી રક્ષણ મળે છે.

(A) મેલેરિયા એ ચેપગ્રસ્ત માદા $Anopheles$ મચ્છરના કરડવાથી ફેલાતો રોગ છે.
મેલેરિયાના ફેલાવાને નિયંત્રિત કરવા માટે,મચ્છરોની વસ્તી ઘટાડવા માટે જૈવિક નિયંત્રણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
$Gambusia$ એ એક લાર્વીવોરસ (કીટભક્ષી) માછલી છે જે જળાશયોમાં મચ્છરોના ડિંભ (larvae) ને ખાઈ જાય છે,જેનાથી તેઓ પુખ્ત અવસ્થા સુધી પહોંચતા અટકે છે.
તેથી,$Gambusia$ નો ઉપયોગ મેલેરિયા માટે જૈવિક નિયંત્રણ એજન્ટ તરીકે થાય છે.

(A) $Gambusia$ એ એક પ્રકારની માછલી છે જેનો ઉપયોગ જૈવિક નિયંત્રણના કારક તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
તે એક શિકારી છે જે મચ્છરના ડિંભ (larvae) ને ખાય છે.
જળાશયોમાં મચ્છરના ડિંભને ખાઈને,તે મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા રોગોના ફેલાવાને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.

(C) જઠરના ઝેર (Stomach poisons) એ એક પ્રકારના કીટનાશકો છે જે અસરકારક બનવા માટે જીવાત દ્વારા ખાવું જરૂરી છે.
આ પદાર્થો ખોરાકની સાથે જીવાતના પાચનમાર્ગ અથવા જઠરમાં પહોંચે છે.
એકવાર ગ્રહણ કર્યા પછી,તેઓ જીવાતની પાચન તંત્ર પર અસર કરે છે,જે તેના મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) $IPM$ એટલે Integrated Pest Management (સંકલિત કીટ વ્યવસ્થાપન).
આ જીવાત નિયંત્રણ માટેની એક પારિસ્થિતિક અભિગમ છે જે જૈવિક નિયંત્રણ,નિવાસસ્થાનમાં ફેરફાર,ખેતી પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર અને પ્રતિરોધક જાતોના ઉપયોગ જેવી તકનીકોના સંયોજન દ્વારા જીવાતો અથવા તેમના નુકસાનને લાંબા ગાળા માટે અટકાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
કીટનાશકોનો ઉપયોગ ત્યારે જ કરવામાં આવે છે જ્યારે મોનિટરિંગ સૂચવે છે કે સ્થાપિત માર્ગદર્શિકા મુજબ તેની જરૂર છે,અને સારવારનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર લક્ષિત સજીવને દૂર કરવાનો હોય છે.

(A) પાયરેથ્રોઇડ્સ એ પાયરેથ્રિન્સના સંશ્લેષિત વ્યુત્પન્ન છે, જે ક્રાયસાન્થેમમ (Chrysanthemum) પ્રજાતિઓ જેવી કે $C. \text{ marshalli}$, $C. \text{ cinerarifolium}$ અને $C. \text{ coccineum}$ ના ફૂલોમાં જોવા મળતા કુદરતી સંયોજનો છે. જોકે પાયરેથ્રિન્સ વનસ્પતિજન્ય છે, પરંતુ પાયરેથ્રોઇડ્સ એ રાસાયણિક રીતે રૂપાંતરિત સંશ્લેષિત આવૃત્તિઓ છે જે કીટનાશક તરીકે વધુ સ્થિર અને અસરકારક હોય છે. તેથી, તેમને સંશ્લેષિત મૂળના માનવામાં આવે છે.

(B) 'બોર્ડો મિશ્રણ' એ ફૂગનાશક છે જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિઓમાં વિવિધ ફૂગના રોગોને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે.
તે પરંપરાગત રીતે કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$, કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(Ca(OH)_2)$ અને પાણીને ચોક્કસ પ્રમાણમાં મિશ્ર કરીને તૈયાર કરવામાં આવે છે.
તેનું પ્રમાણભૂત સૂત્ર $4$ ભાગ $CuSO_4$, $4$ ભાગ $Ca(OH)_2$ અને $50$ ભાગ પાણી છે.
તેથી, તેનું પ્રમાણ $4 : 4 : 50$ છે.

(C) બોર્ડો મિશ્રણ એ વનસ્પતિઓમાં ફૂગજન્ય રોગોને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાતી ફૂગનાશક દવા છે.
તે પાણીમાં કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$ અને કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ($Ca(OH)_2$,જેને સ્લેક્ડ લાઈમ પણ કહેવાય છે) ને મિશ્ર કરીને તૈયાર કરવામાં આવે છે.
તેથી,મિશ્રણ બનાવવા માટે $(a)$ અને $(b)$ બંનેની જરૂર પડે છે.

(D) $Zinc \ phosphide$ $(Zn_3P_2)$ એ એક અત્યંત ઝેરી અકાર્બનિક સંયોજન છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ઉંદરનાશક (rodenticide) તરીકે થાય છે. જ્યારે ઉંદરો દ્વારા તેનું સેવન કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે પેટના એસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને $Phosphine$ $(PH_3)$ વાયુ મુક્ત કરે છે,જે પ્રાણી માટે ઘાતક છે. તેથી,તેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને ઉંદરોની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે.

(C) પેરિસ ગ્રીન એ એક તેજસ્વી લીલા રંગનું રંજકદ્રવ્ય છે જેનો ઐતિહાસિક રીતે જંતુનાશક અને ઉંદરનાશક તરીકે ઉપયોગ થતો હતો.
તેનું રાસાયણિક બંધારણ કોપર$(II)$ એસીટોઆર્સેનાઈટ છે.
તેનું રાસાયણિક સૂત્ર $Cu(C_2H_3O_2)_2 \cdot 3Cu(AsO_2)_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(B) 'બોર્ડો મિશ્રણ' એ કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$,ચૂનો $(Ca(OH)_2)$ અને પાણીનું મિશ્રણ છે.
તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ખેતી અને બાગાયતમાં પાક,ફળો અને સુશોભન છોડ પર ફૂગના રોગોને નિયંત્રિત કરવા માટે અકાર્બનિક ફૂગનાશક તરીકે થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) ઇથિલિન ડાયક્લોરાઇડ $(EDC)$ એ એક રાસાયણિક સંયોજન છે જેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ફ્યુમિગન્ટ (ધૂમ્રકારક) તરીકે થાય છે.
તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે સંગ્રહિત અનાજ અને કૃષિ ઉત્પાદનોમાં જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે,જે ઝેરી વરાળ છોડીને લક્ષિત જીવોનો નાશ કરે છે.
તેથી,તેને ફ્યુમિગન્ટ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) Malathion એ ઓર્ગેનોફોસ્ફેટ જંતુનાશક છે જે ચેતાતંત્ર પર મજબૂત અસર કરે છે.
તે એસિટિલકોલિનેસ્ટેરેઝ ઉત્સેચકની પ્રવૃત્તિને અવરોધીને કાર્ય કરે છે.
આ અવરોધને કારણે ચેતાતંતુના જોડાણ (synaptic cleft) પર ન્યુરોટ્રાન્સમીટર એસિટિલકોલિનનો ભરાવો થાય છે, જેના પરિણામે સતત ચેતા ઉત્તેજના થાય છે અને અંતે જંતુઓનું લકવો અથવા મૃત્યુ થાય છે.

(A) 'Flit' એ એક જાણીતું જંતુનાશક સ્પ્રે છે.
તેના બે મુખ્ય સક્રિય ઘટકો $Malathion$ (મેલેથિયોન) અને $Pyrethrin$ (પાયરેથ્રિન) છે.
$Malathion$ એ ઓર્ગેનોફોસ્ફેટ જંતુનાશક છે,જ્યારે $Pyrethrin$ એ ક્રાયસેન્થેમમ (ગલગોટા જેવું ફૂલ) ના ફૂલોમાંથી મેળવવામાં આવતું કુદરતી જંતુનાશક છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$\text{ડાયથાયોકાર્બામેટ્સ}$ એ $\text{ડાયથાયોકાર્બામિક}$ એસિડમાંથી મેળવેલા રાસાયણિક સંયોજનોનો એક વર્ગ છે.
ઘણા $\text{ડાયથાયોકાર્બામેટ્સ}$ નો ઉપયોગ ખેતીમાં પાકને વિવિધ ફૂગના ચેપથી બચાવવા માટે ફૂગનાશક તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
તેના ઉદાહરણોમાં $\text{મેન્કોઝેબ}$ અને $\text{ઝિનેબ}$ નો સમાવેશ થાય છે.

(A) પાયરેથ્રિન્સ એ કુદરતી જંતુનાશકો છે જે $Chrysanthemum$ $cinerarifolium$ વનસ્પતિના ફૂલોમાંથી મેળવવામાં આવે છે. આ સંયોજનો કીટકો માટે શક્તિશાળી ચેતાવિષ (neurotoxins) તરીકે કામ કરે છે અને તેનો ઉપયોગ જૈવિક ખેતી અને ઘરગથ્થુ જીવાત નિયંત્રણમાં વ્યાપકપણે થાય છે. પાયરેથ્રોઇડ્સ એ કૃત્રિમ રાસાયણિક વ્યુત્પન્ન છે જે કુદરતી પાયરેથ્રિનના બંધારણ અને કાર્યની નકલ કરે છે.

(B) બોર્ડો મિશ્રણ એ ફૂગનાશક છે જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિઓમાં વિવિધ ફૂગના રોગોને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે. તે કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$ ને પાણીમાં ચૂના (કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ,$Ca(OH)_2$) સાથે મિશ્ર કરીને તૈયાર કરવામાં આવે છે. 'મિલ્ક ઓફ લાઈમ' એ પાણીમાં કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડનું સસ્પેન્શન સૂચવે છે,જે આ મિશ્રણ તૈયાર કરવા માટે વપરાતો સાચો ઘટક છે.

(C) એન્ડોસલ્ફાન એ ઓર્ગેનોક્લોરિન જંતુનાશક અને એકારિસાઇડ છે જેનો ઉપયોગ વિવિધ પાકો પર એફિડ્સ,કેટરપિલર,પ્લાન્ટ બગ્સ અને બોરર્સ સહિતના જીવાતોની વિશાળ શ્રેણીને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે.
તે સંપર્ક અને પેટના ઝેર તરીકે કાર્ય કરે છે,જે ખેતીના વાતાવરણમાં જીવાતોની વસ્તીને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરે છે.

(A) જૈવિક નિયંત્રણ એટલે વનસ્પતિના રોગો અને જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે જૈવિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ. આ પદ્ધતિ રસાયણોના ઉપયોગને બદલે કુદરતી શિકાર,પરોપજીવન અથવા અન્ય કુદરતી પદ્ધતિઓ પર આધાર રાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે,એફિડ્સને નિયંત્રિત કરવા માટે લેડીબર્ડ ભૃંગનો ઉપયોગ અથવા પતંગિયાની ઈયળોને નિયંત્રિત કરવા માટે બેસિલસ થુરિન્જીએન્સિસનો ઉપયોગ.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
ઓસ્ટ્રેલિયા અને અન્ય પ્રદેશોમાં,પ્રિકલી પિયર કેક્ટસ $(Opuntia)$ ના આક્રમક ફેલાવાને કારણે નોંધપાત્ર પર્યાવરણીય નુકસાન થયું હતું.
આને નિયંત્રિત કરવા માટે,$Cactoblastis$ $cactorum$ (એક પ્રકારનું કોચીનલ કીટક) ને જૈવિક નિયંત્રણ કારક તરીકે દાખલ કરવામાં આવ્યું હતું.
આ કીટક કેક્ટસ પર ખોરાક તરીકે નભે છે,જે તેના ઝડપી વિકાસ અને ફેલાવાને અસરકારક રીતે અટકાવે છે.

(C) $Gambusia$ એ એક માંસાહારી માછલી છે. તે $Anopheles$ મચ્છરના ડિંભ (larvae) ને ખાય છે. આ માછલીનો ઉપયોગ મેલેરિયા જેવા રોગોને ફેલાતા અટકાવવા માટે મચ્છરોના જૈવિક નિયંત્રણ (biological control) માં કરવામાં આવે છે.

(D) $1920$ ના દાયકામાં,પ્રિકલી પિઅર કેક્ટસ $(Opuntia)$ ને ઓસ્ટ્રેલિયામાં દાખલ કરવામાં આવ્યું હતું,જ્યાં તે લાખો હેક્ટર જમીનમાં ઝડપથી ફેલાઈ ગયું હતું.
તે સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ અને ખેતી માટે એક મોટો ઉપદ્રવ બની ગયું હતું.
તેને કોચીનિયલ કીટક $(Cactoblastis cactorum)$ ના પ્રવેશ દ્વારા સફળતાપૂર્વક નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યું હતું,જે એક જૈવિક નિયંત્રણ એજન્ટ છે જે ખાસ કરીને $Opuntia$ કેક્ટસ પર ખોરાક તરીકે નભે છે.
આ નીંદણના જૈવિક નિયંત્રણનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(D) ભારતમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય જૈવ-કીટનાશક લીમડાના વૃક્ષ, $Azadirachta$ $indica$ માંથી મેળવવામાં આવે છે।
તેમાં એઝાડિરેક્ટિન જેવા સક્રિય સંયોજનો હોય છે, જે અસરકારક કુદરતી જંતુનાશક અને કીટ વિકર્ષક તરીકે કાર્ય કરે છે।
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે।

(B) જૈવિક નિયંત્રણ એ અન્ય જીવંત સજીવો (ભક્ષકો અથવા પરોપજીવીઓ) નો ઉપયોગ કરીને ઉપદ્રવોને નિયંત્રિત કરવાની પદ્ધતિ છે.
આ પદ્ધતિમાં એક મુખ્ય પડકાર એ છે કે ચોક્કસ ઉપદ્રવને નિયંત્રિત કરવા માટે દાખલ કરવામાં આવેલ ભક્ષક અથવા પરોપજીવી જ્યારે નવા પર્યાવરણમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે ત્યારે તે હંમેશા જીવિત રહેતું નથી અથવા સારી રીતે અનુકૂલન સાધી શકતું નથી,કારણ કે તે સ્થાનિક આબોહવા,વૈકલ્પિક ખોરાકના સ્ત્રોતોનો અભાવ અથવા અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોઈ શકે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી વિકલ્પ $B$ એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યવહારુ મુશ્કેલી છે.

(A) $1940$ ના દાયકામાં $DDT$ જેવા કૃત્રિમ રાસાયણિક જંતુનાશકોના વ્યાપક ઉપયોગ પહેલાં,મનુષ્યો જીવાત નિયંત્રણ માટે કુદરતી પદાર્થો પર આધાર રાખતા હતા.
પાયરેથ્રમ (ક્રાયસાન્થેમમ ફૂલોમાંથી મેળવેલ) અને રોટેનોન (ચોક્કસ ઉષ્ણકટિબંધીય કઠોળના મૂળમાંથી મેળવેલ) એ બે મુખ્ય કુદરતી જંતુનાશકો હતા જેનો $1940$ પહેલા મોટા પાયે ઉપયોગ થતો હતો.

(D) કીટનાશકો એ રાસાયણિક પદાર્થો છે જેનો ઉપયોગ કીટકોને મારવા માટે થાય છે.
તેઓ સામાન્ય રીતે તેમની ક્રિયામાં બિન-પસંદગીયુક્ત હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ હાનિકારક જીવાતો અને ફાયદાકારક કીટકો (જેમ કે મધમાખી જેવા પરાગનયન કરનારા અથવા કુદરતી શિકારીઓ) વચ્ચે તફાવત કરતા નથી.
તેથી,કીટનાશકોનો આડેધડ ઉપયોગ હાનિકારક અને ઉપયોગી બંને પ્રકારના કીટકોના નાશ તરફ દોરી જાય છે.

(D) જૈવ-કીટનાશકો એ કીટકોના નિયંત્રણ માટે વપરાતા જૈવિક ઘટકો છે. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. રોગકારકો: જેમ કે બેક્ટેરિયા $(Bacillus thuringiensis)$,વાયરસ $(Baculoviruses)$ અને ફૂગ.
$2$. પરજીવીઓ: એવા સજીવો જે યજમાનના શરીર પર કે અંદર રહીને પોષણ મેળવે છે અને ઘણીવાર યજમાનનો નાશ કરે છે.
$3$. ભક્ષકો: એવા સજીવો જે કીટકોનો શિકાર કરે છે અને તેમને ખાઈ જાય છે (દા.ત.,લેડીબર્ડ ભૃંગ,ડ્રેગનફ્લાય).
$4$. અન્ય પદ્ધતિઓ: જેમાં કીટ હોર્મોન્સ અને કુદરતી કીટનાશકોનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો જૈવ-કીટનાશકોના ઘટકો છે.

(A) ચીની લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલ પ્રથમ કુદરતી જંતુનાશક $Chrysanthemum$ (ગુલદાવદી) ના ફૂલો હતા,જેમાં $Pyrethrum$ નામનું સક્રિય સંયોજન હોય છે. તેનો ઉપયોગ સદીઓથી કુદરતી જંતુનાશક તરીકે કરવામાં આવે છે.

(A) કીટકોના જૈવિક નિયંત્રણમાં કુદરતી શિકારીઓ, પરોપજીવીઓ અથવા રોગકારકોનો ઉપયોગ કરીને જીવાતની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે। રાસાયણિક જંતુનાશકો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે આ પદ્ધતિઓ પર વ્યાપક સંશોધન અને વ્યવહારુ ઉપયોગ મુખ્યત્વે $North \text{ } America$ (ઉત્તર અમેરિકા) માં કરવામાં આવ્યો છે.

(B) કોચીનિયલ કીટકો,ખાસ કરીને $Dactylopius$ $ceylonicus$,એ જૈવિક નિયંત્રણ કારકો છે જે આક્રમક $Opuntia$ (થોર/કેક્ટસ) પ્રજાતિઓની વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાય છે. આ કીટકો $Cactus$ ના પેશીઓ પર ખોરાક તરીકે નિર્ભર રહે છે,જે તે વિસ્તારોમાં તેમની વસ્તી ઘટાડવામાં અસરકારક છે જ્યાં તેઓ આક્રમક નીંદણ તરીકે ફેલાઈ ગયા છે.

(C) બાયોપેસ્ટિસાઇડ્સ અથવા જૈવિક મૂળના જંતુનાશકો મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે: બાયોહર્બિસાઇડ્સ અને બાયોઇન્સેક્ટિસાઇડ્સ.
બાયોહર્બિસાઇડ્સમાં કેટલાક જીવંત સજીવો દ્વારા નીંદણનું જૈવિક નિયંત્રણ કરવામાં આવે છે.
બાયોઇન્સેક્ટિસાઇડ્સ એવા પદાર્થો છે જે બિન-ટકાઉ,બિન-ઝેરી અને જૈવ-વિઘટનીય હોય છે,જેનો ઉપયોગ કીટકોના નિયંત્રણ માટે થાય છે.

(A) પ્રથમ જૈવિક નીંદણનાશક (bioherbicide) $1981$ માં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું।
તે એક માયકોહર્બિસાઇડ (mycoherbicide) છે જે ફૂગ $Phytophthora$ $palmivora$ પર આધારિત છે।
આ જૈવિક નીંદણનાશકનો ઉપયોગ સાઇટ્રસના બગીચાઓમાં મિલ્કવીડ વેલાની વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે।

(D) 'Devine' અને 'Collego' એ માયકોહર્બિસાઇડ્સ (mycoherbicides) ના ઉદાહરણો છે, જેનો ઉપયોગ નીંદણના નિયંત્રણ માટે જૈવિક એજન્ટ તરીકે થાય છે.
'Devine' એ $Phytophthora$ $\text{palmivora}$ ફૂગમાંથી મેળવવામાં આવેલ માયકોહર્બિસાઇડ છે, જેનો ઉપયોગ સાઇટ્રસના બગીચાઓમાં મિલ્કવીડ વેલાના નિયંત્રણ માટે થાય છે.
'Collego' એ $Colletotrichum$ $\text{gloeosporioides}$ ફૂગમાંથી મેળવવામાં આવેલ માયકોહર્બિસાઇડ છે, જેનો ઉપયોગ ડાંગર અને સોયાબીનના ખેતરોમાં નોર્ધન જોઇન્ટવેચ (northern jointvetch) ના નિયંત્રણ માટે થાય છે.
તેથી, બંનેને જૈવિક નીંદણનાશકો (bioherbicides) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) રોટેનોન એ એક કુદરતી,શક્તિશાળી કીટનાશક છે જે $Derris$ $elliptica$ વનસ્પતિના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$Azadirachtin$ (એઝાડીરેક્ટીન) લીમડાના વૃક્ષ $(Azadirachta \, indica)$ માંથી મેળવવામાં આવે છે.
$Rotenone$ (રોટેનોન) એ વિવિધ ઉષ્ણકટિબંધીય વનસ્પતિઓના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવતું કુદરતી જંતુનાશક છે.
$Nicotine$ (નિકોટીન) તમાકુના છોડમાંથી મેળવવામાં આવે છે, જ્યારે $Pyrethrum$ (પાયરેથ્રમ) અને $cinerin$ (સિનેરીન) એ $Chrysanthemum$ (ક્રાયસેન્થેમમ) પ્રજાતિના ફૂલોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
આ તમામ પદાર્થો વનસ્પતિઓમાંથી મેળવવામાં આવતા કુદરતી જંતુનાશકો હોવાથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) કોચીનિયલ કીટક,ખાસ કરીને $Cactoblastis cactorum$,એક જૈવિક નિયંત્રણ કારક છે.
ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં,પ્રિકલી પિયર કેક્ટસ એટલે કે $Opuntia$ નો ઝડપી અને આક્રમક ફેલાવો નોંધપાત્ર પર્યાવરણીય નુકસાનનું કારણ બન્યો હતો.
આને નિયંત્રિત કરવા માટે,કોચીનિયલ કીટકને જૈવિક નિયંત્રણ પદ્ધતિ તરીકે દાખલ કરવામાં આવ્યું હતું,જેણે $Opuntia$ છોડ પર ખોરાક તરીકે નિર્ભર રહીને તેમની અનિયંત્રિત વૃદ્ધિને સફળતાપૂર્વક અટકાવી હતી.

(C) ફિરોમોન ટ્રેપ એ સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન (Integrated Pest Management) માં વપરાતા વિશિષ્ટ સાધનો છે.
આ ટ્રેપની અંદરની સપાટી પર કૃત્રિમ માદા જાતીય ફિરોમોન્સનો લેપ લગાવવામાં આવે છે.
નર કીટકો આ રાસાયણિક સંકેતો પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોવાથી,તેઓ સાથીની શોધમાં ટ્રેપ તરફ આકર્ષાય છે.
એકવાર તેઓ ટ્રેપમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે તેઓ તેમાં ફસાઈ જાય છે,જે જીવાતોની વસ્તી પર દેખરેખ રાખવામાં અથવા તેને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(C) કન્ફ્યુઝન ટેકનિકમાં કૃત્રિમ માદા ફેરોમોન્સ ધરાવતી કાગળની નાની પટ્ટીઓનો ઉપયોગ થાય છે. આ પટ્ટીઓને સમગ્ર વિસ્તારમાં ફેલાવવામાં આવે છે જેથી વાતાવરણમાં ફેરોમોન્સની સાંદ્રતા ખૂબ વધી જાય છે. આનાથી માદા દ્વારા મુક્ત થતા કુદરતી ફેરોમોન સંકેતો ઢંકાઈ જાય છે,જેના કારણે નર કીટકો માદાને શોધી શકતા નથી અને પ્રજનન કરી શકતા નથી,આમ તેમની પ્રજનન ચક્રમાં અવરોધ આવે છે.

(D) પાયરેથ્રિન એ $Chrysanthemum$ $cinerarifolium$ ના સૂકા પુષ્પવિન્યાસમાંથી મેળવવામાં આવતું કુદરતી કીટનાશક છે. તેની કીટકો સામેની અસરકારકતાને કારણે, તેનો ઉપયોગ મચ્છર મારવાની કોઈલ, માખી મારવાની સ્પ્રે અને મચ્છર મારવાની મેટ જેવા વિવિધ ઘરગથ્થુ કીટ નિયંત્રણ ઉત્પાદનોમાં વ્યાપકપણે થાય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$Azadirachtin$ એ લીમડાના ઝાડ $(Azadirachta \text{ indica})$ માંથી મેળવવામાં આવતું એક રાસાયણિક સંયોજન છે।
તે એક શક્તિશાળી એન્ટિફિડન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે, જેનો અર્થ છે કે તે જીવાતોને વનસ્પતિ પર ખોરાક લેતા અટકાવે છે।
તે જીવાતોની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં અવરોધ પેદા કરે છે, જે તેને એક અસરકારક કુદરતી જૈવ-કીટનાશક બનાવે છે।

(C) કન્ફ્યુઝન ટેકનિક,જેને મેટિંગ ડિસ્રપ્શન (mating disruption) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જીવાત નિયંત્રણની એક પદ્ધતિ છે જે કીટકોના પ્રજનન (mating) પ્રક્રિયામાં વિક્ષેપ પાડવા માટે કૃત્રિમ ફિરોમોન્સનો ઉપયોગ કરે છે.
પર્યાવરણમાં માદા જાતીય ફિરોમોન્સની ઊંચી સાંદ્રતા મુક્ત કરીને,નર કીટકો માદાને શોધી શકતા નથી,જે સફળ પ્રજનનને અટકાવે છે અને જીવાતોની આગામી પેઢીની વસ્તીમાં ઘટાડો કરે છે.

(D) પાયરેથ્રિન એ $Chrysanthemum$ $cinerarifolium$ વનસ્પતિના સૂકા ફૂલોમાંથી મેળવવામાં આવતું કુદરતી કીટનાશક છે। તે કીટકો પર ઝડપી અસર કરતું હોવાથી તેનો ઉપયોગ વનસ્પતિજન્ય જંતુનાશક તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.

(A) મનુષ્ય દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલ સૌથી જૂનું જંતુનાશક લીમડો (Margosa) ના પાન હતા. સંગ્રહિત અનાજ અને પાકને જીવાતોથી બચાવવા માટે સદીઓથી પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$Sporeine$ એ જર્મનીમાં વ્યાપારી ધોરણે વિકસાવવામાં આવેલ પ્રથમ જૈવ-કીટનાશક હતું.
તે $Bacillus$ $thuringiensis$ $(Bt)$ નામના બેક્ટેરિયામાંથી મેળવવામાં આવે છે.
તે સ્ફટિકમય પ્રોટીન ઝેર ઉત્પન્ન કરીને કાર્ય કરે છે,જે જ્યારે કીટક દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે મધ્ય આંતરડામાં આયન પરિવહનને અટકાવે છે,જેના પરિણામે કીટકનું મૃત્યુ થાય છે.

(C) જૈવિક નિયંત્રણ એટલે વનસ્પતિના રોગો અને જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે જૈવિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ.
$(c)$ નિયંત્રક સજીવ,જે લક્ષિત જીવાત પર પરોપજીવન ગુજારે છે,તેનો શિકાર કરે છે અથવા તેને અવરોધે છે,તે પર્યાવરણમાં પોતાની જાતે જ ગુણન પામે છે અને તેથી તે સ્વ-સંચાલિત (self-perpetuating) હોય છે.

(A) જીવાતની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે કુદરતી શિકારીઓ અથવા પરોપજીવીઓનો ઉપયોગ કરવાની પદ્ધતિને $\text{જૈવિક નિયંત્રણ}$ (Biological control) કહેવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ રાસાયણિક જંતુનાશકોને બદલે કુદરતી શિકાર પર આધાર રાખે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, $Ladybird$ ભૃંગનો ઉપયોગ એફિડ્સને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે અને $Dragonfly$ નો ઉપયોગ મચ્છરોને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે.
આ સજીવો પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવા માટે જૈવિક નિયંત્રક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) $Bacillus$ $thuringiensis$ (જેને ઘણીવાર $Bt$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) એ જમીનમાં જોવા મળતું બેક્ટેરિયા છે જે કીટનાશક સ્ફટિક પ્રોટીન ($Cry$ પ્રોટીન) ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રોટીન ચોક્કસ કીટકોના ડિંભ માટે ઝેરી હોય છે, જેમ કે લેપિડોપ્ટેરા, કોલિયોપ્ટેરા અને ડિપ્ટેરા વર્ગના કીટકો, તેથી તે ખેતીમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતું સૂક્ષ્મજીવી જૈવિક નિયંત્રક છે.

(B) જૈવિક નિયંત્રણ એટલે વનસ્પતિના રોગો અને જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે જૈવિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ. કાંટાળા થોર $(Opuntia)$ ના કિસ્સામાં,ઓસ્ટ્રેલિયામાં $Cactoblastis$ $cactorum$ નામની ફૂદાની મદદથી તેનું સફળતાપૂર્વક નિયંત્રણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ જૈવિક નિયંત્રણનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જ્યાં આક્રમક નીંદણ પ્રજાતિને નિયંત્રિત કરવા માટે એક ચોક્કસ કીટક શિકારીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.