Immunity Questions in Gujarati

(D) મોનોસાઇટ્સ,મેક્રોફેજ અને ન્યુટ્રોફિલ્સ ભક્ષક (phagocytic) સ્વભાવના હોય છે.
આ કોષો રોગપ્રતિકારક તંત્રનો ભાગ છે અને તે ભક્ષણ (phagocytosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા બેક્ટેરિયા અને અન્ય હાનિકારક કણોને ગળી જઈને તેમનો નાશ કરે છે.

(D) થાઇમસ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ છે જ્યાં $T-$લિમ્ફોસાઇટ્સની પરિપક્વતા થાય છે.
$B-$કોષોની પરિપક્વતા અસ્થિમજ્જામાં થાય છે.

(C) જેમ જેમ વ્યક્તિની ઉંમર વધે છે તેમ તેમ થાઇમસ ગ્રંથિનું ક્રમશઃ અધઃપતન (degeneration) થાય છે,જેના પરિણામે થાઇમોસિન અંતઃસ્ત્રાવનું ઉત્પાદન ઘટે છે.
થાઇમોસિન એ $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સના વિભેદનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે કોષ-માધ્યિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ (cell-mediated immunity) પૂરી પાડે છે.
પરિણામે,વૃદ્ધ વ્યક્તિઓની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડી જાય છે.

(A) રોગકારકો સામે પ્રતિકારકતા મુખ્યત્વે રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા $Antibodies$ ના ઉત્પાદન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે.
$Antibodies$ એ વિશિષ્ટ પ્રોટીન (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) છે જે ચોક્કસ એન્ટિજેન્સ (રોગકારકો) ની હાજરીના પ્રતિભાવમાં $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
તેઓ રોગકારકો સાથે જોડાય છે અને તેમને નિષ્ક્રિય કરે છે અથવા અન્ય રોગપ્રતિકારક કોષો દ્વારા વિનાશ માટે તેમને ચિહ્નિત કરે છે.

(A) $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સનું ઉત્પાદન અસ્થિમજ્જામાં હેમેટોપોએટિક સ્ટેમ કોષોમાંથી થાય છે. તેમના પ્રારંભિક ઉત્પાદન પછી,આ અપરિપક્વ લિમ્ફોસાઇટ્સ પરિપક્વતા અને વિભેદન માટે થાઇમસ ગ્રંથિમાં સ્થળાંતર કરે છે. એકવાર તેઓ પરિપક્વ થઈ જાય,પછી તેઓ શરીરના તમામ ગૌણ લિમ્ફોઇડ અંગો અને પેશીઓમાં સ્થળાંતર કરે છે.

(B) વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરલ ચેપથી બચાવે છે. ઇન્ટરફેરોન તંદુરસ્ત કોષોમાં વાયરસના પ્રજનનને અટકાવીને જન્મજાત રોગપ્રતિકારક તંત્રના ભાગ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) ઓટો-ઇમ્યુન ડિસઓર્ડર એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર 'સ્વ' (પોતાના) અને 'પર' (બીજા) કોષો વચ્ચેનો તફાવત પારખવામાં નિષ્ફળ જાય છે.
પરિણામે,શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી પોતાના જ સ્વસ્થ કોષો અને પેશીઓ પર હુમલો કરે છે અને તેનો નાશ કરે છે,જેના કારણે વિવિધ રોગો થાય છે.

(B) એન્ટિબોડીઝ (જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ રોગકારકોના પ્રતિભાવમાં $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પ્રોટીન છે.
દરેક એન્ટિબોડી અણુમાં ચાર પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ હોય છે: બે નાની હલકી શૃંખલાઓ અને બે લાંબી ભારે શૃંખલાઓ,જેને $H_2L_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આ શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઇડ બોન્ડ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.
તેથી,સાચું લક્ષણ એ છે કે તે ભારે અને હલકી પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓનું બનેલું હોય છે.

(A) થાઇમસ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ છે જે $T-lymphocytes$ ના વિકાસ અને પરિપક્વન માટે વિશિષ્ટ સૂક્ષ્મ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. પરિપક્વન થયા પછી,આ કોષો ગૌણ લસિકા અંગોમાં સ્થળાંતર કરે છે.

(D) ભૌતિક અવરોધો માનવ શરીરમાં સંરક્ષણની પ્રથમ હરોળ છે.
$1.$ ત્વચા એ મુખ્ય ભૌતિક અવરોધ છે જે સૂક્ષ્મજીવોના પ્રવેશને અટકાવે છે.
$2.$ આ ઉપરાંત,શ્વસન માર્ગ,જઠરાંત્રિય માર્ગ અને મૂત્રજનન માર્ગના અધિચ્છદનું શ્લેષ્મ આવરણ પણ ભૌતિક અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3.$ આ શ્લેષ્મ સ્તર શરીરમાં પ્રવેશતા સૂક્ષ્મજીવોને ફસાવે છે,જેનાથી તેઓ ચેપ ફેલાવી શકતા નથી.
તેથી,ત્રણેય ઉલ્લેખિત માર્ગો ($I, II$ અને $III$) ભૌતિક અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) હ્યુમર (humor) શબ્દ પ્લાઝ્મા અને લસિકા (lymph) માટે વપરાય છે.
$B-lymphocytes$ અસ્થિમજ્જામાં પરિપક્વ થાય છે.
$B-cells$ ની સંતતિ મેમરી $B-cells$ અને ઇફેક્ટર $B-cells$ માં વિભેદિત થાય છે,જેને પ્લાઝ્મા કોષો કહેવામાં આવે છે.
એક પ્લાઝ્મા કોષ પ્રતિ સેકન્ડ $2000$ થી વધુ એન્ટિબોડીના અણુઓનો સ્ત્રાવ કરી શકે છે.
સ્ત્રાવ પામેલા એન્ટિબોડીઝ હ્યુમરલ ઇમ્યુનિટીના મુખ્ય ઇફેક્ટર અણુઓ છે.

(D) સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી શરીરના પોતાના સ્વસ્થ કોષો પર હુમલો કરે છે.
$Myasthenia gravis$ એ સ્વયંપ્રતિરક્ષા વિકારનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તે સ્નાયુઓમાં લાંબા સમય સુધી રહેતી નબળાઈ અને થાક દ્વારા લાક્ષણિક છે,ખાસ કરીને ચહેરા અને ગળાના સ્નાયુઓમાં.
આ સ્થિતિ ચેતાસ્નાયુ સંધાન (neuromuscular junction) પર ચેતા આવેગોના વહનમાં ખામીને કારણે ઉદ્ભવે છે,જ્યાં એન્ટિબોડીઝ એસિટિલકોલિન રીસેપ્ટર્સને અવરોધે છે અથવા તેનો નાશ કરે છે.

(A) એન્ટિજન અને એન્ટિબોડી વચ્ચેનું જોડાણ અત્યંત વિશિષ્ટ હોય છે અને તે બિન-સહસંયોજક આંતરક્રિયાઓ દ્વારા થાય છે.
આ આંતરક્રિયાઓમાં સ્થિર વિદ્યુતીય આંતરક્રિયાઓ,હાઇડ્રોજન બંધ,હાઇડ્રોફોબિક આંતરક્રિયાઓ અને વાન ડર વાલ્સ બળોનો સમાવેશ થાય છે.
આ બળો એન્ટિજનને એન્ટિબોડીના પેરાટોપમાં ચોકસાઈપૂર્વક ગોઠવવામાં મદદ કરે છે,જેમાં કોઈ કાયમી સહસંયોજક બંધ બનતા નથી,જે આ પ્રક્રિયાને પ્રતિવર્તી બનાવે છે.

(D) આપણા શરીરના અમુક પ્રકારના શ્વેતકણો $(WBC)$,જેમ કે પોલીમોર્ફો-ન્યુક્લિયર લ્યુકોસાઇટ્સ ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને રુધિરમાં રહેલા નેચરલ કિલર કોષો (એક પ્રકારના લિમ્ફોસાઇટ્સ) તેમજ પેશીઓમાં રહેલા મેક્રોફેજ સૂક્ષ્મજીવોનું ભક્ષણ કરીને તેનો નાશ કરી શકે છે.
આ તમામ કોષો જન્મજાત પ્રતિકારકતાના કોષીય અવરોધો (cellular barriers) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) $T-lymphocytes$ એ શ્વેત રક્તકણોનો એક પ્રકાર છે જે કોષ-મધ્યસ્થ પ્રતિકારકતામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થાય છે અને થાઇમસ ગ્રંથિમાં પરિપક્વ થાય છે,થાઇરોઇડમાં નહીં.
તેઓ ક્ષતિગ્રસ્ત કોષોનું ભક્ષણ કરતા નથી; તે મેક્રોફેજનું પ્રાથમિક કાર્ય છે.
$T-cells$ ના ત્રણ મુખ્ય કાર્યાત્મક પ્રકારો છે: સાયટોટોક્સિક $T-cells$ (જે ચેપગ્રસ્ત કોષોને મારી નાખે છે),હેલ્પર $T-cells$ (જે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવનું સંકલન કરે છે),અને સપ્રેસર $T-cells$ (જે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને નિયંત્રિત અને સમાપ્ત કરે છે).
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે $T-cells$ ના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો છે.

(B) રસીઓ મૃત અથવા નિષ્ક્રિય સૂક્ષ્મજીવોમાંથી બનાવવામાં આવે છે જેથી તેઓ રોગ ફેલાવી શકતા નથી.
રસીમાં રહેલ એન્ટિજન રોગકારક સૂક્ષ્મજીવની સપાટી પરના એન્ટિજન જેવું જ હોય છે.
રસી શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને તે રોગકારક સામે ચોક્કસ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
આ એન્ટિબોડીઝ રોગપ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડે છે અને વ્યક્તિને તે જ રોગકારક દ્વારા થતા ભવિષ્યના ચેપથી સુરક્ષિત કરે છે.

(D) એન્ટિબોડીઝ એ પ્રોટીન છે જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન કહેવામાં આવે છે.
તેમને ખાસ કરીને ગ્લાયકોપ્રોટીન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તે પ્રોટીન શૃંખલા અને તેની સાથે જોડાયેલા કાર્બોહાઇડ્રેટ જૂથોના બનેલા હોય છે.
આ એન્ટિબોડીઝ શરીરમાં કોઈ વિદેશી પદાર્થ અથવા એન્ટિજનના પ્રવેશના પ્રતિભાવમાં $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.

(C) પોતાના કોષો અને પરકાઈ કોષો વચ્ચે ભેદ પારખવાની રોગપ્રતિકારક તંત્રની અક્ષમતા સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ (Autoimmune disease) તરફ દોરી જાય છે.
સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગમાં,શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી પોતાના જ સ્વસ્થ કોષો અને પેશીઓ પર હુમલો કરે છે,અને તેમને બહારના આક્રમણખોરો તરીકે ગણે છે (સ્વયંપ્રતિરક્ષા).

(A) રુધિર કોષોનું નિર્માણ અસ્થિમજ્જામાં થાય છે.
એરિથ્રોસાઇટ્સ અથવા રક્તકણો સતત અસ્થિમજ્જાના પેશીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને મુક્ત થાય છે.
લ્યુકોસાઇટ્સ અથવા શ્વેતકણો પણ અસ્થિમજ્જામાં જ ઉત્પન્ન થાય છે.
$B-cells$ એ લ્યુકોસાઇટ્સનો એક પ્રકાર છે જે અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થાય છે અને ત્યાં જ પરિપક્વ થાય છે,જ્યારે $T-cells$ થાઇમસમાં પરિપક્વ થાય છે.

(A) એન્ટિબોડી અણુ $Y$ આકારનો હોય છે અને તે ચાર પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે.
તેમાંથી બે લાંબી શૃંખલાઓ છે જેને $B-$ભારે શૃંખલા (Heavy chain) કહેવાય છે,અને બે ટૂંકી શૃંખલાઓ છે જેને $C-$હલકી શૃંખલા (Light chain) કહેવાય છે.
એન્ટિબોડીના છેડે આવેલો ચલિત વિસ્તાર,જેને $A$ તરીકે દર્શાવેલ છે,તે એન્ટિજન-બાઈન્ડિંગ સાઈટ છે,જે ચોક્કસ એન્ટિજન માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
તેથી,સાચી ઓળખ $A-$એન્ટિજન બાઈન્ડિંગ સાઈટ,$B-$ભારે શૃંખલા,$C-$હલકી શૃંખલા છે.

(A) $I.$ જન્મજાત પ્રતિકારકતા બિન-વિશિષ્ટ છે અને જન્મ સમયે હાજર હોય છે. તે આપણા શરીરમાં વિદેશી એજન્ટોના પ્રવેશ માટે વિવિધ પ્રકારના અવરોધો પૂરા પાડીને પ્રાપ્ત થાય છે.
$II.$ ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા રોગકારક-વિશિષ્ટ છે અને તે જન્મથી હાજર હોતી નથી. તે વ્યક્તિના જીવનકાળ દરમિયાન રોગકારકના સંપર્કમાં આવ્યા પછી વિકસે છે.
$III.$ શારીરિક અવરોધો જેવા કે જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ અને આંખમાંથી આંસુ સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
તેથી,વિધાનો $I$ અને $III$ સાચા છે,જ્યારે વિધાન $II$ ખોટું છે.

(A) મુખ્ય માર્ગો (શ્વસન, પાચન અને મૂત્રજનન માર્ગ) ના અસ્તરમાં આવેલી લસિકા પેશીને મ્યુકોસા એસોસિએટેડ લિમ્ફોઇડ ટિશ્યુ $(MALT)$ કહેવામાં આવે છે.
તે માનવ શરીરમાં રહેલી કુલ લસિકા પેશીના લગભગ $50 \; \%$ જેટલો ભાગ બનાવે છે.

(B) ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન એ સીરમમાં રહેલા પ્રોટીન છે જે શરીરને રોગો સામે પ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડે છે.
દરેક ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન અણુ ચાર પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે: બે ભારે $(H)$ શૃંખલાઓ અને બે હલકી $(L)$ શૃંખલાઓ.
આ ચારેય શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઇડ બંધ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાઈને $Y$ આકારની રચના બનાવે છે.

(B) લિમ્ફોસાઇટ્સ એ શ્વેત રક્તકણોનો એક પ્રકાર છે,જે રોગપ્રતિકારક તંત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
આપણા રુધિરમાં બે પ્રકારના વિશિષ્ટ લિમ્ફોસાઇટ્સ હાજર હોય છે,એટલે કે $B-$લિમ્ફોસાઇટ્સ અને $T-$લિમ્ફોસાઇટ્સ.
$B-$લિમ્ફોસાઇટ્સ આપણા રુધિરમાં પ્રવેશતા રોગકારકો સામે લડવા માટે પ્રોટીનનું સૈન્ય ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રોટીનને એન્ટિબોડીઝ કહેવામાં આવે છે.

(B) $T-$લિમ્ફોસાઇટ્સ (અથવા $T-$કોષો) કોષ-મધ્યસ્થ પ્રતિકારકતા $(CMI)$ માટે જવાબદાર છે.
આ પ્રતિકારક પ્રતિચાર ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે $T-$કોષો એન્ટિજન-પ્રસ્તુત કરતા કોષો દ્વારા રજૂ કરાયેલા વિશિષ્ટ એન્ટિજનને ઓળખે છે.

(D) મ્યુકોસા-એસોસિએટેડ લિમ્ફોઇડ ટિશ્યુ $(MALT)$ માનવ શરીરમાં લિમ્ફોઇડ પેશીઓના લગભગ $50\%$ જેટલો ભાગ બનાવે છે.
તે શરીરના મુખ્ય માર્ગો જેવા કે શ્વસન,પાચન અને મૂત્રજનન માર્ગના અસ્તરમાં આવેલું હોય છે.
$MALT$ ના ઉદાહરણોમાં કાકડા,પાયરની પેશીઓ અને એપેન્ડિક્સનો સમાવેશ થાય છે.
યકૃત એ એક મહત્વપૂર્ણ ચયાપચયનું અંગ છે જે ડિટોક્સિફિકેશન,પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને પાચન માટે પિત્તનું ઉત્પાદન કરે છે,પરંતુ તે લિમ્ફોઇડ પેશી તરીકે વર્ગીકૃત નથી.

(D) $IgA$ એ મુખ્યત્વે સીરોમ્યુકસ સ્ત્રાવ જેવા કે કોલોસ્ટ્રમ,લાળ અને આંસુમાં જોવા મળતું ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન છે.
માતાના દૂધમાં $IgA$ નું પ્રમાણ વધુ હોય છે,જે નવજાત શિશુને વિવિધ ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે અને તેમને મજબૂત સંરક્ષણ તથા રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રદાન કરે છે.

(B) વ્યક્તિ તેના જીવનકાળ દરમિયાન જે પ્રતિકારકતા મેળવે છે તેને ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે.
ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા રોગકારક-વિશિષ્ટ હોય છે અને તેમાં સ્મૃતિ (memory) જોવા મળે છે.
કોષોના બે મુખ્ય સમૂહો,એટલે કે લસિકાકોષો ($B$-લસિકાકોષો અને $T$-લસિકાકોષો),મુખ્યત્વે ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા માટે જવાબદાર છે.

(C) ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી એટલે એવી સ્થિતિ જેમાં ચેપી રોગો સામે લડવાની રોગપ્રતિકારક શક્તિની ક્ષમતા ઘટી જાય છે અથવા સંપૂર્ણપણે ગેરહાજર હોય છે.
$B-$કોષો અને $T-$કોષો બંને અનુકૂલિત રોગપ્રતિકારક તંત્રના આવશ્યક ઘટકો છે.
$B-$કોષો એન્ટિબોડીઝના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે (હ્યુમરલ ઇમ્યુનિટી),જ્યારે $T-$કોષો (ખાસ કરીને $T-$હેલ્પર કોષો) $B-$કોષોને સક્રિય કરવામાં અને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવનું સંકલન કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે (કોષ-મધ્યસ્થી રોગપ્રતિકારક શક્તિ).
$B-$કોષો અથવા $T-$કોષો,અથવા બંનેની ઉણપને કારણે રોગપ્રતિકારક તંત્ર નબળું પડે છે,જે વ્યક્તિને વિવિધ ચેપ માટે અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવે છે.
તેથી,ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી $B-$કોષો અને $T-$કોષો બંનેના અભાવને કારણે થાય છે.

(C) સ્તનપાનના શરૂઆતના દિવસોમાં સ્તન ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવતા કોલોસ્ટ્રમ (દૂધ) માં $IgA$ પ્રકારના એન્ટિબોડીઝ હાજર હોય છે.
આ પ્રક્રિયા શિશુને તાત્કાલિક સુરક્ષા પૂરી પાડે છે,જેમાં શિશુની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ એન્ટિબોડીઝ બનાવવા માટે સક્રિય થતી નથી.
આ સ્થાનાંતરણ માતા પાસેથી બાળકને સ્તનપાન દ્વારા કુદરતી રીતે થાય છે,તેથી તેને કુદરતી રીતે પ્રાપ્ત નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિ એ બિન-વિશિષ્ટ સંરક્ષણ પદ્ધતિનો એક પ્રકાર છે જે જન્મથી જ હાજર હોય છે.
તે માતા-પિતા પાસેથી વારસામાં મળે છે અને એન્ટિજનના અગાઉના સંપર્ક વિના રોગકારકો સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
તેથી,તેને માનવ શરીરમાં સંરક્ષણની પ્રથમ હરોળ માનવામાં આવે છે.

(D) સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ ત્યારે વિકસે છે જ્યારે યજમાન એન્ટિજેન્સના સંપર્કમાં આવે છે,જે જીવંત અથવા મૃત સૂક્ષ્મજીવો,પ્રોટીન અથવા ઝેર (toxins) ના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે.
જ્યારે યજમાનનું શરીર આ એન્ટિજેન્સના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તેની રોગપ્રતિકારક શક્તિ તેને ઓળખે છે અને શરીરમાં ચોક્કસ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
કુદરતી ચેપ કુદરતી રીતે સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિના વિકાસ તરફ દોરી જાય છે.
રસીઓ અને ટોક્સૉઇડ્સ એ જૈવિક તૈયારીઓ છે જે રોગ પેદા કર્યા વિના સક્રિય રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને ઉત્તેજિત કરવા માટે શરીરમાં એન્ટિજેન્સ દાખલ કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો એવી પદ્ધતિઓ છે જેના દ્વારા એન્ટિજેન યજમાનના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે અને સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે.

(B) મેળવેલી નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં,એન્ટિબોડીઝ સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે જેથી તાત્કાલિક રક્ષણ મળી શકે.
જ્યારે સાપના કરડવાની સારવાર માટે એન્ટિવેનમ આપવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાં સાપના ઝેર સામે લડવા માટે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ હોય છે.
આ એન્ટિબોડીઝ અન્ય પ્રાણી (જેમ કે ઘોડા) માં તૈયાર કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ મનુષ્યમાં ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવે છે,તેથી આ પ્રક્રિયાને કૃત્રિમ રીતે મેળવેલી નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) જન્મજાત પ્રતિકારકતા (Innate immunity) એ બિન-વિશિષ્ટ પ્રકારનો બચાવ છે જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે. તે કોઈપણ પ્રકારના વિદેશી એજન્ટ સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા (Acquired immunity) એ રોગકારક-વિશિષ્ટ છે અને જ્યારે યજમાન પ્રથમ હુમલા દરમિયાન રોગકારકના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે તે શરૂ થાય છે.
હ્યુમરલ પ્રતિકારકતા એ ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતાનો એક પ્રકાર છે જે $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા મધ્યસ્થી થાય છે,જેમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન થાય છે.
કોષ-મધ્યસ્થી પ્રતિકારકતા (Cell mediated immunity) એ $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા મધ્યસ્થી થાય છે.

(B) જન્મજાત પ્રતિકારકતા (innate immunity) ચાર પ્રકારના અંતરાયો ધરાવે છે:
$1$. ભૌતિક અંતરાય: આમાં ત્વચા અને શ્વસન,પાચન તથા મૂત્રજનન માર્ગના અધિચ્છદનું શ્લેષ્મનું આવરણ સામેલ છે.
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાય: આમાં જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ અને આંખમાંથી નીકળતા આંસુનો સમાવેશ થાય છે,જે સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
$3$. કોષીય અંતરાય: આમાં રુધિરમાં રહેલા અમુક પ્રકારના શ્વેતકણો $(WBC)$ જેવા કે $PMNL$,મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર $(NK)$ કોષો તેમજ પેશીઓમાં રહેલા મેક્રોફેજ સામેલ છે.
$4$. સાયટોકાઈન અંતરાય: આમાં વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરસના ચેપથી બચાવે છે.
તેથી,જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ અને આંખમાંથી નીકળતા આંસુ એ દેહધાર્મિક અંતરાયનો ભાગ છે.

(A) એન્ટિવેનમનો ઉપયોગ કરીને સાપના કરડવાની સારવાર એ કૃત્રિમ રીતે મેળવેલી નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિનું ઉદાહરણ છે.
આનું કારણ એ છે કે સાપના ઝેર સામે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ સીધા દર્દીના શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે જેથી તાત્કાલિક રક્ષણ મળી શકે.
કૃત્રિમ રીતે મેળવેલી સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં રસીઓ દ્વારા પ્રેરિત પ્રતિકારનો સમાવેશ થાય છે,જ્યાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને પોતાના એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે.
કુદરતી રીતે મેળવેલી નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ ત્યારે થાય છે જ્યારે માતા પાસેથી બાળકમાં એન્ટિબોડીઝનું સ્થાનાંતરણ થાય છે,જેમ કે સ્તનપાન દ્વારા $IgA$ અને પ્લેસેન્ટા દ્વારા $IgG$.
કુદરતી રીતે મેળવેલી સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ ત્યારે વિકસે છે જ્યારે કુદરતી ચેપ દરમિયાન શરીર એન્ટિજેન્સના સંપર્કમાં આવે છે.

(D) સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી શરીરના પોતાના સ્વસ્થ કોષો પર હુમલો કરે છે.
$A$. અસ્થમા એ એલર્જીક પ્રતિક્રિયા છે,સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ નથી.
$B$. સિરહોસિસ એ લીવરના નુકસાન સાથે જોડાયેલી સ્થિતિ છે,જે ઘણીવાર ક્રોનિક લીવર રોગ અથવા આલ્કોહોલના સેવનને કારણે થાય છે.
$C$. $AIDS$ એ $HIV$ વાયરસ દ્વારા થતો ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ છે,જે શરીરના પોતાના પેશીઓ પર હુમલો કરવાને બદલે રોગપ્રતિકારક તંત્રનો નાશ કરે છે.
$D$. રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ એ સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર સાંધાઓ પર હુમલો કરે છે,જેનાથી સોજો અને દુખાવો થાય છે.

(C) એન્ટિબોડીનો અણુ ચાર પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે: બે સમાન હળવી $(L)$ શૃંખલાઓ અને બે સમાન ભારે $(H)$ શૃંખલાઓ,જેને $H_2L_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
$Y$-આકારના એન્ટિબોડી અણુની દરેક ભુજામાં એક એન્ટિજન-બાઈન્ડિંગ સાઈટ હોય છે.
આ વિશિષ્ટ સાઈટ એક ભારે શૃંખલા અને એક હળવી શૃંખલાના ચલિત (variable) પ્રદેશો દ્વારા રચાય છે,જે સાથે મળીને પેરાટોપ બનાવે છે જે ચોક્કસ એન્ટિજનને ઓળખે છે અને તેની સાથે જોડાય છે.

(A) એનામ્નેસ્ટિક પ્રતિક્રિયા (ગૌણ પ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા) મેમરી કોષોને કારણે અત્યંત તીવ્ર હોય છે,તેથી વિકલ્પ $A$ સાચો છે.
$B-$લિમ્ફોસાઇટ્સ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર છે (હ્યુમરલ ઇમ્યુન રિસ્પોન્સ).
$T-$લિમ્ફોસાઇટ્સ કોષ-માધ્યિત પ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા માટે જવાબદાર છે.
એન્ટિબોડી અણુને $H_{2}L_{2}$ સૂત્ર દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે,જ્યાં $H$ એટલે ભારે શૃંખલા (heavy chains) અને $L$ એટલે હલકી શૃંખલા (light chains) છે.

(D) જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિ એ બિન-વિશિષ્ટ પ્રકારનો બચાવ છે જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે.
તેમાં ચાર પ્રકારના અવરોધોનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ભૌતિક અવરોધો: શ્લેષ્મ પટલ અને ત્વચા સૂક્ષ્મજીવોના પ્રવેશને અટકાવે છે.
$2$. દેહધાર્મિક અવરોધો: જઠરમાં એસિડ,મોઢામાં લાળ અને આંખમાંથી નીકળતા આંસુ.
$3$. કોષીય અવરોધો: પોલીમોર્ફોન્યુક્લિયર લ્યુકોસાઇટ્સ ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષો.
$4$. સાયટોકાઇન અવરોધો: વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન્સ નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરલ ચેપથી બચાવે છે.
આપેલા તમામ વિકલ્પો આ અવરોધોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ એ વ્યક્તિની પોતાની રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા એન્ટિજેનના સંપર્ક પછી વિકસિત થતી પ્રતિકારકતા છે.
કુદરતી સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ કુદરતી ચેપ અથવા સૂક્ષ્મજીવોના વારંવાર સંપર્ક દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
કૃત્રિમ સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ શરીરમાં નિયંત્રિત રીતે એન્ટિજેન્સ દાખલ કરીને મેળવવામાં આવે છે,જે રસીકરણ (Vaccination) નો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે.
તેથી,કૃત્રિમ સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ મેળવવા માટે રસીકરણ એ સાચી પદ્ધતિ છે.

(A) $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ એ શ્વેત રક્તકણોનો એક પ્રકાર છે જે કોષ-માધ્યિત પ્રતિકારકતામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થાય છે પરંતુ પરિપક્વતા અને વિભેદન માટે થાઇમસ ગ્રંથિમાં સ્થળાંતર કરે છે.
તેથી,$T$-લિમ્ફોસાઇટમાં $T$ અક્ષર થાઇમસ (Thymus) માટે વપરાય છે.
થાઇરોઇડ એ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ છે જે $T_3$ અને $T_4$ જેવા અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરે છે.
થેલેમસ એ મગજનો એક ભાગ છે જે સંવેદનાત્મક માહિતી માટે રિલે સ્ટેશન તરીકે કાર્ય કરે છે.
ટોન્સિલ એ ગળામાં આવેલી લસિકા પેશીઓ છે.

(C) માર્ગ અકસ્માતના કિસ્સામાં,$Clostridium$ $tetani$ ના ચેપનું જોખમ વધારે હોય છે. કારણ કે આ રોગકારક બેક્ટેરિયા 'ટેટાનોસ્પેઝમિન' નામનું શક્તિશાળી ન્યુરોટોક્સિન ઉત્પન્ન કરે છે,તેથી ઝેરને તટસ્થ કરવા માટે ઝડપી રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવની જરૂર હોય છે.
સક્રિય રસીકરણ (નબળા અથવા મૃત જંતુઓ ધરાવતી રસીનો ઉપયોગ કરીને) માં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવામાં સમય લાગે છે,જે તાત્કાલિક જોખમ માટે યોગ્ય નથી.
તેથી,ઝેર સામે તાત્કાલિક રક્ષણ આપવા માટે પૂર્વ-નિર્મિત એન્ટિબોડીઝ (નિષ્ક્રિય રસીકરણ) આપવામાં આવે છે.
વ્યાપક સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ બેક્ટેરિયલ ચેપની સારવાર માટે થાય છે,પરંતુ તે કટોકટીની સ્થિતિમાં $Clostridium$ $tetani$ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઝેરને તટસ્થ કરવા માટે અસરકારક નથી.

(A) જીવંત એટિન્યુએટેડ રસીઓમાં રોગકારક જીવોના નબળા સ્વરૂપો હોય છે. આ રસીઓ ખૂબ જ અસરકારક છે કારણ કે તે કુદરતી ચેપની નકલ કરે છે,જે હ્યુમરલ અને કોષ-આધારિત બંને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવોને ઉત્તેજિત કરે છે,જે ઘણીવાર લાંબા સમય સુધી ટકી રહેતી રોગપ્રતિકારક શક્તિ તરફ દોરી જાય છે.
$Peyer's$ પેચ ખરેખર નાના આંતરડામાં આવેલા ગૌણ લસિકા અંગો છે. તેઓ આંતરડાના પોલાણમાંથી એન્ટિજેન્સ મેળવીને અને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ શરૂ કરીને મ્યુકોસલ રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. મૌખિક રસીઓ (ઘણીવાર જીવંત એટિન્યુએટેડ) આ પેચને ઉત્તેજિત કરે છે,જે મજબૂત સ્થાનિક અને પ્રણાલીગત રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રદાન કરે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ સમજાવે છે કે શા માટે જીવંત એટિન્યુએટેડ રસીઓ અસરકારક છે.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે માટી અથવા કાટવાળી વસ્તુથી થયેલા ઊંડા ઘામાં $Clostridium$ $tetani$ ના બીજાણુઓ શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે, તેથી રોગને રોકવા માટે એન્ટી-ટેટનસ સારવાર જરૂરી છે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે એન્ટી-ટેટનસ ઇન્જેક્શન (જેમ કે ટેટનસ એન્ટિટોક્સિન) શરીરમાં સીધા જ તૈયાર એન્ટિબોડીઝ દાખલ કરીને $\text{નિષ્ક્રિય}$ $\text{રોગપ્રતિકારક}$ $\text{શક્તિ}$ (passive immunity) પ્રદાન કરે છે, સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ નહીં. સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ એ એન્ટિજેન્સના પ્રતિભાવમાં શરીરની પોતાની રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા વિકસાવવામાં આવે છે.

(C) $SCID$ ના દર્દીમાં એડેનોસિન ડીએમિનેઝ $(ADA)$ ઉત્સેચક માટેનું જનીન ખામીયુક્ત હોય છે. આ ઉત્સેચક રોગપ્રતિકારક તંત્રના યોગ્ય કાર્ય માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. $ADA$ ની ઉણપ ધરાવતા દર્દીઓમાં કાર્યક્ષમ $T-$લિમ્ફોસાઇટ્સનો અભાવ હોય છે,જે કોષ-માધ્યિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે આવશ્યક છે. પરિણામે,તેઓ ચેપી રોગકારકો સામે અસરકારક રીતે લડવામાં નિષ્ફળ જાય છે.

(N/A) યજમાન સજીવની રોગકારક સજીવો સામે લડવાની એકંદર ક્ષમતા,જે રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે,તેને રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) કહેવાય છે.
- રોગપ્રતિકારક શક્તિ બે પ્રકારની છે: $(i)$ જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Innate immunity),$(ii)$ ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Acquired immunity).
$(i)$ જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિ: આ એક બિન-વિશિષ્ટ પ્રકારનો બચાવ છે જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે.
આ આપણા શરીરમાં વિદેશી એજન્ટોના પ્રવેશ સામે વિવિધ પ્રકારના અવરોધો પૂરા પાડીને પ્રાપ્ત થાય છે. જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ચાર પ્રકારના અવરોધોનો સમાવેશ થાય છે:
ભૌતિક અવરોધો: આપણા શરીરની ત્વચા મુખ્ય અવરોધ છે જે સૂક્ષ્મજીવોના પ્રવેશને અટકાવે છે. શ્વસન,જઠરાંત્રિય અને મૂત્રજનન માર્ગના અધિચ્છદનું શ્લેષ્મ આવરણ પણ શરીરમાં પ્રવેશતા સૂક્ષ્મજીવોને ફસાવવામાં મદદ કરે છે.
શારીરિક અવરોધો: જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ,આંખમાંથી નીકળતા આંસુ,આ બધા સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
કોષીય અવરોધો: આપણા શરીરના અમુક પ્રકારના શ્વેતકણો $(WBC)$ જેવા કે બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને રુધિરમાં રહેલા નેચરલ કિલર કોષો (લિમ્ફોસાઇટ્સના પ્રકાર),તેમજ પેશીઓમાં રહેલા મેક્રોફેજ સૂક્ષ્મજીવોનું ભક્ષણ કરીને તેનો નાશ કરી શકે છે.
સાયટોકાઇન અવરોધો: વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વધુ વાયરલ ચેપથી સુરક્ષિત કરે છે.
$(ii)$ ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ: ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ રોગકારક-વિશિષ્ટ છે. તે સ્મૃતિ (Memory) દ્વારા લાક્ષણિક છે.
જ્યારે આપણું શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારક જીવાણુના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રાથમિક પ્રતિચાર (Primary response) આપે છે.
પ્રાથમિક પ્રતિચાર ઓછી તીવ્રતાનો હોય છે.
તે જ રોગકારક સાથેના અનુગામી સંપર્કો અત્યંત તીવ્ર ગૌણ અથવા એનામ્નેસ્ટિક પ્રતિચાર (Secondary or anamnestic response) જન્માવે છે.
આનું કારણ એ છે કે આપણા શરીર પાસે પ્રથમ સંપર્કની સ્મૃતિ હોય છે.

(C) પ્રાથમિક અને ગૌણ પ્રતિકારક પ્રતિચાર આપણા શરીરમાં હાજર બે વિશિષ્ટ પ્રકારના લિમ્ફોસાઇટ્સ,એટલે કે $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ અને $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સની મદદથી થાય છે.
$B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ રુધિરમાં પ્રવેશતા રોગકારકો સામે લડવા માટે પ્રોટીનનું સૈન્ય ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રોટીનને એન્ટિબોડીઝ કહેવામાં આવે છે.
$T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ પોતે એન્ટિબોડીઝનો સ્ત્રાવ કરતા નથી,પરંતુ તેઓ $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સને એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે. આમ,બંને પ્રકારના લિમ્ફોસાઇટ્સ રોગપ્રતિકારક પ્રતિચારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) દરેક એન્ટિબોડી અણુ $Y$-આકારનો હોય છે અને તે ચાર પેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે: બે નાની શૃંખલાઓ જેને હળવી શૃંખલાઓ $(L)$ કહેવાય છે અને બે લાંબી શૃંખલાઓ જેને ભારે શૃંખલાઓ $(H)$ કહેવાય છે.
$\Rightarrow$ તેથી,એન્ટિબોડીને $H_{2}L_{2}$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આ શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઈડ બંધ $(-S-S-)$ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.
આપણા શરીરમાં વિવિધ પ્રકારના એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન થાય છે,જેમ કે $IgA$,$IgM$,$IgE$,$IgG$ અને $IgD$.
આ એન્ટિબોડીઝ રુધિર અને અન્ય દૈહિક પ્રવાહીમાં હાજર હોવાથી,તેમના દ્વારા થતી પ્રતિકારકતાને હ્યુમરલ ઇમ્યુન રિસ્પોન્સ (humoral immune response) કહેવામાં આવે છે.

(A) રસીકરણ અને રોગપ્રતિકારકતાનો સિદ્ધાંત રોગપ્રતિકારક તંત્રના 'સ્મૃતિ' (Memory) ના ગુણધર્મ પર આધારિત છે.
રસીકરણમાં,રોગકારકોના એન્ટિજેનિક પ્રોટીન અથવા નિષ્ક્રિય/નબળા પાડેલા રોગકારકો (રસી) ને શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
આ એન્ટિજેન્સ સામે શરીરમાં ઉત્પન્ન થતા એન્ટિબોડીઝ વાસ્તવિક ચેપ દરમિયાન રોગકારક એજન્ટોને તટસ્થ કરે છે.
રસી મેમરી $B$ અને $T$ કોષો પણ ઉત્પન્ન કરે છે જે અનુગામી સંપર્ક સમયે રોગકારકને ઝડપથી ઓળખે છે અને એન્ટિબોડીઝના મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન સાથે આક્રમણકારોને હરાવે છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ જીવલેણ સૂક્ષ્મજીવોથી સંક્રમિત થાય છે જેના માટે ધનુર્વા (Tetanus) ની જેમ ઝડપી રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવની જરૂર હોય,તો આપણે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ અથવા એન્ટિટોક્સિન ઇન્જેક્ટ કરવાની જરૂર પડે છે.
સાપના કરડવાના કિસ્સામાં,દર્દીને આપવામાં આવતા ઇન્જેક્શનમાં સાપના ઝેર સામે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ હોય છે. આ પ્રકારની રોગપ્રતિકારકતાને નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારકતા (Passive Immunization) કહેવામાં આવે છે.