Immunity Questions in Gujarati

(A) સાચું વિધાન એ છે કે હેલ્પર $T$-કોષો રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવમાં અન્ય $T$-કોષો અને $B$-કોષોના પ્રસારને ઉત્તેજિત કરે છે.
$A$ સાચું છે કારણ કે હેલ્પર $T$-કોષો ($CD4^+$ કોષો) સાયટોકાઇન્સ મુક્ત કરે છે જે સાયટોટોક્સિક $T$-કોષો અને $B$-કોષોને સક્રિય કરે છે અને તેમના પ્રસારને ઉત્તેજિત કરે છે.
$B$ ખોટું છે કારણ કે ઓપ્સોનાઇઝેશન એટલે રોગકારક જીવો પર એન્ટિબોડીઝનું આવરણ બનાવવાની પ્રક્રિયા જેથી તેઓ ફેગોસાઇટોસિસ માટે વધુ સંવેદનશીલ બને,તે ગંઠાઈ જવાની (એગ્લુટિનેશન) પ્રક્રિયા નથી.
$C$ ખોટું છે કારણ કે હેલ્પર $T$-કોષો એન્ટિજન રજૂ કરતા કોષો દ્વારા સક્રિય થાય છે,નિષ્ક્રિય થતા નથી.
$D$ ખોટું છે કારણ કે નેચરલ કિલર $(NK)$ કોષો જન્મજાત રોગપ્રતિકારક તંત્રનો ભાગ છે,જે બિન-ચોક્કસ સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે,ચોક્કસ સંરક્ષણ નહીં.

(B) એન્ટિબોડી અણુ ચાર પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓનો બનેલો છે: બે સમાન હેવી $(H)$ શૃંખલાઓ અને બે સમાન લાઈટ $(L)$ શૃંખલાઓ.
આ શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઈડ $(S-S)$ બંધ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,બે હેવી શૃંખલાઓ એકબીજા સાથે ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા જોડાયેલી હોય છે $(i)$.
વધુમાં,દરેક લાઈટ શૃંખલા તેના કોન્સ્ટન્ટ રિજન અને હેવી શૃંખલાના કોન્સ્ટન્ટ રિજન વચ્ચેના ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા જોડાયેલી હોય છે $(iii)$.
તેથી,સાચા વિધાનો $i$ અને $iii$ છે.

(A) એન્ટિબોડીઝ (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં વિવિધ કાર્યો કરે છે,જેમ કે ઝેરી દ્રવ્યોનું તટસ્થીકરણ,રોગકારકોનું સમૂહીકરણ અને ઓપ્સોનાઇઝેશન (બેક્ટેરિયા પર આવરણ બનાવીને ભક્ષણની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવી).
જોકે,એન્ટિબોડીઝ પોતે ફેગોસાઇટોસિસ (ભક્ષણ) ની પ્રક્રિયા કરતા નથી.
ફેગોસાઇટોસિસ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા મેક્રોફેજ અને ન્યુટ્રોફિલ્સ જેવા વિશિષ્ટ કોષો રોગકારકોને ગળી જાય છે અને તેનું પાચન કરે છે.
તેથી,ફેગોસાઇટોસિસ એ ભક્ષક કોષોનું કાર્ય છે,એન્ટિબોડીઝનું નહીં.

(C) વિધાન $I$ સાચું છે કારણ કે નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતામાં તૈયાર એન્ટિબોડીઝનું યજમાનમાં સીધું સ્થાનાંતરણ થાય છે,જે ત્વરિત રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
વિધાન $II$ ખોટું છે કારણ કે $BCG$ રસીમાં નબળા અથવા નિષ્ક્રિય રોગકારકો હોય છે. જ્યારે તે શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે રોગપ્રતિકારક તંત્રને પોતાના એન્ટિબોડીઝ અને મેમરી કોષો ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે,જે સક્રિય પ્રતિકારકતા (ખાસ કરીને,કૃત્રિમ રીતે પ્રાપ્ત સક્રિય પ્રતિકારકતા) ની લાક્ષણિકતા છે. તેથી,$BCG$ રસીકરણ એ નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતાનું ઉદાહરણ નથી.

(A) વિધાન-$I$ સાચું છે કારણ કે $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ હેલ્પર,સાયટોટોક્સિક (કિલર),મેમરી અને સપ્રેસર $T$-કોષોમાં વિભેદિત થાય છે.
વિધાન-$II$ ખોટું છે કારણ કે $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ અસ્થિમજ્જા (bone marrow) માં પરિપક્વ થાય છે અને તે હ્યુમરલ (એન્ટિબોડી-મધ્યસ્થ) પ્રતિકારકતા માટે જવાબદાર છે,જ્યારે $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ કોષ-મધ્યસ્થ પ્રતિકારકતા માટે જવાબદાર છે.

(D) રસી એ રોગકારકના એન્ટિજેનિક પ્રોટીન અથવા નિષ્ક્રિય/નબળા રોગકારકોનું મિશ્રણ છે,જે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવવા માટે શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
તે રોગપ્રતિકારક તંત્રને એન્ટિબોડીઝ અને મેમરી $B$ અને $T$ કોષો ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે,જે પછીના સંપર્ક સમયે રોગકારકને ઓળખે છે અને તેનો નાશ કરે છે.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે શરીરમાં તૈયાર એન્ટિબોડીઝ દાખલ કરવાની પ્રક્રિયાને નિષ્ક્રિય રસીકરણ (passive immunization) કહેવામાં આવે છે (દા.ત.,એન્ટિ-ટેટનસ સીરમ),રસીકરણ નહીં. રસીકરણમાં સક્રિય રસીકરણનો સમાવેશ થાય છે.

(D) $1$. પ્રતિકારકતાનું વર્ગીકરણ તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તેના આધારે કરવામાં આવે છે.
$2$. જ્યારે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ વ્યક્તિમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે ત્યારે તેને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે.
$3$. જ્યારે આ સ્થાનાંતરણ કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા થાય છે,જેમ કે માતાના કોલોસ્ટ્રમ દ્વારા શિશુમાં $IgA$ એન્ટિબોડીઝનું સ્થાનાંતરણ,ત્યારે તેને 'કુદરતી રીતે પ્રાપ્ત નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા' કહેવામાં આવે છે.
$4$. કારણ કે શિશુ આ એન્ટિબોડીઝનું ઉત્પાદન પોતે કરતું નથી,તેથી તે નિષ્ક્રિય છે,અને તે કુદરતી જૈવિક પ્રક્રિયા (સ્તનપાન) દ્વારા થાય છે,તેથી તે કુદરતી છે.

(A) સેન્સિટાઇઝ્ડ હેલ્પર $T$-કોષો (જેને $CD4^+$ $T$-કોષો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) અન્ય રોગપ્રતિકારક કોષોનું સંકલન કરીને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
એન્ટિજન-પ્રસ્તુત કરતા કોષો દ્વારા એન્ટિજન દ્વારા સક્રિય થયા પછી,આ કોષો લિમ્ફોકાઇન્સ તરીકે ઓળખાતા સિગ્નલિંગ પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે.
લિમ્ફોકાઇન્સ રાસાયણિક સંદેશવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે જે $B$-કોષો,સાયટોટોક્સિક $T$-કોષો અને મેક્રોફેજના પ્રસાર અને સક્રિયકરણને ઉત્તેજિત કરે છે,જેનાથી એકંદર રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ વધે છે.
લાઇસોઝાઇમ એ આંસુ અને લાળ જેવા સ્ત્રાવમાં જોવા મળતો ઉત્સેચક છે,પર્ફોરિન્સ લક્ષ્ય કોષોનો નાશ કરવા માટે સાયટોટોક્સિક $T$-કોષો અને નેચરલ કિલર કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,અને લાઇસિન એ પદાર્થો માટેનો સામાન્ય શબ્દ છે જે કોષોનું વિઘટન (lysis) કરે છે.

(A) જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કુદરતી ચેપ દ્વારા એન્ટિજેન (જેમ કે ઓરીનો વાયરસ) ના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ રોગકારક જીવાણુઓના પ્રતિભાવમાં એન્ટિબોડીઝ અને મેમરી કોષો ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રકારની રોગપ્રતિકારક શક્તિને $Natural \ Acquired \ Active \ Immunity$ (કુદરતી રીતે મેળવેલી સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેને 'કુદરતી' કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે રોગના કુદરતી સંપર્ક દ્વારા થાય છે,'મેળવેલી' કારણ કે તે વ્યક્તિના જીવનકાળ દરમિયાન વિકસિત થાય છે,અને 'સક્રિય' કારણ કે યજમાનની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ સક્રિયપણે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.

(B) એન્ટિબોડીઝ એ વિશિષ્ટ પ્રોટીન છે જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન કહેવામાં આવે છે,જે એન્ટિજેન્સના પ્રતિભાવમાં $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ (શ્વેત રક્તકણોનો એક પ્રકાર) દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
જ્યારે $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ સક્રિય થાય છે,ત્યારે તેઓ પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે,જે રક્ત અને લસિકામાં એન્ટિબોડીઝના સંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર મુખ્ય કોષો છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$-લિમ્ફોસાઇટ છે.

(B) સાયટોટોક્સિક $T$-કોષોને $CD8^+$ $T$-કોષો અથવા કિલર $T$-કોષો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તેઓ $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે જે સીધી રીતે ચેપગ્રસ્ત યજમાન કોષો (જેમ કે વાયરસથી ચેપગ્રસ્ત કોષો) અથવા કેન્સરગ્રસ્ત કોષોનો નાશ કરે છે.
તેઓ $MHC$ ક્લાસ $I$ અણુઓ દ્વારા કોષોની સપાટી પર રજૂ કરાયેલા એન્ટિજેન્સને ઓળખે છે અને લક્ષ્ય કોષોમાં એપૉપ્ટોસિસ (કોષ મૃત્યુ) પ્રેરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) માનવ શરીરમાં નિષ્ક્રિય (attenuated) રોગકારકો દાખલ કરવા એ રસીકરણનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે.
જ્યારે આ નબળા રોગકારકો શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર તેમને વિદેશી એન્ટિજેન્સ તરીકે ઓળખે છે અને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ આપે છે.
આના પરિણામે યજમાનનું પોતાનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિબોડીઝ અને મેમરી કોષોનું નિર્માણ કરે છે.
કારણ કે શરીર બાહ્ય,બિન-કુદરતી ઉત્તેજના (રસી) ના પ્રતિભાવમાં સક્રિયપણે પોતાના એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે,તેથી આ પ્રકારની રોગપ્રતિકારક શક્તિને $Artificial$ $acquired$ $active$ $immunity$ (કૃત્રિમ રીતે મેળવેલી સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ) કહેવામાં આવે છે.

(C) Helper $T$-cells લિમ્ફોકાઇન્સ તરીકે ઓળખાતા રાસાયણિક સંદેશાવાહકોનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે અન્ય રોગપ્રતિકારક કોષોને ઉત્તેજિત કરે છે.
તે જ રીતે,Killer $T$-cells (જેને સાયટોટોક્સિક $T$-cells તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) પરફોરિન્સ નામના પ્રોટીન મુક્ત કરે છે.
પરફોરિન્સ ચેપગ્રસ્ત અથવા લક્ષ્ય કોષોની પટલમાં છિદ્રો બનાવે છે,જેનાથી તેમનું લાયસિસ (કોષવિઘટન) થાય છે અને તેનો નાશ થાય છે.
તેથી,સાચી સામ્યતા Killer $T$-cells : Perforins છે.

(C) પ્લાઝ્મા કોષો એ રોગપ્રતિકારક તંત્રના વિશિષ્ટ અસરકારક કોષો છે જે એન્ટિબોડીઝનો મોટો જથ્થો સ્ત્રાવ કરે છે.
જ્યારે $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ ($B$-કોષો) એન્ટિજેનના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે સક્રિય થાય છે અને પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે.
જ્યારે $B$-કોષ તેના ચોક્કસ એન્ટિજેનનો સામનો કરે છે અને હેલ્પર $T$-કોષો પાસેથી સંકેતો મેળવે છે,ત્યારે તે ક્લોનલ વિસ્તરણમાંથી પસાર થાય છે અને પ્લાઝ્મા કોષો અને મેમરી $B$-કોષોમાં વિભેદિત થાય છે.
તેથી,પ્લાઝ્મા કોષો $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સમાંથી ઉતરી આવે છે.

(C) થાઇમસ ગ્રંથિ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ છે જે $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સના વિકાસ અને પરિપક્વતામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે,જે કોષ-મધ્યસ્થિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે આવશ્યક છે.
જેમ જેમ વ્યક્તિની ઉંમર વધે છે,તેમ થાઇમસ ગ્રંથિ ઇન્વોલ્યુશન (involution) નામની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે,જેમાં તે ધીમે ધીમે સંકોચાય છે અને તેની જગ્યાએ મેદસ્વી પેશીઓ આવી જાય છે.
થાઇમસ ગ્રંથિનું આ અધઃપતન $T$-કોષોના ઉત્પાદન અને પરિપક્વતામાં ઘટાડો કરે છે,જે વૃદ્ધ વ્યક્તિઓમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિને નોંધપાત્ર રીતે નબળી પાડે છે.

(B) ગૌણ લસિકા અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકા કોષો (lymphocytes) એન્ટિજન સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને ત્યારબાદ સક્રિય કોષો બનવા માટે વિભાજન પામે છે. આમાં બરોળ,લસિકા ગાંઠો,કાકડા,નાના આંતરડાના પેયરના પેચ અને એપેન્ડિક્સનો સમાવેશ થાય છે. અસ્થિમજ્જા અને થાઇમસ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગો છે જ્યાં અપરિપક્વ લસિકા કોષો એન્ટિજન-સંવેદનશીલ લસિકા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે. તેથી,એપેન્ડિક્સ,કાકડા અને નાના આંતરડાના પેયરના પેચ ધરાવતું જૂથ ગૌણ લસિકા અંગોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(A) કોલોસ્ટ્રમ એ સ્તનપાનના શરૂઆતના દિવસોમાં માતા દ્વારા સ્ત્રવિત પીળાશ પડતું પ્રવાહી છે.
તેમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં એન્ટિબોડીઝ,ખાસ કરીને $IgA$ હોય છે,જે નવજાત શિશુમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવવા માટે જરૂરી છે.
કારણ કે એન્ટિબોડીઝ શિશુના પોતાના રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા ઉત્પન્ન થવાને બદલે સીધા જ શિશુને આપવામાં આવે છે,તેથી આ નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતાનું ઉદાહરણ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) $IgE$ એન્ટિબોડીઝ મુખ્યત્વે એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓમાં સામેલ હોય છે.
જ્યારે કોઈ એલર્જન શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે તે માસ્ટ કોષો અને બેસોફિલ્સની સપાટી પર જોડાયેલા $IgE$ એન્ટિબોડીઝ સાથે જોડાય છે.
આ જોડાણ આ કોષોના ડિગ્રેન્યુલેશનને ઉત્તેજિત કરે છે,જેના પરિણામે હિસ્ટામાઇન અને સેરોટોનિન જેવા બળતરા પેદા કરતા મધ્યસ્થીઓ મુક્ત થાય છે,જે એલર્જીના લક્ષણોનું કારણ બને છે.
તેથી,$IgE$ એલર્જન સામે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ પૂરો પાડવા માટે જવાબદાર છે.

(D) જ્યારે વિદેશી એન્ટિજેન્સ અથવા રોગકારકો સામે તાત્કાલિક રક્ષણ આપવા માટે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે આ પ્રકારની રોગપ્રતિકારક શક્તિને $Passive \ immunity$ (નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં માતાના દૂધ (કોલોસ્ટ્રમ) દ્વારા શિશુમાં $IgA$ એન્ટિબોડીઝનું સ્થાનાંતરણ અથવા એન્ટિ-ટેટનસ સીરમનો ઉપયોગ સામેલ છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. કોષીય અવરોધ: આમાં રુધિરમાં રહેલા પોલિમોર્ફોન્યુક્લિયર લ્યુકોસાઇટ્સ ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર (લિમ્ફોસાઇટનો એક પ્રકાર) કોષોનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,$1-C$.
$2$. દેહધાર્મિક અવરોધ: આમાં જઠરમાં રહેલો એસિડ,મુખમાં રહેલી લાળ અને આંખના અશ્રુઓનો સમાવેશ થાય છે,જે સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે. તેથી,$2-A$.
$3$. સાયટોકાઇન અવરોધ: વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન્સ નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરસના વધુ સંક્રમણથી બચાવે છે. તેથી,$3-B$.
$4$. ભૌતિક અવરોધ: આમાં ત્વચા અને શ્વસન,પાચન અને પ્રજનન માર્ગના અધિચ્છદનું શ્લેષ્મ આવરણનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,$4-D$.
આમ,સાચો ક્રમ $(1-C), (2-A), (3-B), (4-D)$ છે,જે વિકલ્પ $B$ દર્શાવે છે.

(C) જ્યારે ઝડપી રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ આપવા માટે તૈયાર અથવા અગાઉથી બનાવેલા એન્ટિબોડીઝને સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેને નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Passive immunity) કહેવામાં આવે છે.
સાપ કરડવાના કિસ્સામાં,દર્દીને તાત્કાલિક રક્ષણની જરૂર હોય છે કારણ કે ઝેર ખૂબ ઝડપથી અસર કરે છે.
શરીર પાસે પોતાના એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવા માટે પૂરતો સમય હોતો નથી (જે સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ હોત),તેથી ઝેરને તાત્કાલિક નિષ્ક્રિય કરવા માટે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ આપવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ (નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ) છે.

(B) ઇન્ટરફેરોન એ વાયરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા સ્ત્રવિત પ્રોટીન છે,જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરસના વધુ સંક્રમણથી સુરક્ષિત કરે છે.
આ પ્રોટીન જન્મજાત રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં સાયટોકાઇન અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,ઇન્ટરફેરોનનો સ્ત્રાવ એ સાયટોકાઇન અવરોધ છે.

(D) માનવ શરીરમાં, પ્રાથમિક લસિકાભ અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકણો (lymphocytes) ઉત્પન્ન થાય છે અને/અથવા પરિપક્વ થાય છે અને એન્ટિજન-સંવેદનશીલ બને છે.
આ અંગોમાં $Bone marrow$ (અસ્થિમજ્જા) અને $Thymus gland$ (થાઇમસ ગ્રંથિ) નો સમાવેશ થાય છે.
$Bone marrow$ માં, લસિકાકણો સહિતના તમામ રક્તકણો ઉત્પન્ન થાય છે.
$Thymus gland$ માં, $T$-લસિકાકણો પરિપક્વ થાય છે.
તેથી, $Bone marrow$ અને $Thymus gland$ બંને પ્રાથમિક લસિકાભ અંગો છે.

(A) સાહજિક પ્રતિકારકતા ચાર પ્રકારના અવરોધો ધરાવે છે: ભૌતિક,શારીરિક (Physiological),કોષીય અને સાયટોકાઇન અવરોધો.
$1$. ભૌતિક અવરોધોમાં ત્વચા અને શ્લેષ્મનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. શારીરિક અવરોધોમાં જઠરનો એસિડ,મુખમાં લાળ અને આંખના આંસુનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. કોષીય અવરોધોમાં શ્વેતકણો જેવા કે $PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ,મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષોનો સમાવેશ થાય છે.
$4$. સાયટોકાઇન અવરોધોમાં વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરસના વધુ સંક્રમણથી બચાવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(A) સ્વયં-પ્રતિરક્ષા રોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી શરીરના પોતાના સ્વસ્થ કોષો અને પેશીઓ પર હુમલો કરે છે.
રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ એ સ્વયં-પ્રતિરક્ષા રોગનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર સાંધાઓ પર હુમલો કરે છે,જેના કારણે સોજો અને દુખાવો થાય છે.
મેલેરિયા એ પ્રજીવ દ્વારા થતો ચેપી રોગ છે.
કેન્સર એ અનિયંત્રિત કોષ વિભાજન દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવતો રોગ છે.
એઇડ્સ એ $HIV$ વાયરસ દ્વારા થતો રોગપ્રતિકારક ઉણપનો રોગ છે.

(A) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા (passive immunity) ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે શરીરને બહારના રોગકારકો સામે રક્ષણ આપવા માટે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ સીધા આપવામાં આવે છે.
$A$. પોલિયો રસી (ઓરલ) માં નબળા રોગકારકો હોય છે જે શરીરને પોતાના એન્ટિબોડીઝ બનાવવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે,જે સક્રિય પ્રતિકારકતાનું ઉદાહરણ છે.
$B$. સાપના ઝેર સામેની રસી (એન્ટિવેનમ) માં તૈયાર એન્ટિબોડીઝ હોય છે,જે નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા છે.
$C$. કોલોસ્ટ્રમમાં $IgA$ એન્ટિબોડીઝ હોય છે જે માતામાંથી શિશુમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે,જે કુદરતી નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા છે.
$D$. ટેટનસ એન્ટિટોક્સિનમાં તૈયાર એન્ટિબોડીઝ હોય છે,જે નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા છે.
તેથી,પોલિયો રસી એ એકમાત્ર વિકલ્પ છે જે નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતાને બદલે સક્રિય પ્રતિકારકતા સાથે સંબંધિત છે.

(A) સાચો જવાબ $IgA$ છે.
કોલોસ્ટ્રમ એ સ્તનપાનના શરૂઆતના દિવસોમાં માતા દ્વારા સ્ત્રવતું પીળાશ પડતું પ્રવાહી છે.
તેમાં $IgA$ પ્રકારના એન્ટિબોડીઝ પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે,જે નવજાત શિશુને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા (passive immunity) પૂરી પાડવા માટે ખૂબ જ આવશ્યક છે.

(D) ઇન્ટરફેરોન એ વાયરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા મુક્ત થતા એન્ટિવાયરલ પ્રોટીન છે,જે નજીકના સ્વસ્થ કોષોને વાયરસના ચેપથી બચાવે છે. તે જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિનો એક ભાગ છે. આપેલા વિકલ્પો $(A, B, C, D)$ માંથી કોઈ પણ શારીરિક સંદર્ભમાં ઇન્ટરફેરોનના સ્ત્રાવને અવરોધતું નથી. વાસ્તવમાં,વાયરલ ચેપ ઇન્ટરફેરોનના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે. તેથી,આ પ્રશ્ન વૈજ્ઞાનિક રીતે ક્ષતિપૂર્ણ છે કારણ કે કોઈ પણ વિકલ્પ ઇન્ટરફેરોન સ્ત્રાવના અવરોધક તરીકે કાર્ય કરતું નથી.

(A) રસીકરણનો સિદ્ધાંત રોગપ્રતિકારક તંત્રની 'સ્મૃતિ' (Memory) ના ગુણધર્મ પર આધારિત છે.
રસીકરણ દરમિયાન,નિષ્ક્રિય અથવા નબળા રોગકારક (રસી) ને શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
રોગપ્રતિકારક તંત્ર આ એન્ટિજનને ઓળખે છે અને તેની સામે ચોક્કસ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
મહત્વની વાત એ છે કે,રોગપ્રતિકારક તંત્ર સ્મૃતિ $B$ અને $T$ કોષો પણ બનાવે છે.
જ્યારે શરીર પછીથી વાસ્તવિક રોગકારક એજન્ટનો સામનો કરે છે,ત્યારે આ સ્મૃતિ કોષો તરત જ રોગકારકને ઓળખી લે છે અને ચેપને નિષ્ક્રિય કરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) નિષ્ક્રિય રસીકરણ.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ઘાતક સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે ધનુર અથવા સાપના ઝેર) ના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે શરીરને પોતાના એન્ટિબોડીઝ બનાવવા માટે રાહ જોવાનો સમય હોતો નથી. આવા કિસ્સાઓમાં,તાત્કાલિક રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ આપવા માટે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ અથવા એન્ટિટોક્સિન સીધા દર્દીના શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની રોગપ્રતિકારકતાને નિષ્ક્રિય રસીકરણ કહેવામાં આવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા એ એક પ્રકારની પ્રતિકારકતા છે જે ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે તૈયાર એન્ટિબોડીઝને સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે જેથી વિદેશી રોગકારકો અથવા ઝેરી તત્વો સામે તાત્કાલિક રક્ષણ મળી શકે.
સાપ કરડવાના કિસ્સામાં,દર્દીને એન્ટિવેનમનું ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે,જેમાં સાપના ઝેરને નિષ્ક્રિય કરવા માટે ખાસ તૈયાર કરેલા એન્ટિબોડીઝ હોય છે.
આ પ્રક્રિયામાં શરીરની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવામાં સક્રિય રીતે સામેલ હોતી નથી,તેથી આ પ્રકારના રસીકરણને નિષ્ક્રિય રસીકરણ કહેવામાં આવે છે.

(B) ખોટું વિધાન છે: $B$. ઇન્ટરફેરોન વાયરસને મારી નાખે છે.
ઇન્ટરફેરોન એ વાયરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ગ્લાયકોપ્રોટીન છે. તેઓ વાયરસને સીધી રીતે મારતા નથી; તેના બદલે,તેઓ વાયરલ પ્રતિકૃતિને અટકાવીને બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરલ ચેપથી સુરક્ષિત કરે છે.

(C) નેચરલ કિલર $(NK)$ કોષો એ શ્વેત રક્તકણોનો એક પ્રકાર છે જે ગાંઠો અને વાયરસથી સંક્રમિત કોષોને દૂર કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
જન્મજાત પ્રતિકારકતા (Innate immunity) ના સંદર્ભમાં,માનવ શરીરમાં ચાર પ્રકારના અવરોધો હોય છે:
$1$. ભૌતિક અવરોધ: દા.ત.,ત્વચા,અધિચ્છદનું શ્લેષ્મ આવરણ.
$2$. શારીરિક અવરોધ: દા.ત.,જઠરમાં એસિડ,મોઢામાં લાળ,આંખમાંથી નીકળતા આંસુ.
$3$. કોષીય અવરોધ: દા.ત.,બહુકેન્દ્રીય લ્યુકોસાઇટ્સ ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ,મેક્રોફેજ અને નેચરલ કિલર લિમ્ફોસાઇટ્સ.
$4$. સાયટોકાઇન અવરોધ: દા.ત.,ઇન્ટરફેરોન્સ.
તેથી,નેચરલ કિલર લિમ્ફોસાઇટ્સ એ કોષીય અવરોધ હેઠળ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) $Interferons$ (ઇન્ટરફેરોન) એ વાયરસથી ચેપગ્રસ્ત યજમાન કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પ્રોટીન અણુઓ છે.
તેઓ પડોશી કોષોને તેમની એન્ટિવાયરલ સુરક્ષા વધારવા માટે સંકેત આપીને વાયરલ ચેપ સામે રક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
જોકે સામાન્ય કોષો અન્ય પ્રોટીન ઉત્પન્ન કરી શકે છે,પરંતુ $Interferons$ ખાસ કરીને ચેપગ્રસ્ત કોષોમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. કુદરતી સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ: આ ત્યારે થાય છે જ્યારે શરીર કુદરતી રીતે રોગકારક જીવાણુઓના સંપર્કમાં આવે છે અને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ વિકસાવે છે,એટલે કે $s$. કુદરતી રીતે ચેપ સામે લડવું.
$B$. કૃત્રિમ નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ: આમાં તાત્કાલિક રક્ષણ આપવા માટે અગાઉથી તૈયાર કરેલા એન્ટિબોડીઝ (એન્ટિસીરમ) આપવામાં આવે છે,એટલે કે $r$. પ્રવાસીઓને એન્ટિસીરમનું ઇન્જેક્શન.
$C$. કૃત્રિમ સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ: આ રસીકરણ દ્વારા શરીરમાં એન્ટિજેન્સ દાખલ કરીને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને ઉત્તેજિત કરવા માટે કરવામાં આવે છે,એટલે કે $t$. રસીકરણ દ્વારા પ્રેરિત.
$D$. કુદરતી નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ: આ ત્યારે થાય છે જ્યારે એન્ટિબોડીઝ માતામાંથી ગર્ભમાં જરાયુ (પ્લેસેન્ટા) દ્વારા સ્થાનાંતરિત થાય છે,એટલે કે $q$. માતામાંથી ગર્ભમાં જરાયુ દ્વારા.
તેથી,સાચું સંયોજન $A-s, B-r, C-t, D-q$ છે.

(B) સક્રિય પ્રતિકારકતામાં શરીર એન્ટિજનના પ્રતિભાવમાં પોતાના એન્ટિબોડીઝનું ઉત્પાદન કરે છે.
નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતામાં અગાઉથી તૈયાર કરેલા એન્ટિબોડીઝનું સીધું ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે,જેમ કે સાપના ઝેર,ધનુર્વા (tetanus) અથવા ડિપ્થેરિયા માટેના એન્ટિટોક્સિનના કિસ્સામાં જોવા મળે છે.
આ પદ્ધતિ તાત્કાલિક રક્ષણ પૂરું પાડે છે,જે નિષ્ક્રિય રસીકરણની લાક્ષણિકતા છે.