રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) એટલે શું?

(N/A) યજમાન સજીવની રોગકારક સજીવો સામે લડવાની એકંદર ક્ષમતા,જે રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે,તેને રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) કહેવાય છે.
- રોગપ્રતિકારક શક્તિ બે પ્રકારની છે: $(i)$ જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Innate immunity),$(ii)$ ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Acquired immunity).
$(i)$ જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિ: આ એક બિન-વિશિષ્ટ પ્રકારનો બચાવ છે જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે.
આ આપણા શરીરમાં વિદેશી એજન્ટોના પ્રવેશ સામે વિવિધ પ્રકારના અવરોધો પૂરા પાડીને પ્રાપ્ત થાય છે. જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ચાર પ્રકારના અવરોધોનો સમાવેશ થાય છે:
ભૌતિક અવરોધો: આપણા શરીરની ત્વચા મુખ્ય અવરોધ છે જે સૂક્ષ્મજીવોના પ્રવેશને અટકાવે છે. શ્વસન,જઠરાંત્રિય અને મૂત્રજનન માર્ગના અધિચ્છદનું શ્લેષ્મ આવરણ પણ શરીરમાં પ્રવેશતા સૂક્ષ્મજીવોને ફસાવવામાં મદદ કરે છે.
શારીરિક અવરોધો: જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ,આંખમાંથી નીકળતા આંસુ,આ બધા સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
કોષીય અવરોધો: આપણા શરીરના અમુક પ્રકારના શ્વેતકણો $(WBC)$ જેવા કે બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને રુધિરમાં રહેલા નેચરલ કિલર કોષો (લિમ્ફોસાઇટ્સના પ્રકાર),તેમજ પેશીઓમાં રહેલા મેક્રોફેજ સૂક્ષ્મજીવોનું ભક્ષણ કરીને તેનો નાશ કરી શકે છે.
સાયટોકાઇન અવરોધો: વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વધુ વાયરલ ચેપથી સુરક્ષિત કરે છે.
$(ii)$ ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ: ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ રોગકારક-વિશિષ્ટ છે. તે સ્મૃતિ (Memory) દ્વારા લાક્ષણિક છે.
જ્યારે આપણું શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારક જીવાણુના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રાથમિક પ્રતિચાર (Primary response) આપે છે.
પ્રાથમિક પ્રતિચાર ઓછી તીવ્રતાનો હોય છે.
તે જ રોગકારક સાથેના અનુગામી સંપર્કો અત્યંત તીવ્ર ગૌણ અથવા એનામ્નેસ્ટિક પ્રતિચાર (Secondary or anamnestic response) જન્માવે છે.
આનું કારણ એ છે કે આપણા શરીર પાસે પ્રથમ સંપર્કની સ્મૃતિ હોય છે.