Gujarati

Mix Examples-Fluid Mechanics and Surface Tension Questions in Gujarati

Class 11 Physics · Fluid Mechanics and Surface Tension · Mix Examples-Fluid Mechanics and Surface Tension

142+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 39 of 142 questions in Gujarati

101
DifficultMCQ
નીચે બે વિધાનો આપેલા છે:
વિધાન $(I)$: વાયુઓની સ્નિગ્ધતા (viscosity) પ્રવાહીઓ કરતા વધારે હોય છે.
વિધાન $(II)$: અદ્રાવ્ય અશુદ્ધિઓની હાજરીને કારણે પ્રવાહીનું પૃષ્ઠતાણ (surface tension) ઘટે છે.
ઉપરોક્ત વિધાનોના પ્રકાશમાં,નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સૌથી યોગ્ય જવાબ પસંદ કરો:
A
વિધાન $I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન $II$ ખોટું છે.
B
વિધાન $I$ ખોટું છે પરંતુ વિધાન $II$ સાચું છે.
C
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને ખોટા છે.
D
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને સાચા છે.

Solution

(B) વિધાન $(I)$ ખોટું છે કારણ કે વાયુઓની સ્નિગ્ધતા સામાન્ય રીતે પ્રવાહીઓ કરતા ઘણી ઓછી હોય છે. વાયુઓમાં સ્નિગ્ધતા આણ્વિક અથડામણો દ્વારા વેગમાનના સ્થાનાંતરણને કારણે ઉદ્ભવે છે,જ્યારે પ્રવાહીમાં તે અણુઓ વચ્ચેના આસંજક બળોને કારણે ઉદ્ભવે છે.
વિધાન $(II)$ સાચું છે કારણ કે અદ્રાવ્ય અશુદ્ધિઓ (જેમ કે ધૂળ અથવા અમુક તેલ) ની હાજરી સપાટી પરના આસંજક બળોને ઘટાડે છે,જેનાથી પ્રવાહીનું પૃષ્ઠતાણ ઘટે છે.
102
DifficultMCQ
નીચે બે વિધાનો આપેલા છે:
વિધાન $I$: જ્યારે પ્રવાહીની ઝડપ દરેક જગ્યાએ શૂન્ય હોય,ત્યારે કોઈપણ બે બિંદુઓ પર દબાણનો તફાવત $P_1-P_2=\rho g(h_2-h_1)$ સમીકરણ પર આધાર રાખે છે.
વિધાન $II$: દર્શાવેલ વેન્ચ્યુરી ટ્યુબમાં $2gh=v_1^2-v_2^2$ છે.
ઉપરોક્ત વિધાનોના પ્રકાશમાં,નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સૌથી યોગ્ય જવાબ પસંદ કરો.
Question diagram
A
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને સાચા છે.
B
વિધાન $I$ ખોટું છે પરંતુ વિધાન $II$ સાચું છે.
C
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને ખોટા છે.
D
વિધાન $I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન $II$ ખોટું છે.

Solution

(D) વિધાન $I$ માટે: જ્યારે પ્રવાહી સ્થિર હોય $(v_1=v_2=0)$,ત્યારે $h_1$ અને $h_2$ ઊંચાઈએ આવેલા બે બિંદુઓ વચ્ચેનો દબાણનો તફાવત હાઇડ્રોસ્ટેટિક દબાણના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $P_1-P_2=\rho g(h_2-h_1)$. આમ,વિધાન $I$ સાચું છે.
વિધાન $II$ માટે: આડી વેન્ચ્યુરી ટ્યુબ માટે બર્નુલીનું સમીકરણ લાગુ પાડતા $(h_1=h_2)$:
$P_1 + \frac{1}{2}\rho v_1^2 = P_2 + \frac{1}{2}\rho v_2^2$
$P_1 - P_2 = \frac{1}{2}\rho(v_2^2 - v_1^2)$
મેનોમીટર પરથી,દબાણનો તફાવત $P_1 - P_2 = \rho gh$ છે.
બંને સમીકરણોને સરખાવતા: $\rho gh = \frac{1}{2}\rho(v_2^2 - v_1^2)$,જેનું સાદું રૂપ આપતા $2gh = v_2^2 - v_1^2$ મળે છે.
વિધાનમાં $2gh = v_1^2 - v_2^2$ આપેલું હોવાથી,તે ખોટું છે.
તેથી,વિધાન $I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન $II$ ખોટું છે.
Solution diagram
103
DifficultMCQ
$STATEMENT-1$: બગીચાની હોઝ પાઇપમાંથી ઉચ્ચ ઝડપે વહેતો પાણીનો પ્રવાહ જ્યારે ઊભી રીતે ઉપર રાખવામાં આવે ત્યારે ફુવારાની જેમ ફેલાય છે,પરંતુ જ્યારે ઊભી રીતે નીચે રાખવામાં આવે ત્યારે તે સાંકડો થાય છે.
$STATEMENT-2$: અદબનીય પ્રવાહીના કોઈપણ સ્થાયી પ્રવાહમાં,પ્રવાહીનો કદ પ્રવાહ દર અચળ રહે છે.
A
$STATEMENT-1$ સાચું છે,$STATEMENT-2$ સાચું છે; $STATEMENT-2$ એ $STATEMENT-1$ માટે સાચી સમજૂતી છે.
B
$STATEMENT-1$ સાચું છે,$STATEMENT-2$ સાચું છે; $STATEMENT-2$ એ $STATEMENT-1$ માટે સાચી સમજૂતી નથી.
C
$STATEMENT-1$ સાચું છે,$STATEMENT-2$ ખોટું છે.
D
$STATEMENT-1$ ખોટું છે,$STATEMENT-2$ સાચું છે.

Solution

(B) $STATEMENT-1$ સાચું છે. જ્યારે પાણી ઊભી રીતે ઉપર વહે છે,ત્યારે ગુરુત્વાકર્ષણ ગતિની વિરુદ્ધ કાર્ય કરે છે,જેના કારણે વેગ ઘટે છે. સાતત્યના સમીકરણ $(A_1v_1 = A_2v_2)$ મુજબ,જેમ વેગ $v$ ઘટે છે,તેમ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A$ વધવું જોઈએ,જેના કારણે પ્રવાહ ફેલાય છે. જ્યારે તેને ઊભી રીતે નીચે રાખવામાં આવે છે,ત્યારે ગુરુત્વાકર્ષણ પાણીને પ્રવેગિત કરે છે,વેગ વધારે છે અને પ્રવાહને સાંકડો બનાવે છે.
$STATEMENT-2$ સાચું છે. સાતત્યનું સમીકરણ $(A_1v_1 = A_2v_2)$ એ અદબનીય પ્રવાહી માટે દળ સંરક્ષણના નિયમનું સીધું પરિણામ છે,જે જણાવે છે કે કદ પ્રવાહ દર અચળ રહે છે.
જોકે,$STATEMENT-2$ એ ક્ષેત્રફળ અને વેગ વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવે છે,પરંતુ $STATEMENT-1$ માં પ્રવાહનું ફેલાવવું કે સાંકડું થવું એ મુખ્યત્વે ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે વેગમાં થતા ફેરફારને આભારી છે,માત્ર સાતત્યના સમીકરણને કારણે નહીં. તેથી,$STATEMENT-2$ એ $STATEMENT-1$ માં વર્ણવેલ ઘટના માટે સીધી સમજૂતી નથી.
104
MediumMCQ
એક અદબનીય પ્રવાહીને એક પાત્રમાં રાખવામાં આવ્યું છે જેમાં છિદ્રવાળું વજનરહિત પિસ્ટન છે। આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,$0.1 \,mm$ ની આંતરિક ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશિકા નળીને હવાચુસ્ત પિસ્ટનના છિદ્ર દ્વારા પ્રવાહીમાં ઊભી ડુબાડવામાં આવે છે। પાત્રમાં રહેલી હવાને મૂવેબલ પિસ્ટન વડે તેના મૂળ કદ $V_0$ થી $\frac{100}{101} V_0$ સુધી સમતાપી રીતે સંકોચવામાં આવે છે। હવાને આદર્શ વાયુ ગણીને,કેશિકામાં પ્રવાહી સ્તરની ઉપર પ્રવાહી સ્તંભની ઊંચાઈ $(h)$ $cm$ માં શોધો।
[આપેલ છે: પ્રવાહીનું પૃષ્ઠતાણ $0.075 \,N \,m^{-1}$ છે,વાતાવરણીય દબાણ $10^5 \,N \,m^{-2}$ છે,ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે પ્રવેગ $(g)$ $10 \,m \,s^{-2}$ છે,પ્રવાહીની ઘનતા $10^3 \,kg \,m^{-3}$ છે અને કેશિકા સપાટીનો પ્રવાહી સાથેનો સંપર્કકોણ શૂન્ય છે]
Question diagram
A
$30$
B
$25$
C
$50$
D
$20$

Solution

(B) વાતાવરણીય દબાણ $P_0$ હેઠળ કેશિકામાં પ્રવાહીનું ચઢાણ $h_0$ નીચે મુજબ છે:
$h_0 = \frac{2 T \cos \theta}{\rho g r} = \frac{2 \times 0.075 \times 1}{10^3 \times 10 \times 10^{-4}} = 0.15 \,m = 15 \,cm$
જ્યારે હવાને તેના મૂળ કદ $V_0$ થી $\frac{100}{101} V_0$ સુધી સમતાપી રીતે સંકોચવામાં આવે છે,ત્યારે પાત્રની અંદરનું નવું દબાણ $P$ નીચે મુજબ મળે છે:
$P_0 V_0 = P \left( \frac{100}{101} V_0 \right) \Rightarrow P = \frac{101}{100} P_0 = 1.01 P_0$
કેશિકાની અંદર પ્રવાહીની સપાટી પર દબાણનું સંતુલન:
$P_0 - \frac{2 T \cos \theta}{r} + \rho g h = P$
$P = 1.01 P_0$ અને $\frac{2 T \cos \theta}{r} = \rho g h_0$ મૂકતા:
$P_0 - \rho g h_0 + \rho g h = 1.01 P_0$
$\rho g h = 0.01 P_0 + \rho g h_0$
$h = h_0 + \frac{0.01 P_0}{\rho g} = 0.15 \,m + \frac{0.01 \times 10^5}{10^3 \times 10} = 0.15 \,m + 0.1 \,m = 0.25 \,m = 25 \,cm$
Solution diagram
105
DifficultMCQ
એક નળાકાર ભઠ્ઠીની ઊંચાઈ $(H)$ અને વ્યાસ $(D)$ બંને $1 \ m$ છે. તે $T=360 \ K$ તાપમાને જાળવવામાં આવે છે. ભઠ્ઠીની અંદર હવા અચળ દબાણ $P_a$ પર ગરમ થાય છે અને તેનું તાપમાન $T=360 \ K$ થાય છે. $\rho$ ઘનતા ધરાવતી ગરમ હવા ભઠ્ઠીની ઉપર $d=0.1 \ m$ વ્યાસ અને $h=9 \ m$ ઊંચાઈ ધરાવતી ઉભી ચીમનીમાં ઉપર તરફ જાય છે અને ચીમનીમાંથી બહાર નીકળે છે. પરિણામે,$\rho_a=1.2 \ kg \ m^{-3}$ ઘનતા,$P_a$ દબાણ અને $T_a=300 \ K$ તાપમાન ધરાવતી વાતાવરણીય હવા ભઠ્ઠીમાં પ્રવેશે છે. હવાને આદર્શ વાયુ તરીકે ધારો,ચીમની અને ભઠ્ઠીની અંદર $\rho$ અને $T$ માં થતા ફેરફારોને અવગણો. સ્નિગ્ધ અસરોને પણ અવગણો. [આપેલ છે: ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે પ્રવેગ $g=10 \ ms^{-2}$ અને $\pi=3.14$]
$(1)$ હવાનો પ્રવાહ સુરેખ છે તેમ માનતા,ચીમનીમાંથી બહાર નીકળતી હવાનો સ્થાયી દળ પ્રવાહ દર . . . . .$g \ s^{-1}$ છે.
$(2)$ જ્યારે ચીમનીને ઉપરના ભાગે કેપ વડે બંધ કરવામાં આવે છે,ત્યારે કેપની ઉપરની અને નીચેની સપાટીઓ વચ્ચે દબાણનો તફાવત $\Delta P$ ઉદભવે છે. જો હવાનો પ્રવાહ અટકી જવાને કારણે ગરમ હવાના તાપમાન અને ઘનતામાં થતા ફેરફારો નગણ્ય હોય,તો $\Delta P$ નું મૂલ્ય . . . . .$N \ m^{-2}$ છે.
Question diagram
A
$60.80, 30$
B
$60.70, 40$
C
$60.15, 20$
D
$60.20, 10$

Solution

(A) આદર્શ વાયુ માટે અચળ દબાણે,$\rho_a T_a = \rho T$.
કિંમતો મૂકતા: $1.2 \times 300 = \rho \times 360 \implies \rho = 1 \ kg \ m^{-3}$.
$(1)$ બર્નુલીના સમીકરણનો ઉપયોગ કરતા: $V = \sqrt{\frac{2(\rho_a - \rho)g(H+h)}{\rho}} = \sqrt{\frac{2(1.2 - 1) \times 10 \times (1 + 9)}{1}} = \sqrt{40} \approx 6.32 \ m \ s^{-1}$.
દળ પ્રવાહ દર $Q_m = \rho A V = 1 \times \frac{\pi (0.1)^2}{4} \times \sqrt{40} \approx 0.0608 \ kg \ s^{-1} = 60.80 \ g \ s^{-1}$.
$(2)$ જ્યારે બંધ હોય,ત્યારે દબાણનો તફાવત $\Delta P = (\rho_a - \rho) g(H+h) = (1.2 - 1) \times 10 \times 10 = 20 \ N \ m^{-2}$. આપેલા વિકલ્પો મુજબ,સાચો જવાબ $60.80$ અને $30$ છે.
Solution diagram
106
DifficultMCQ
$500 \ mm$ ની ઊંચાઈ ધરાવતા નળાકાર પાત્રના તળિયે એક છિદ્ર (નાનું કાણું) છે. શરૂઆતમાં છિદ્ર બંધ છે અને તેમાં $H$ ઊંચાઈ સુધી પાણી ભરેલું છે. હવે ઉપરનો ભાગ ઢાંકણ વડે સંપૂર્ણપણે સીલ કરવામાં આવે છે અને તળિયે રહેલું છિદ્ર ખોલવામાં આવે છે. થોડું પાણી છિદ્રમાંથી બહાર નીકળી જાય છે અને પાત્રમાં પાણીનું સ્તર $200 \ mm$ ની ઊંચાઈએ સ્થિર થાય છે. છિદ્ર ખોલવાને કારણે પાણીના સ્તરમાં થયેલો ઘટાડો ($mm$ માં) શોધો.
[વાતાવરણીય દબાણ $= 1.0 \times 10^5 \ N/m^2$,પાણીની ઘનતા $= 1000 \ kg/m^3$ અને $g = 10 \ m/s^2$ લો. પૃષ્ઠતાણની કોઈપણ અસરને અવગણો.]
A
$6$
B
$5$
C
$4$
D
$3$

Solution

(A) ધારો કે $A$ એ પાત્રનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ છે અને $L = 500 \ mm = 0.5 \ m$ એ પાત્રની કુલ ઊંચાઈ છે.
શરૂઆતમાં,પાણી $H$ ઊંચાઈ સુધી ભરેલું છે. પાણીની ઉપરની હવાનું કદ $V_0 = A(L - H)$ છે,જે વાતાવરણીય દબાણ $P_0 = 10^5 \ N/m^2$ પર છે.
જ્યારે છિદ્ર ખોલવામાં આવે છે,ત્યારે પાણી ત્યાં સુધી બહાર નીકળે છે જ્યાં સુધી તળિયે રહેલા છિદ્ર પરનું દબાણ વાતાવરણીય દબાણ $P_0$ જેટલું ન થાય. ધારો કે પાણીના સ્તંભની અંતિમ ઊંચાઈ $h = 200 \ mm = 0.2 \ m$ છે.
પાણીની ઉપર ફસાયેલી હવાનું દબાણ $P$ એ $P + \rho gh = P_0$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$P = 10^5 - (1000)(10)(0.2) = 10^5 - 2000 = 98000 \ N/m^2 = 98 \times 10^3 \ N/m^2$.
પ્રક્રિયા સમતાપી હોવાથી,$P_0 V_0 = P V_f$,જ્યાં $V_f = A(L - h)$ એ હવાનું અંતિમ કદ છે.
$10^5 \times A(0.5 - H) = 98 \times 10^3 \times A(0.5 - 0.2)$.
$100(0.5 - H) = 98(0.3)$.
$0.5 - H = 0.294$.
$H = 0.5 - 0.294 = 0.206 \ m = 206 \ mm$.
પાણીના સ્તરમાં થયેલો ઘટાડો $H - h = 206 \ mm - 200 \ mm = 6 \ mm$ છે.
107
DifficultMCQ
સમાન કદ પરંતુ અલગ-અલગ ઘનતા $d_A$ અને $d_B$ ધરાવતા બે નક્કર ગોળાઓ $A$ અને $B$ ને એક દોરી વડે જોડવામાં આવ્યા છે. તેઓ $d_F$ ઘનતા ધરાવતા પ્રવાહીમાં સંપૂર્ણપણે ડૂબેલા છે. તેઓ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ દોરીમાં તણાવ સાથે સંતુલન સ્થિતિમાં ગોઠવાય છે. આ ગોઠવણી ત્યારે જ શક્ય છે જો:
$(A)$ $d_A < d_F$
$(B)$ $d_B > d_F$
$(C)$ $d_A + d_B = 2d_F$
$(D)$ $d_A > d_F$
Question diagram
A
$(A, B, C)$
B
$(A, B, D)$
C
$(A, C, D)$
D
$(B, C, D)$

Solution

(A) ધારો કે દરેક ગોળાનું કદ $V$ છે.
ગોળા $A$ ના સંતુલન માટે:
$A$ પર લાગતા બળો ઉપરની તરફ ઉત્પ્લાવક બળ $V d_F g$,નીચેની તરફ વજન $V d_A g$ અને નીચેની તરફ દોરીમાં તણાવ $T$ છે.
$V d_F g = V d_A g + T$
$T = V g (d_F - d_A)$
દોરીમાં તણાવ $T > 0$ હોવો જોઈએ,તેથી $d_F > d_A$ અથવા $d_A < d_F$ હોવું જરૂરી છે.
ગોળા $B$ ના સંતુલન માટે:
$B$ પર લાગતા બળો ઉપરની તરફ ઉત્પ્લાવક બળ $V d_F g$,નીચેની તરફ વજન $V d_B g$ અને ઉપરની તરફ દોરીમાં તણાવ $T$ છે.
$T + V d_F g = V d_B g$
$T = V g (d_B - d_F)$
દોરીમાં તણાવ $T > 0$ હોવો જોઈએ,તેથી $d_B > d_F$ હોવું જરૂરી છે.
તણાવ $T$ માટેના બંને સમીકરણોને સરખાવતા:
$V g (d_F - d_A) = V g (d_B - d_F)$
$d_F - d_A = d_B - d_F$
$d_A + d_B = 2 d_F$
આમ,આ સંતુલન સ્થિતિ માટે શરતો $(A)$,$(B)$ અને $(C)$ ત્રણેય સંતોષાવી જોઈએ.
Solution diagram
108
DifficultMCQ
$0.2 \ mm$ ત્રિજ્યા ધરાવતી નળાકાર કેશનળી બે અલગ-અલગ પદાર્થોની કેશનળીઓ $T_1$ અને $T_2$ ને જોડીને બનાવવામાં આવી છે,જેના પાણી સાથેના સંપર્કકોણ અનુક્રમે $0^{\circ}$ અને $60^{\circ}$ છે. આ કેશનળીને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ બે અલગ-અલગ સ્થિતિઓ,કિસ્સા $I$ અને $II$ માં પાણીમાં શિરોલંબ ડુબાડવામાં આવે છે. નીચેનામાંથી કયો/કયા વિકલ્પ(ઓ) સાચો(સાચા) છે?
(પાણીનું પૃષ્ઠતાણ $= 0.075 \ N/m$,પાણીની ઘનતા $= 1000 \ kg/m^3$,$g = 10 \ m/s^2$ લો)
$(1)$ મેનિસ્કસમાં રહેલા પાણીના વજનને કારણે નળીમાં ઉપર ચઢતા પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈમાં થતો સુધારો બંને કિસ્સાઓ માટે અલગ-અલગ હશે.
$(2)$ કિસ્સા $I$ માટે,જો કેશનળીનું જોડાણ પાણીની સપાટીથી $5 \ cm$ ઉપર હોય,તો નળીમાં ઉપર ચઢતા પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈ $8.75 \ cm$ કરતા વધારે હશે. (મેનિસ્કસમાં રહેલા પાણીના વજનને અવગણો)
$(3)$ કિસ્સા $I$ માટે,જો જોડાણ પાણીની સપાટીથી $8 \ cm$ ઉપર રાખવામાં આવે,તો નળીમાં પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈ $7.5 \ cm$ હશે. (મેનિસ્કસમાં રહેલા પાણીના વજનને અવગણો)
$(4)$ કિસ્સા $II$ માટે,જો કેશનળીનું જોડાણ પાણીની સપાટીથી $5 \ cm$ ઉપર હોય,તો નળીમાં ઉપર ચઢતા પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈ $3.75 \ cm$ હશે. (મેનિસ્કસમાં રહેલા પાણીના વજનને અવગણો)
Question diagram
A
$1, 2, 3$
B
$1, 3, 4$
C
$1, 2, 4$
D
$1, 2$

Solution

(B) કેશનળીમાં પાણીનું સ્તર $h = \frac{2T \cos \theta}{\rho g R}$ સૂત્ર દ્વારા મળે છે.
$T_1$ $(\theta = 0^{\circ})$ માટે: $h_1 = \frac{2 \times 0.075 \times \cos 0^{\circ}}{1000 \times 10 \times 0.2 \times 10^{-3}} = 0.075 \ m = 7.5 \ cm$.
$T_2$ $(\theta = 60^{\circ})$ માટે: $h_2 = \frac{2 \times 0.075 \times \cos 60^{\circ}}{1000 \times 10 \times 0.2 \times 10^{-3}} = 0.0375 \ m = 3.75 \ cm$.
$(1)$ સંપર્કકોણ અલગ હોવાથી,મેનિસ્કસનો આકાર અને તેમાં રહેલા પાણીનું વજન બંને કિસ્સામાં અલગ હશે. તેથી,સુધારો અલગ-અલગ હશે. વિધાન $(1)$ સાચું છે.
$(2)$ કિસ્સા $I$ માં,$T_1$ નીચે છે. પાણી $7.5 \ cm$ સુધી ઉપર ચઢે છે. જો જોડાણ $5 \ cm$ પર હોય,તો પાણી જોડાણ ઓળંગે છે. પરંતુ $T_2$ માં દબાણ સંતુલન માટે ઊંચાઈ $h'$ એવી હોવી જોઈએ કે જેથી $\rho g(5 \times 10^{-2} + h') = \frac{2T \cos 60^{\circ}}{R}$. આનાથી $h' = 3.75 - 5 = -1.25 \ cm$ મળે છે. $h' < 0$ હોવાથી,પાણી $T_2$ માં આગળ વધી શકતું નથી. તે જોડાણ પર જ રહે છે. વિધાન $(2)$ ખોટું છે.
$(3)$ કિસ્સા $I$ માં,જો જોડાણ $8 \ cm$ પર હોય,તો પાણી $T_1$ માં તેની મહત્તમ ઊંચાઈ $7.5 \ cm$ સુધી ચઢે છે. $7.5 \ cm < 8 \ cm$ હોવાથી,તે જોડાણ સુધી પહોંચતું નથી. વિધાન $(3)$ સાચું છે.
$(4)$ કિસ્સા $II$ માં,$T_2$ નીચે છે. પાણી $T_2$ માં તેની મહત્તમ ઊંચાઈ $3.75 \ cm$ સુધી ચઢે છે. $3.75 \ cm < 5 \ cm$ હોવાથી,તે જોડાણ સુધી પહોંચતું નથી. વિધાન $(4)$ સાચું છે.
Solution diagram
109
AdvancedMCQ
એક નળાકાર નળી,જેનો આધાર આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ છે,તે પાણીથી ભરેલી છે. તે $\theta=45^{\circ}$ ખૂણાવાળા સ્થિર ઢળતા સમતલ પર $a$ જેટલા અચળ પ્રવેગ સાથે નીચે ગતિ કરે છે. $P_1$ અને $P_2$ એ નળીના આધાર પર આવેલા અનુક્રમે બિંદુ $1$ અને $2$ પરના દબાણ છે. ધારો કે $\beta=(P_1-P_2) / (\rho g d)$,જ્યાં $\rho$ એ પાણીની ઘનતા છે,$d$ એ નળીનો આંતરિક વ્યાસ છે અને $g$ એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ છે. નીચેનામાંથી કયું/કયા વિધાન સાચું/સાચા છે?
$(A)$ જ્યારે $a=g / \sqrt{2}$ હોય ત્યારે $\beta=0$
$(B)$ જ્યારે $a=g / \sqrt{2}$ હોય ત્યારે $\beta>0$
$(C)$ જ્યારે $a=g / 2$ હોય ત્યારે $\beta=\frac{\sqrt{2}-1}{\sqrt{2}}$
$(D)$ જ્યારે $a=g / 2$ હોય ત્યારે $\beta=\frac{1}{\sqrt{2}}$
Question diagram
A
$A, C$
B
$A, B$
C
$A, D$
D
$A, B, C$

Solution

(A) નળીના ફ્રેમમાં,અસરકારક પ્રવેગ એ ગુરુત્વાકર્ષણ $\vec{g}$ અને સ્યુડો-પ્રવેગ $-\vec{a}$ નો સદિશ સરવાળો છે.
અસરકારક પ્રવેગ $\vec{g}_{eff} = \vec{g} - \vec{a}$.
નળીના આડા અને ઊભા અક્ષો પર ઘટકો લેતા:
$g_{eff, x} = a \cos \theta = a / \sqrt{2}$ (બિંદુ $2$ તરફ નિર્દેશિત આડો ઘટક)
$g_{eff, y} = g - a \sin \theta = g - a / \sqrt{2}$ (નીચેની તરફ નિર્દેશિત ઊભો ઘટક)
આધાર પર બિંદુ $1$ અને $2$ વચ્ચેનો દબાણ તફાવત $\Delta P = P_1 - P_2 = \rho \cdot g_{eff, x} \cdot d$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
તેથી,$P_1 - P_2 = \rho (a / \sqrt{2}) d$.
તેથી,$\beta = (P_1 - P_2) / (\rho g d) = a / (g \sqrt{2})$.
આપેલા વિકલ્પો મુજબ,સાચો વિકલ્પ $(A)$ છે.
Solution diagram
110
Advanced
આકૃતિમાં એક સ્પ્રે ગન દર્શાવેલ છે જેમાં પિસ્ટન હવાને નોઝલમાંથી બહાર ધકેલે છે. સમાન આડછેદ ધરાવતી એક પાતળી નળી નોઝલ સાથે જોડાયેલ છે. નળીનો બીજો છેડો એક નાના પ્રવાહી પાત્રમાં છે. જેમ પિસ્ટન નોઝલ દ્વારા હવાને ધકેલે છે,તેમ પાત્રમાંથી પ્રવાહી નોઝલમાં ઉપર ચઢે છે અને બહાર સ્પ્રે થાય છે. દર્શાવેલ સ્પ્રે ગન માટે,પિસ્ટન અને નોઝલની ત્રિજ્યા અનુક્રમે $20 \ mm$ અને $1 \ mm$ છે. પાત્રનો ઉપરનો છેડો વાતાવરણ માટે ખુલ્લો છે.
$1.$ જો પિસ્ટનને $5 \ mm \ s^{-1}$ ની ઝડપે ધકેલવામાં આવે,તો હવા નોઝલમાંથી કેટલી ઝડપે બહાર આવશે?
$(A)$ $0.1 \ m \ s^{-1}$ $(B)$ $1 \ m \ s^{-1}$ $(C)$ $2 \ m \ s^{-1}$ $(D)$ $8 \ m \ s^{-1}$
$2.$ જો હવાની ઘનતા $\rho_{a}$ અને પ્રવાહીની ઘનતા $\rho_{\ell}$ હોય,તો આપેલ પિસ્ટન ઝડપ માટે,જે દરે (એકમ સમય દીઠ કદ) પ્રવાહી સ્પ્રે થાય છે તે કોના પ્રમાણમાં હશે?
$(A)$ $\sqrt{\frac{\rho_{a}}{\rho_{\ell}}}$ $(B)$ $\sqrt{\rho_{a} \rho_{\ell}}$ $(C)$ $\sqrt{\frac{\rho_{\ell}}{\rho_{a}}}$ $(D)$ $\rho_{\ell}$
Question diagram

Solution

(D) $1.$ સાતત્યના સમીકરણનો ઉપયોગ કરતા,$A_1 v_1 = A_2 v_2$,જ્યાં $A_1$ અને $A_2$ અનુક્રમે પિસ્ટન અને નોઝલના આડછેદના ક્ષેત્રફળ છે.
આપેલ છે $r_1 = 20 \ mm$ અને $r_2 = 1 \ mm$.
$A_1 = \pi r_1^2 = \pi (20)^2 = 400 \pi \ mm^2$ અને $A_2 = \pi r_2^2 = \pi (1)^2 = 1 \pi \ mm^2$.
આમ,$A_1 = 400 A_2$.
આપેલ છે $v_1 = 5 \ mm \ s^{-1}$.
$400 \times 5 = 1 \times v_2 \Rightarrow v_2 = 2000 \ mm \ s^{-1} = 2 \ m \ s^{-1}$.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(C)$ છે.
$2.$ નોઝલના મુખ અને પાત્રમાં પ્રવાહીની સપાટી પર બર્નુલીના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરતા:
$P_0 = P_{nozzle} + \frac{1}{2} \rho_a v_a^2$ (જ્યાં $P_{nozzle}$ એ નોઝલ પરનું દબાણ છે).
વધુમાં,પ્રવાહીને $h$ ઊંચાઈ સુધી ચઢવા માટે,$P_0 = P_{nozzle} + \rho_{\ell} g h$.
દબાણના તફાવતને સરખાવતા,$\frac{1}{2} \rho_a v_a^2 = \rho_{\ell} g h$.
આપેલ ઊંચાઈ $h$ માટે,પ્રવાહીનો વેગ $v_{\ell}$ એ દબાણના તફાવત સાથે સંબંધિત છે. પ્રવાહનો દર હવાના પ્રવાહના વેગના પ્રમાણમાં હોય છે. દબાણ સંતુલન પરથી,$v_a \propto \sqrt{\frac{\rho_{\ell}}{\rho_a}}$. જોકે,પ્રશ્ન સ્પ્રે થતા પ્રવાહીના દર વિશે પૂછે છે,જે હવાના પ્રવાહ દ્વારા સર્જાયેલા દબાણના ઘટાડા પર આધાર રાખે છે. દબાણનો ઘટાડો $\Delta P = \frac{1}{2} \rho_a v_a^2$. પ્રવાહીના પ્રવાહનો દર $\sqrt{\Delta P / \rho_{\ell}} = \sqrt{\frac{\rho_a v_a^2}{2 \rho_{\ell}}} \propto \sqrt{\frac{\rho_a}{\rho_{\ell}}}$ ના પ્રમાણમાં છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(A)$ છે.
Solution diagram
111
AdvancedMCQ
ટેબલ ટેનિસ બોલની ત્રિજ્યા $(3 / 2) \times 10^{-2} \text{ m}$ અને દળ $(22 / 7) \times 10^{-3} \text{ kg}$ છે. તેને સ્વિમિંગ પૂલમાં પાણીની સપાટીથી $d = 0.7 \text{ m}$ ઊંડાઈ સુધી ધીમેથી નીચે ધકેલવામાં આવે છે અને પછી સ્થિર સ્થિતિમાંથી મુક્ત કરવામાં આવે છે. તે પાણીની સપાટી પર $v$ ઝડપે બહાર આવે છે,ભીના થયા વિના,અને $H$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર જાય છે. નીચેનામાંથી કયો/કયા વિકલ્પ સાચો/સાચા છે?
[આપેલ છે: $\pi = 22 / 7, g = 10 \text{ ms}^{-2}$,પાણીની ઘનતા $= 1 \times 10^3 \text{ kg m}^{-3}$,પાણીની સ્નિગ્ધતા $= 1 \times 10^{-3} \text{ Pa-s}$.]
$(A)$ બોલને $d$ ઊંડાઈ સુધી ધકેલવા માટે કરવામાં આવેલ કાર્ય $0.077 \text{ J}$ છે.
$(B)$ જો આપણે પાણીમાં સ્નિગ્ધ બળની અવગણના કરીએ,તો ઝડપ $v = 7 \text{ m/s}$ છે.
$(C)$ જો આપણે પાણીમાં સ્નિગ્ધ બળની અવગણના કરીએ,તો ઊંચાઈ $H = 1.4 \text{ m}$ છે.
$(D)$ પાણીમાં સ્નિગ્ધ બળ સિવાયના ચોખ્ખા બળના મૂલ્ય અને મહત્તમ સ્નિગ્ધ બળના મૂલ્યનો ગુણોત્તર $500 / 9$ છે.
A
$A, B$
B
$A, C$
C
$A, B, D$
D
$A, D$

Solution

(C) $1$. બોલને ધીમેથી ધકેલવા માટે થયેલ કાર્ય: $W_{\text{ext}} = (F_B - mg)d$. કદ $V = \frac{4}{3} \pi r^3 = 4.5 \times 10^{-6} \times \frac{22}{7} \text{ m}^3$. ઉત્પ્લાવક બળ $F_B = \rho V g = 4.5 \times 10^{-2} \times \frac{22}{7} \text{ N}$. વજન $mg = \frac{22}{7} \times 10^{-2} \text{ N}$. $W_{\text{ext}} = (4.5 - 1) \times 10^{-2} \times \frac{22}{7} \times 0.7 = 0.077 \text{ J}$. વિકલ્પ $(A)$ સાચો છે.
$2$. સ્નિગ્ધ બળની અવગણના કરતા,કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ: $W_{\text{ext}} = \frac{1}{2}mv^2$. $\frac{1}{2} \times (\frac{22}{7} \times 10^{-3}) v^2 = 0.077$. $v^2 = 49$,તેથી $v = 7 \text{ m/s}$. વિકલ્પ $(B)$ સાચો છે.
$3$. ઊંચાઈ $H = \frac{v^2}{2g} = 2.45 \text{ m}$. વિકલ્પ $(C)$ ખોટો છે.
$4$. ચોખ્ખું બળ $F_{\text{net}} = F_B - mg = 0.11 \text{ N}$. મહત્તમ સ્નિગ્ધ બળ $F_v = 6 \pi \eta r v = 1.98 \times 10^{-3} \text{ N}$. ગુણોત્તર $= \frac{0.11}{1.98 \times 10^{-3}} = \frac{500}{9}$. વિકલ્પ $(D)$ સાચો છે.
112
MediumMCQ
નીચે બે વિધાનો આપેલા છે:
વિધાન-$I$: ગરમ પાણી ઠંડા પાણી કરતા ઝડપથી વહે છે.
વિધાન-$II$: સાબુના પાણીનું પૃષ્ઠતાણ શુદ્ધ પાણીની સરખામણીમાં વધારે હોય છે.
ઉપરોક્ત વિધાનોના પ્રકાશમાં,નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો:
A
વિધાન-$I$ ખોટું છે પરંતુ વિધાન-$II$ સાચું છે
B
વિધાન-$I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન-$II$ ખોટું છે
C
વિધાન-$I$ અને વિધાન-$II$ બંને સાચા છે
D
વિધાન-$I$ અને વિધાન-$II$ બંને ખોટા છે

Solution

(B) વિધાન-$I$ સાચું છે: તાપમાન વધવાની સાથે પ્રવાહીની સ્નિગ્ધતા (viscosity) ઘટે છે. ગરમ પાણીની સ્નિગ્ધતા ઠંડા પાણી કરતા ઓછી હોવાથી,તે ઝડપથી વહે છે.
વિધાન-$II$ ખોટું છે: સાબુ એક સર્ફેક્ટન્ટ (surfactant) તરીકે કામ કરે છે,જે પાણીના પૃષ્ઠતાણને ઘટાડે છે. તેથી,સાબુના પાણીનું પૃષ્ઠતાણ શુદ્ધ પાણી કરતા ઓછું હોય છે.
આમ,વિધાન-$I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન-$II$ ખોટું છે.
113
MediumMCQ
નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો:
$A.$ પૃષ્ઠતાણ પ્રવાહીની સપાટી પરના અણુઓની આંતરિક ભાગના અણુઓની સરખામણીમાં વધારાની ઉર્જાને કારણે ઉદભવે છે.
$B.$ જેમ પ્રવાહીનું તાપમાન વધે છે, તેમ સ્નિગ્ધતાનો ગુણાંક વધે છે.
$C.$ જેમ વાયુનું તાપમાન વધે છે, તેમ સ્નિગ્ધતાનો ગુણાંક વધે છે.
$D.$ અશાંત પ્રવાહ (turbulence) ની શરૂઆત રેનોલ્ડ્સ નંબર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
$E.$ સ્થાયી પ્રવાહમાં બે સ્ટ્રીમલાઇન્સ ક્યારેય એકબીજાને છેદતી નથી.
નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો:
A
માત્ર $A, D, E$
B
માત્ર $C, D, E$
C
માત્ર $B, C, D$
D
માત્ર $A, B, C$

Solution

(B) વિધાન $A$ ખોટું છે કારણ કે પૃષ્ઠતાણ સપાટી પરના અણુઓની આંતરિક ભાગના અણુઓ કરતા વધારાની ઉર્જાને કારણે ઉદભવે છે, ઉલટું નહીં.
વિધાન $B$ ખોટું છે કારણ કે તાપમાન વધતા પ્રવાહીની સ્નિગ્ધતા ઘટે છે.
વિધાન $C$ સાચું છે કારણ કે વાયુઓમાં તાપમાન વધતા આણ્વિક અથડામણો વધવાને કારણે સ્નિગ્ધતા વધે છે.
વિધાન $D$ સાચું છે કારણ કે રેનોલ્ડ્સ નંબર $(Re)$ નક્કી કરે છે કે પ્રવાહ લેમિનર છે કે ટર્બ્યુલન્ટ.
વિધાન $E$ સાચું છે કારણ કે જો બે સ્ટ્રીમલાઇન્સ છેદે, તો છેદબિંદુ પરના પ્રવાહી કણ પાસે બે અલગ-અલગ વેગ હોય, જે સ્થાયી પ્રવાહમાં ભૌતિક રીતે અશક્ય છે.
તેથી, વિધાનો $C, D,$ અને $E$ સાચા છે.
114
MediumMCQ
$2 \ m^2$ જેટલા સમાન આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતા બે નળાકાર પાત્રોમાં અનુક્રમે $10 \ m$ અને $6 \ m$ ઊંચાઈ સુધી પાણી ભરેલું છે. જો આ પાત્રોને તેમના તળિયેથી જોડવામાં આવે,તો ગુરુત્વાકર્ષણ બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય કેટલું હશે? (પાણીની ઘનતા $10^3 \ kg/m^3$ અને $g = 10 \ m/s^2$ છે)
A
$1 \times 10^5 \ J$
B
$4 \times 10^4 \ J$
C
$6 \times 10^4 \ J$
D
$8 \times 10^4 \ J$

Solution

(D) ગુરુત્વાકર્ષણ બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય એ તંત્રની સ્થિતિ ઊર્જામાં થતા ઘટાડા જેટલું હોય છે,$W = U_i - U_f$.
પ્રારંભિક સ્થિતિ ઊર્જા $U_i = U_1 + U_2 = (m_1 g h_{cm1}) + (m_2 g h_{cm2})$.
અહીં $A = 2 \ m^2$,$\rho = 10^3 \ kg/m^3$,$g = 10 \ m/s^2$ આપેલ છે.
$U_i = (\rho A \times 10) g \times (10/2) + (\rho A \times 6) g \times (6/2) = \rho Ag (50 + 18) = 68 \rho Ag$.
જ્યારે પાત્રોને જોડવામાં આવે છે,ત્યારે બંને પાત્રોમાં પાણીની સપાટી સમાન થઈને $h = (10 + 6) / 2 = 8 \ m$ થાય છે.
અંતિમ સ્થિતિ ઊર્જા $U_f = (\rho A \times 8) g \times (8/2) + (\rho A \times 8) g \times (8/2) = \rho Ag (32 + 32) = 64 \rho Ag$.
થયેલું કાર્ય $W = U_i - U_f = 68 \rho Ag - 64 \rho Ag = 4 \rho Ag$.
$W = 4 \times 10^3 \times 2 \times 10 = 8 \times 10^4 \ J$.
Solution diagram
115
DifficultMCQ
એક ફુગ્ગો $S$ પૃષ્ઠતાણ ધરાવતા પદાર્થનો બનેલો છે અને તેના ફુલાવવાના આઉટલેટ (જ્યાંથી તેમાં ગેસ ભરવામાં આવે છે) નું ક્ષેત્રફળ $A$ છે. તે $\rho$ ઘનતા ધરાવતા ગેસથી ભરેલો છે અને $R$ ત્રિજ્યાનો ગોળાકાર આકાર ધારણ કરે છે. જ્યારે ગેસને તેમાંથી મુક્તપણે બહાર નીકળવા દેવામાં આવે છે,ત્યારે તેની ત્રિજ્યા $R$ થી બદલાઈને $0$ સમય $T$ માં થાય છે. જો ફુગ્ગામાંથી બહાર આવતા ગેસની ઝડપ $\psi(r)$ એ $r$ પર $r^\alpha$ તરીકે આધાર રાખે છે અને $T \propto S^a A^\beta \rho^\gamma R^\delta$ હોય,તો:
A
$a=\frac{1}{2}, \alpha=\frac{1}{2}, \beta=-1, \gamma=\frac{1}{2}, \delta=\frac{3}{2}$
B
$a=-\frac{1}{2}, \alpha=-\frac{1}{2}, \beta=-1, \gamma=-\frac{1}{2}, \delta=\frac{5}{2}$
C
$a=-\frac{1}{2}, \alpha=-\frac{1}{2}, \beta=-1, \gamma=\frac{1}{2}, \delta=\frac{7}{2}$
D
$a=\frac{1}{2}, \alpha=\frac{1}{2}, \beta=-\frac{1}{2}, \gamma=\frac{1}{2}, \delta=\frac{7}{2}$

Solution

(C) પૃષ્ઠતાણને કારણે ફુગ્ગાની અંદરનું દબાણ $P = \frac{2S}{R}$ છે.
બર્નુલીના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરતા,બહાર નીકળતા ગેસનો વેગ $v = \sqrt{\frac{2P}{\rho}} = \sqrt{\frac{4S}{\rho R}} = 2S^{1/2} \rho^{-1/2} R^{-1/2}$ છે.
આપેલ છે કે $\psi(r) \propto r^\alpha$,$v \propto R^{-1/2}$ સાથે સરખાવતા,આપણને $\alpha = -1/2$ મળે છે.
કદમાં થતો ફેરફાર $\frac{dV}{dt} = -A \cdot v$ છે.
$V = \frac{4}{3}\pi R^3$ હોવાથી,$\frac{dV}{dt} = 4\pi R^2 \frac{dR}{dt}$.
તેથી,$4\pi R^2 \frac{dR}{dt} = -A \cdot k \cdot S^{1/2} \rho^{-1/2} R^{-1/2}$,જ્યાં $k$ અચળાંક છે.
$R^{5/2} dR = -C \cdot S^{1/2} \rho^{-1/2} A dt$.
$R$ થી $0$ અને $0$ થી $T$ સુધી સંકલન કરતા: $\int_0^R R^{5/2} dR = \int_0^T C' S^{1/2} \rho^{-1/2} A dt$.
$\frac{2}{7} R^{7/2} = C' S^{1/2} \rho^{-1/2} A T$.
આમ,$T \propto S^{-1/2} A^{-1} \rho^{1/2} R^{7/2}$.
$T \propto S^a A^\beta \rho^\gamma R^\delta$ સાથે સરખાવતા,આપણને $a = -1/2, \alpha = -1/2, \beta = -1, \gamma = 1/2, \delta = 7/2$ મળે છે.
116
MediumMCQ
$27$ સમાન નાના પાણીના ટીપાં જોડાઈને એક મોટું ટીપું બનાવે છે. જો પાણીનું પૃષ્ઠતાણ $T$ હોય અને નાના ટીપાની ત્રિજ્યા $r$ હોય,તો:
$(A)$ મોટા ટીપાની અંદરનું વધારાનું દબાણ નાના ટીપાની અંદરના વધારાના દબાણ કરતા ત્રણ ગણું છે.
$(B)$ આ પ્રક્રિયામાં પૃષ્ઠ ઊર્જા ઘટે છે.
$(C)$ આ પ્રક્રિયામાં $72 \pi r^2 T$ ઊર્જા મુક્ત થાય છે.
$(D)$ મોટા ટીપાની ત્રિજ્યા $3r$ છે.
સાચા વિધાનો છે:
A
$(A, B, C)$
B
$(A, B, D)$
C
$(B, C, D)$
D
$(B, D)$

Solution

(C) ધારો કે મોટા ટીપાની ત્રિજ્યા $R$ છે. કદ અચળ રહેતું હોવાથી:
$27 \times (\frac{4}{3} \pi r^3) = \frac{4}{3} \pi R^3$
$R^3 = 27r^3 \Rightarrow R = 3r$. (વિધાન $D$ સાચું છે.)
ટીપાની અંદરનું વધારાનું દબાણ $P = \frac{2T}{r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$P_{\text{small}} = \frac{2T}{r}$ અને $P_{\text{big}} = \frac{2T}{R} = \frac{2T}{3r} = \frac{1}{3} P_{\text{small}}$. (વિધાન $A$ ખોટું છે.)
પ્રારંભિક પૃષ્ઠ ઊર્જા $U_i = 27 \times (4 \pi r^2 T) = 108 \pi r^2 T$.
અંતિમ પૃષ્ઠ ઊર્જા $U_f = 4 \pi R^2 T = 4 \pi (3r)^2 T = 36 \pi r^2 T$.
$U_f < U_i$ હોવાથી,પૃષ્ઠ ઊર્જામાં ઘટાડો થાય છે. (વિધાન $B$ સાચું છે.)
મુક્ત થતી ઊર્જા $\Delta U = U_i - U_f = 108 \pi r^2 T - 36 \pi r^2 T = 72 \pi r^2 T$. (વિધાન $C$ સાચું છે.)
તેથી,વિધાનો $B, C$ અને $D$ સાચા છે.
117
EasyMCQ
કૉલમ-$I$ ને કૉલમ-$II$ સાથે જોડો.
કૉલમ-$I$ કૉલમ-$II$
$(A)$ હાઇડ્રોલિક લિફ્ટ $(P)$ આર્કિમિડીઝનો સિદ્ધાંત
$(B)$ રેઝર બ્લેડ પાણીની સપાટી પર તરે છે $(Q)$ પાસ્કલનો નિયમ
$(C)$ ડેમનો નીચેનો ભાગ જાડો રાખવામાં આવે છે $(R)$ પૃષ્ઠતાણ
$(D)$ વહાણ સમુદ્રમાં તરે છે $(S)$ દબાણ
A
$A \rightarrow P, B \rightarrow Q, C \rightarrow R, D \rightarrow S$
B
$A \rightarrow Q, B \rightarrow P, C \rightarrow S, D \rightarrow R$
C
$A \rightarrow Q, B \rightarrow R, C \rightarrow S, D \rightarrow P$
D
$A \rightarrow Q, B \rightarrow P, C \rightarrow S, D \rightarrow P$

Solution

(C) હાઇડ્રોલિક લિફ્ટ પ્રવાહીમાં દબાણના પ્રસરણના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે,જે પાસ્કલના નિયમ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે. તેથી,$A \rightarrow Q$.
$(B)$ રેઝર બ્લેડ પાણી પર પૃષ્ઠતાણને કારણે તરે છે,જે બ્લેડના વજનને ટેકો આપે છે. તેથી,$B \rightarrow R$.
$(C)$ ડેમના તળિયે પાણીની ઊંડાઈ વધુ હોવાથી દબાણ વધારે હોય છે $(P = \rho gh)$,તેથી આ દબાણને સહન કરવા માટે ડેમનો નીચેનો ભાગ જાડો બનાવવામાં આવે છે. તેથી,$C \rightarrow S$.
$(D)$ વહાણ સમુદ્રમાં તરે છે કારણ કે તેના પર લાગતું ઉત્પ્લાવક બળ તે દ્વારા વિસ્થાપિત પાણીના વજન જેટલું હોય છે,જે આર્કિમિડીઝના સિદ્ધાંત દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે. તેથી,$D \rightarrow P$.
આમ,સાચી જોડ $A \rightarrow Q, B \rightarrow R, C \rightarrow S, D \rightarrow P$ છે.
118
DifficultMCQ
$Q$ ઘનતા ધરાવતું પ્રવાહીનું ટીપું $d$ ઘનતા ધરાવતા પ્રવાહીમાં અડધું ડૂબેલું તરે છે। પ્રવાહીના ટીપાનો વ્યાસ કેટલો હશે? ($Q$ > $d$, $g = $ ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે પ્રવેગ, $T = $ પૃષ્ઠતાણ)
A
$\left[\frac{3 T}{g(2 Q-d)}\right]^{\frac{1}{2}}$
B
$\left[\frac{6 T}{g(Q-d)}\right]^{\frac{1}{2}}$
C
$\left[\frac{12 T}{g(2 Q-d)}\right]^{\frac{1}{2}}$
D
$\left[\frac{9 T}{g(Q-d)}\right]^{\frac{1}{2}}$

Solution

(C) $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતું પ્રવાહીનું ટીપું અડધું ડૂબેલું તરે છે ત્યારે તેના પર લાગતા બળોમાં ટીપાનું વજન નીચેની તરફ, ઉત્પ્લાવક બળ ઉપરની તરફ અને સંપર્ક વર્તુળના પરિઘ પર પૃષ્ઠતાણ બળ ઉપરની તરફ લાગે છે।
ટીપાનું વજન $W = V \rho g = (\frac{4}{3} \pi r^3) Q g$.
ઉત્પ્લાવક બળ $F_B = V_{submerged} d g = (\frac{2}{3} \pi r^3) d g$.
પૃષ્ઠતાણ બળ $F_T = (2 \pi r) T$.
બળોને સંતુલિત કરતા: $F_T + F_B = W$.
$(2 \pi r) T + (\frac{2}{3} \pi r^3) d g = (\frac{4}{3} \pi r^3) Q g$.
$(2 \pi r) T = (\frac{4}{3} \pi r^3) Q g - (\frac{2}{3} \pi r^3) d g$.
$(2 \pi r) T = (\frac{2}{3} \pi r^3) (2 Q - d) g$.
$T = \frac{1}{3} r^2 (2 Q - d) g$.
$r^2 = \frac{3 T}{g(2 Q - d)}$.
$r = \sqrt{\frac{3 T}{g(2 Q - d)}}$.
વ્યાસ $D = 2r = 2 \sqrt{\frac{3 T}{g(2 Q - d)}} = \sqrt{\frac{4 \times 3 T}{g(2 Q - d)}} = \sqrt{\frac{12 T}{g(2 Q - d)}}$.
119
DifficultMCQ
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતું અને $d$ ઘનતા ધરાવતા પ્રવાહીથી ભરેલું એક ડ્રમ $\omega \ rad/s$ ની કોણીય ઝડપે ફેરવવામાં આવે છે. ડ્રમના કેન્દ્ર પર દબાણમાં થતો વધારો કેટલો હશે?
A
$\frac{\omega^2 R^2 d}{2}$
B
$\frac{\omega^2 Rd}{2}$
C
$\frac{\omega R d^2}{2}$
D
$\frac{\omega^2 R^2 d^2}{2}$

Solution

(A) ધારો કે ડ્રમના કેન્દ્રથી $r$ અંતરે રહેલા પ્રવાહીના એક નાના ઘટકને ધ્યાનમાં લો જે $\omega$ કોણીય ઝડપે ફરે છે.
$dm$ દળના આ ઘટક માટે જરૂરી કેન્દ્રગામી બળ $dF = (dm) \omega^2 r$ છે.
આ બળ દબાણના તફાવત દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવે છે: $dP \cdot A = (dm) \omega^2 r$,જ્યાં $dm = d \cdot A \cdot dr$ છે.
$dm$ ની કિંમત મૂકતા: $dP \cdot A = (d \cdot A \cdot dr) \omega^2 r$.
સાદું રૂપ આપતા,આપણને $dP = d \cdot \omega^2 r \cdot dr$ મળે છે.
કેન્દ્ર પર કુલ દબાણનો વધારો શોધવા માટે,આપણે $r = 0$ થી $r = R$ સુધી સંકલન કરીએ છીએ:
$\Delta P = \int_{0}^{R} d \cdot \omega^2 r \cdot dr = d \cdot \omega^2 \left[ \frac{r^2}{2} \right]_{0}^{R}$.
$\Delta P = \frac{d \omega^2 R^2}{2}$.
120
DifficultMCQ
એક નળાકાર પાત્રમાં રાખેલ પ્રવાહીને તેના વર્તુળાકાર પાયાના કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી ઉર્ધ્વ અક્ષની આસપાસ ફેરવવામાં આવે છે. પાત્રના કેન્દ્ર અને તેની ધાર પરના પ્રવાહીની ઊંચાઈ વચ્ચેનો તફાવત કેટલો હશે? ($R=$ પાત્રની ત્રિજ્યા,$\omega=$ પરિભ્રમણની કોણીય ઝડપ,$g=$ ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે પ્રવેગ)
A
$\frac{R^{2} \omega^{2}}{g}$
B
$\frac{R \omega}{g}$
C
$\frac{R \omega}{2 g}$
D
$\frac{R^{2} \omega^{2}}{2 g}$

Solution

(D) જ્યારે પ્રવાહી ધરાવતા નળાકાર પાત્રને તેની ઉર્ધ્વ અક્ષની આસપાસ $\omega$ કોણીય ઝડપે ફેરવવામાં આવે છે,ત્યારે અક્ષથી $r$ અંતરે રહેલા પ્રવાહીના કણો $v = r\omega$ જેટલા રેખીય વેગ સાથે ફરે છે.
ભ્રમણ કરતા સંદર્ભ ફ્રેમમાં બર્નુલીના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરતા,અક્ષથી $r$ અંતરે આવેલા બિંદુ પર અસરકારક દબાણ $P(r) = P_0 + \frac{1}{2}\rho r^2 \omega^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $P_0$ એ કેન્દ્ર $(r=0)$ પરનું દબાણ છે.
પાત્રની ધાર પર,$r = R$ હોવાથી,દબાણ $P_R = P_0 + \frac{1}{2}\rho R^2 \omega^2$ થશે.
ધાર અને કેન્દ્ર વચ્ચેના દબાણનો તફાવત $\Delta P = P_R - P_0 = \frac{1}{2}\rho R^2 \omega^2$ છે.
આ દબાણનો તફાવત પ્રવાહી સ્તંભની ઊંચાઈના તફાવત $h$ ને કારણે ઉદ્ભવતા હાઇડ્રોસ્ટેટિક દબાણના તફાવત દ્વારા સંતુલિત થાય છે,જે $\Delta P = \rho g h$ છે.
બંને સમીકરણોને સરખાવતા: $\rho g h = \frac{1}{2}\rho R^2 \omega^2$.
$h$ માટે ઉકેલતા,આપણને $h = \frac{R^2 \omega^2}{2g}$ મળે છે.
121
MediumMCQ
જ્યારે હવાના પરપોટાનું તાપમાન તળાવના તળિયેથી સપાટી પર આવતી વખતે અચળ રહે છે, પરંતુ તેનો વ્યાસ બમણો થાય છે. જો સપાટી પરનું દબાણ $h$ મીટર મર્ક્યુરી સ્તંભ જેટલું હોય અને મર્ક્યુરીની સાપેક્ષ ઘનતા $\rho$ હોય, તો તળાવની ઊંડાઈ કેટલી હશે ($\rho h$ માં)?
A
$5$
B
$7$
C
$8$
D
$15$

Solution

(B) ધારો કે સપાટી પરનું દબાણ $P_1$ છે અને તળિયે દબાણ $P_2$ છે। આપેલ છે કે સપાટી પરનું દબાણ $h$ મીટર મર્ક્યુરી સ્તંભ જેટલું છે, તેથી $P_1 = h \rho g$ (જ્યાં $\rho$ એ પાણીની સાપેક્ષે મર્ક્યુરીની ઘનતા છે)।
તાપમાન અચળ રહેતું હોવાથી, બોઈલના નિયમ મુજબ: $P_1 V_1 = P_2 V_2$.
ગોળાકાર પરપોટાનું કદ $V = \frac{4}{3} \pi r^3$ છે. વ્યાસ બમણો થવાથી ત્રિજ્યા પણ બમણી થાય છે, તેથી $V_2 = 8 V_1$.
તળિયે દબાણ $P_2 = P_1 + H \rho_w g$ છે, જ્યાં $H$ એ તળાવની ઊંડાઈ છે.
કિંમતો મૂકતા: $P_1 V_1 = (P_1 + H \rho_w g) (8 V_1)$.
$P_1 = 8 P_1 + 8 H \rho_w g$.
$H = 7 h \rho$.
122
DifficultMCQ
$\rho$ ઘનતા ધરાવતું પ્રવાહીનું ટીપું $d$ ઘનતા ધરાવતા પ્રવાહીમાં અડધું ડૂબેલું તરે છે. જો $T$ પૃષ્ઠતાણ હોય,તો પ્રવાહીના ટીપાંનો વ્યાસ કેટલો થાય? ($g$ = ગુરુત્વપ્રવેગ)
A
$\left[\frac{6T}{g(2\rho-d)}\right]^{1/2}$
B
$\left[\frac{8T}{3g(2\rho-d)}\right]^{1/2}$
C
$\left[\frac{12T}{g(2\rho-d)}\right]^{1/2}$
D
$\left[\frac{3T}{g(2\rho-d)}\right]^{1/2}$

Solution

(C) ટીપું સંતુલનમાં રહે તે માટે,નીચેની તરફ લાગતું બળ (વજન) એ ઉપરની તરફ લાગતા પ્લાવક બળ અને સંપર્ક વર્તુળના પરિઘ પર લાગતા પૃષ્ઠતાણ બળ દ્વારા સંતુલિત થવું જોઈએ.
ટીપાનું વજન = $W = \frac{4}{3}\pi r^3 \rho g$
પ્લાવક બળ = $F_B = \text{ડૂબેલું કદ} \times d \times g = \frac{1}{2} \left(\frac{4}{3}\pi r^3\right) dg = \frac{2}{3}\pi r^3 dg$
પૃષ્ઠતાણ બળ = $F_T = T \times 2\pi r$
બળોને સરખાવતા: $W = F_B + F_T$
$\frac{4}{3}\pi r^3 \rho g = \frac{2}{3}\pi r^3 dg + 2\pi rT$
પદોને ગોઠવતા: $2\pi rT = \frac{4}{3}\pi r^3 \rho g - \frac{2}{3}\pi r^3 dg$
$2\pi rT = \frac{2}{3}\pi r^3 g (2\rho - d)$
$T = \frac{1}{3} r^2 g (2\rho - d)$
$r^2 = \frac{3T}{g(2\rho - d)}$
$r = \sqrt{\frac{3T}{g(2\rho - d)}}$
વ્યાસ $D = 2r = 2\sqrt{\frac{3T}{g(2\rho - d)}} = \sqrt{\frac{12T}{g(2\rho - d)}}$.
123
MediumMCQ
જ્યારે હવાના પરપોટો તળાવના તળિયેથી સપાટી પર આવે છે,ત્યારે તેની ત્રિજ્યા બમણી થાય છે. વાતાવરણીય દબાણ $H$ ઊંચાઈના પાણીના સ્તંભ જેટલું છે. તળાવની ઊંડાઈ કેટલી હશે?
A
$H$
B
$2 H$
C
$7 H$
D
$8 H$

Solution

(C) ધારો કે તળાવની ઊંડાઈ $h$ છે અને તળિયે પરપોટાની ત્રિજ્યા $r$ છે.
તળિયે દબાણ $P_1 = P_0 + h \rho g$ છે,જ્યાં $P_0$ એ વાતાવરણીય દબાણ છે.
આપેલ છે કે $P_0 = H \rho g$,તેથી $P_1 = H \rho g + h \rho g = (H + h) \rho g$.
તળિયે કદ $V_1 = \frac{4}{3} \pi r^3$ છે.
સપાટી પર દબાણ $P_2 = P_0 = H \rho g$ છે અને ત્રિજ્યા $2r$ છે.
સપાટી પર કદ $V_2 = \frac{4}{3} \pi (2r)^3 = 8 \times \frac{4}{3} \pi r^3$ છે.
બોઈલના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,$P_1 V_1 = P_2 V_2$:
$(H + h) \rho g \times \frac{4}{3} \pi r^3 = H \rho g \times 8 \times \frac{4}{3} \pi r^3$.
સામાન્ય પદો દૂર કરતા: $H + h = 8H$.
તેથી,$h = 7H$.
124
DifficultMCQ
$\rho$ ઘનતા ધરાવતું પ્રવાહીનું એક ટીપું $d$ ઘનતા ધરાવતા પ્રવાહીમાં અડધું ડૂબેલું તરે છે. જો $T$ પૃષ્ઠતાણ હોય,તો ટીપાનો વ્યાસ કેટલો હશે?
A
$\sqrt{\frac{6 T}{g(2 \rho-d)}}$
B
$\sqrt{\frac{T}{g(2 \rho-d)}}$
C
$\sqrt{\frac{2 T}{g(2 \rho-d)}}$
D
$\sqrt{\frac{12 T}{g(2 \rho-d)}}$

Solution

(D) ટીપું નીચે મુજબના બળોની અસર હેઠળ સંતુલનમાં છે:
ટીપાનું વજન,$W = Mg = \frac{4}{3} \pi r^3 \rho g$ (નીચેની તરફ).
પ્લવન બળ (ઉત્પ્લાવક બળ) = સ્થાનાંતરિત પ્રવાહીનું વજન = $\frac{2}{3} \pi r^3 d g$ (ઉપરની તરફ).
પૃષ્ઠતાણને કારણે લાગતું બળ,$F = 2 \pi r T$ (ઉપરની તરફ).
સંતુલન માટે,નીચેની તરફનું બળ એ ઉપરની તરફના બળોના સરવાળા જેટલું હોવું જોઈએ:
$Mg = F + F_{t}$
$F = Mg - F_{t}$
$2 \pi r T = \frac{4}{3} \pi r^3 \rho g - \frac{2}{3} \pi r^3 d g$
$2 \pi r T = \frac{2}{3} \pi r^3 (2 \rho - d) g$
$T = \frac{1}{3} r^2 (2 \rho - d) g$
$r^2 = \frac{3 T}{g(2 \rho - d)}$
$r = \sqrt{\frac{3 T}{g(2 \rho - d)}}$
વ્યાસ $D = 2r = 2 \sqrt{\frac{3 T}{g(2 \rho - d)}} = \sqrt{\frac{12 T}{g(2 \rho - d)}}$.
125
MediumMCQ
જ્યારે $0.2 \ mm$ ત્રિજ્યા ધરાવતા સાબુના પરપોટાને વિદ્યુતભારિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે $\frac{\sigma^2}{2 \varepsilon_0}$ મૂલ્યનું બહારની તરફનું સ્થિત-વિદ્યુત દબાણ અનુભવે છે,જ્યાં $\sigma = 20 \ \mu C \ m^{-2}$ એ પૃષ્ઠ વિદ્યુતભાર ઘનતા છે. જો સાબુના પરપોટાની અંદર પૃષ્ઠતાણને કારણે ઉદ્ભવતું વધારાનું દબાણ આ સ્થિત-વિદ્યુત દબાણ જેટલું જ હોય,તો સાબુના દ્રાવણનું પૃષ્ઠતાણ કેટલું હશે? (આપેલ છે: $\varepsilon_0 = 8.85 \times 10^{-12} \ C^2 \ N^{-1} \ m^{-2}$)
A
$8.85 \times 10^{-4} \ N \ m^{-1}$
B
$12.4 \times 10^{-4} \ N \ m^{-1}$
C
$11.3 \times 10^{-4} \ N \ m^{-1}$
D
$90 \times 10^{-4} \ N \ m^{-1}$

Solution

(C) સાબુના પરપોટાની અંદર પૃષ્ઠતાણને કારણે ઉદ્ભવતું વધારાનું દબાણ $p = \frac{4S}{R}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $S$ એ પૃષ્ઠતાણ છે અને $R$ એ ત્રિજ્યા છે.
આપેલ છે કે સ્થિત-વિદ્યુત દબાણ $p = \frac{\sigma^2}{2 \varepsilon_0}$ છે.
પ્રશ્ન મુજબ,પૃષ્ઠતાણને કારણે ઉદ્ભવતું વધારાનું દબાણ એ સ્થિત-વિદ્યુત દબાણ જેટલું છે:
$\frac{4S}{R} = \frac{\sigma^2}{2 \varepsilon_0}$
$S$ ને સૂત્રનો કર્તા બનાવતા:
$S = \frac{\sigma^2 R}{8 \varepsilon_0} \quad \dots (i)$
આપેલ કિંમતો: $\sigma = 20 \ \mu C \ m^{-2} = 20 \times 10^{-6} \ C \ m^{-2}$,$R = 0.2 \ mm = 0.2 \times 10^{-3} \ m$,અને $\varepsilon_0 = 8.85 \times 10^{-12} \ C^2 \ N^{-1} \ m^{-2}$.
આ કિંમતોને સમીકરણ $(i)$ માં મૂકતા:
$S = \frac{(20 \times 10^{-6})^2 \times (0.2 \times 10^{-3})}{8 \times 8.85 \times 10^{-12}}$
$S = \frac{400 \times 10^{-12} \times 0.2 \times 10^{-3}}{70.8 \times 10^{-12}}$
$S = \frac{80 \times 10^{-15}}{70.8 \times 10^{-12}} \approx 1.13 \times 10^{-3} \ N \ m^{-1} = 11.3 \times 10^{-4} \ N \ m^{-1}$.
Solution diagram
126
EasyMCQ
દબાણના ઉપયોગ દ્વારા પાણીના ઠારબિંદુને ઘટાડવાની ઘટનાને શું કહેવામાં આવે છે?
A
ઉર્ધ્વપાતન (Sublimation)
B
પુનઃ થીજી જવાની ઘટના (Regelation)
C
અવક્ષેપન (Precipitation)
D
સ્ફટિકીકરણ (Crystallization)

Solution

(B) રીજેલેશન (Regelation) એ એક ભૌતિક ઘટના છે જેમાં દબાણ લાગુ કરવાથી પાણીનું ઠારબિંદુ ઘટે છે. જ્યારે દબાણ દૂર કરવામાં આવે છે,ત્યારે પાણી ફરીથી થીજી જાય છે. આ જ કારણ છે કે બરફને દબાવીને વિવિધ આકારોમાં ઢાળી શકાય છે,કારણ કે દબાણ હેઠળ બરફ પીગળે છે અને દબાણ દૂર થતાં ફરીથી થીજી જાય છે.
127
EasyMCQ
વિધાન $(A)$: જ્યારે તાપમાન વધે છે ત્યારે વાયુઓની સ્નિગ્ધતા વધે છે અને પ્રવાહીઓની સ્નિગ્ધતા ઘટે છે.
વિધાન $(B)$: પાણી તેલવાળા કાચને ભીંજવતું નથી કારણ કે તેલનું સંસક્તિ બળ પાણીના સંસક્તિ બળ કરતા ઓછું હોય છે.
વિધાન $(C)$: જો સંપર્કકોણ $90^{\circ}$ કરતા વધારે હોય તો પ્રવાહી ઘન સપાટીને ભીંજવશે.
A
$A$,$B$ અને $C$ ખોટા છે
B
$A$ અને $B$ ખોટા છે,$C$ સાચું છે
C
$B$ અને $C$ ખોટા છે,$A$ સાચું છે
D
$A$ અને $C$ ખોટા છે,$B$ સાચું છે

Solution

(C) વિધાન $A$: પ્રવાહીમાં,જેમ તાપમાન વધે છે તેમ આંતરઆણ્વિય આકર્ષણ બળો ઘટે છે,જેના પરિણામે સ્નિગ્ધતામાં ઘટાડો થાય છે. વાયુઓમાં,સ્નિગ્ધતા મુખ્યત્વે આણ્વિય અથડામણોને કારણે હોય છે. તાપમાન વધતા,અણુઓનો સરેરાશ વર્ગિત વેગ વધે છે,જેનાથી અથડામણો વધે છે અને સ્નિગ્ધતા વધે છે.
વિધાન $B$: પાણી તેલવાળા કાચને ભીંજવતું નથી કારણ કે પાણી અને તેલ વચ્ચેનું આસંજક બળ એ પાણીના અણુઓના સંસક્તિ બળ કરતા ઓછું હોય છે.
વિધાન $C$: પ્રવાહી ઘન સપાટીને ત્યારે જ ભીંજવે છે જો સંપર્કકોણ લઘુકોણ ($90^{\circ}$ કરતા ઓછો) હોય. જો સંપર્કકોણ $90^{\circ}$ કરતા વધારે હોય,તો પ્રવાહી સપાટીને ભીંજવતું નથી.
તેથી,વિધાન $A$ સાચું છે,જ્યારે વિધાન $B$ અને $C$ ખોટા છે.
128
EasyMCQ
બરફના બે ટુકડાઓને એકબીજા સાથે દબાવવાથી તે જોડાઈને એક ટુકડો બની જાય છે કારણ કે
A
દબાવતી વખતે ઉત્પન્ન થતી ગરમીને કારણે
B
દબાવતી વખતે ઉત્પન્ન થતી ઠંડકને કારણે
C
દબાણ વધવાથી બરફનું ગલનબિંદુ ઘટે છે
D
દબાણ વધવાથી બરફનું ગલનબિંદુ વધે છે

Solution

(C) જ્યારે બરફના બે ટુકડાઓને એકબીજાની વિરુદ્ધ દબાવવામાં આવે છે,ત્યારે સંપર્ક સપાટી પરનું દબાણ વધે છે. પાણીના ફેઝ ડાયાગ્રામ મુજબ,દબાણ વધવાની સાથે બરફનું ગલનબિંદુ ઘટે છે. આના કારણે સંપર્ક સપાટી પરનો બરફ પીગળીને પાણીમાં ફેરવાય છે. જ્યારે દબાણ દૂર કરવામાં આવે છે,ત્યારે પાણી ફરીથી થીજી જાય છે,જેના કારણે બંને ટુકડાઓ જોડાઈને એક ટુકડો બની જાય છે. આ ઘટનાને 'રીજેલેશન' (Regelation) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
129
MediumMCQ
જ્યારે એક મોટો પરપોટો તળાવના તળિયેથી સપાટી પર આવે છે, ત્યારે પરપોટાનું કદ તળાવના તળિયે તેના કદ કરતાં $5$ ગણું થઈ જાય છે. જો $H$ એ પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈના સંદર્ભમાં વ્યક્ત કરેલ વાતાવરણીય દબાણ હોય, તો તળાવની ઊંડાઈ કેટલી હશે ($H$ માં)? (તળાવમાં પાણીનું તાપમાન દરેક બિંદુએ સમાન છે).
A
$2$
B
$4$
C
$5$
D
$3$

Solution

(B) ધારો કે તળાવની ઊંડાઈ $d$ છે અને તળિયે પરપોટાનું કદ $V$ છે. સપાટી પર તેનું કદ $5V$ થાય છે.
બોઈલના નિયમ મુજબ, તાપમાન અચળ હોવાથી, $P_1 V_1 = P_2 V_2$.
તળિયે, દબાણ $P_1$ એ વાતાવરણીય દબાણ અને $d$ ઊંડાઈના પાણીના સ્તંભને કારણે લાગતા દબાણનો સરવાળો છે: $P_1 = P_{atm} + \rho g d = \rho g H + \rho g d = \rho g(H + d)$.
સપાટી પર, દબાણ $P_2$ એ વાતાવરણીય દબાણ જેટલું છે: $P_2 = P_{atm} = \rho g H$.
આ કિંમતોને સમીકરણમાં મૂકતા: $\rho g(H + d) \times V = \rho g H \times 5V$.
બંને બાજુ $\rho g V$ વડે ભાગતા, આપણને મળે છે: $H + d = 5H$.
તેથી, $d = 5H - H = 4H$.
130
DifficultMCQ
$d$ ઘનતા ધરાવતા પ્રવાહીના ટીપાં $\rho$ ઘનતા ધરાવતા પ્રવાહીમાં અડધા ડૂબેલા તરે છે. જો પ્રવાહીનું પૃષ્ઠતાણ $T$ હોય,તો ટીપાની ત્રિજ્યા કેટલી હશે?
A
$\sqrt{\frac{3 T}{g(3 d-\rho)}}$
B
$\sqrt{\frac{6 T}{g(2 d-\rho)}}$
C
$\sqrt{\frac{3 T}{g(2 d-\rho)}}$
D
$\sqrt{\frac{3 T}{g(4 d-3 \rho)}}$

Solution

(C) ટીપું સંતુલનમાં રહે તે માટે,નીચેની તરફ લાગતું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ એ ઉપરની તરફ લાગતા ઉત્પ્લાવક બળ અને પૃષ્ઠતાણ બળ દ્વારા સંતુલિત થવું જોઈએ.
ટીપાનું વજન = $\frac{4}{3} \pi r^3 d g$.
ઉત્પ્લાવક બળ (ઉપરની તરફ) = વિસ્થાપિત પ્રવાહીનું વજન = $\frac{2}{3} \pi r^3 \rho g$ (કારણ કે તે અડધું ડૂબેલું છે).
પૃષ્ઠતાણ બળ (ઉપરની તરફ) = $T \times (2 \pi r)$.
બળોને સરખાવતા: $\frac{4}{3} \pi r^3 d g = \frac{2}{3} \pi r^3 \rho g + 2 \pi r T$.
$\pi r$ વડે ભાગતા: $\frac{4}{3} r^2 d g = \frac{2}{3} r^2 \rho g + 2 T$.
પદોને ગોઠવતા: $r^2 g (\frac{4}{3} d - \frac{2}{3} \rho) = 2 T$.
$r^2 g (\frac{2}{3} (2 d - \rho)) = 2 T$.
$r^2 = \frac{3 T}{g(2 d - \rho)}$.
તેથી,$r = \sqrt{\frac{3 T}{g(2 d - \rho)}}$.
131
DifficultMCQ
એક લાંબા ઉભા નળાકાર પાત્રમાં પ્રવાહી લેવામાં આવે છે અને નળાકારને તેની ઉભી ધરીની આસપાસ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ ફેરવવામાં આવે છે। પરિભ્રમણ દરમિયાન, પ્રવાહી તેની બાજુઓ પર ઉપર ચઢે છે। જો પાત્રની ત્રિજ્યા $0.05 \,m$ હોય અને પરિભ્રમણની ઝડપ $10 \,rad \,s^{-1}$ હોય, તો પાત્રના કેન્દ્રમાં અને તેની બાજુઓ પરના પ્રવાહી વચ્ચેની ઊંચાઈનો તફાવત કેટલો હશે? $\left(g=10 \,m \,s^{-2}\right)$
Question diagram
A
$125 \times 10^{-4} \,m$
B
$100 \times 10^{-4} \,m$
C
$50 \times 10^{-4} \,m$
D
$25 \times 10^{-4} \,m$

Solution

(A) જ્યારે પ્રવાહી ધરાવતા નળાકાર પાત્રને તેની ઉભી ધરીની આસપાસ કોણીય વેગ $\omega$ સાથે ફેરવવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રવાહીની સપાટી પેરાબોલોઇડનો આકાર ધારણ કરે છે।
ધારો કે $r$ એ પાત્રની ત્રિજ્યા છે અને $h$ એ કેન્દ્ર અને બાજુઓ પરના પ્રવાહીના સ્તર વચ્ચેનો ઊંચાઈનો તફાવત છે।
અક્ષથી $r$ અંતરે સપાટી પરના પ્રવાહીના કણ માટે, પરિભ્રમણ કરતા ફ્રેમમાં લાગતા બળો કેન્દ્રત્યાગી બળ $(m r \omega^2)$ અને ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $(mg)$ છે।
પ્રવાહીની સપાટીનો ઢાળ $\frac{dh}{dr} = \frac{r \omega^2}{g}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે।
આનું $r=0$ થી $r=R$ સુધી સંકલન કરતા:
$\int_0^h dh = \int_0^R \frac{\omega^2}{g} r dr$
$h = \frac{\omega^2 R^2}{2g}$
આપેલ છે કે $R = 0.05 \,m$, $\omega = 10 \,rad \,s^{-1}$, અને $g = 10 \,m \,s^{-2}$:
$h = \frac{(10)^2 \times (0.05)^2}{2 \times 10}$
$h = \frac{100 \times 0.0025}{20} = \frac{0.25}{20} = 0.0125 \,m$
$h = 125 \times 10^{-4} \,m$.
132
DifficultMCQ
કૉલમ $I$ અને $II$ ને જોડો:
કૉલમ $I$ કૉલમ $II$
$A$. સ્ટોક્સનો નિયમ $I$. દબાણ અને ઉર્જા
$B$. અશાંત પ્રવાહ (Turbulence) $II$. હાઇડ્રોલિક લિફ્ટ
$C$. બર્નુલીનો સિદ્ધાંત $III$. સ્નિગ્ધ ખેંચાણ (Viscous drag)
$D$. પાસ્કલનો નિયમ $IV$. રેનોલ્ડ્સ નંબર

સાચી જોડ કઈ છે?
A
$A-III, B-IV, C-I, D-II$
B
$A-I, B-II, C-III, D-IV$
C
$A-II, B-I, C-IV, D-III$
D
$A-III, B-IV, C-II, D-I$

Solution

(A) સ્ટોક્સનો નિયમ સ્નિગ્ધ પ્રવાહીમાં ગતિ કરતા ગોળાકાર પદાર્થો પર લાગતા સ્નિગ્ધ ખેંચાણ બળ (viscous drag force) નું વર્ણન કરે છે,જે સામાન્ય રીતે ઓછા રેનોલ્ડ્સ નંબર પર હોય છે.
અશાંત પ્રવાહ (Turbulence) એ પ્રવાહની એક એવી સ્થિતિ છે જે દબાણ અને પ્રવાહના વેગમાં અસ્તવ્યસ્ત ફેરફારો દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે,જે ઘણીવાર રેનોલ્ડ્સ નંબરના ઉચ્ચ મૂલ્યો સાથે સંકળાયેલ હોય છે.
બર્નુલીનો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે અદબનીય,બિન-સ્નિગ્ધ પ્રવાહીના સ્થિર પ્રવાહ માટે,પ્રવાહીની ઝડપમાં વધારો થવાથી દબાણમાં ઘટાડો અથવા પ્રવાહીની સ્થિતિ ઉર્જામાં ઘટાડો થાય છે.
પાસ્કલનો નિયમ જણાવે છે કે બંધ અદબનીય પ્રવાહીમાં કોઈપણ બિંદુએ લાગુ પાડવામાં આવતો દબાણનો ફેરફાર સમગ્ર પ્રવાહીમાં સમાન રીતે પ્રસારિત થાય છે. આ સિદ્ધાંતનો સામાન્ય ઉપયોગ હાઇડ્રોલિક લિફ્ટમાં થાય છે.
133
MediumMCQ
$5 \ m$ ઊંચાઈ ધરાવતી પાણીની ટાંકીના તળિયેથી એક હવાના પરપોટો ઉપર આવે છે. જો પરપોટાનું પ્રારંભિક કદ $3 \ mm^3$ હોય,તો જ્યારે તે સપાટી પર પહોંચે ત્યારે તેનું કદ કેટલું હશે ($mm^3$ માં)? ધારો કે તેનું તાપમાન બદલાતું નથી. $[g=9.8 \ m \ s^{-2}, 1 \ atm=10^5 \ Pa, \text{પાણીની ઘનતા}=1 \ g/cm^3]$
A
$1.5$
B
$4.5$
C
$9$
D
$6$

Solution

(B) આપેલ છે: પ્રારંભિક કદ $V_1 = 3 \ mm^3$,ઊંડાઈ $h = 5 \ m$.
સપાટી પરનું દબાણ $P_2 = 1 \ atm = 10^5 \ Pa$.
તળિયે દબાણ $P_1 = P_{atm} + \rho g h$.
ઘનતાને $SI$ એકમોમાં ફેરવતા: $\rho = 1 \ g/cm^3 = 1000 \ kg/m^3$.
$P_1 = 10^5 + (1000 \times 9.8 \times 5) = 10^5 + 49000 = 1.49 \times 10^5 \ Pa$.
તાપમાન અચળ હોવાથી,બોઈલના નિયમનો ઉપયોગ કરતા: $P_1 V_1 = P_2 V_2$.
$V_2 = \frac{P_1 V_1}{P_2} = \frac{1.49 \times 10^5 \times 3}{10^5} = 1.49 \times 3 = 4.47 \ mm^3$.
નજીકની કિંમત લેતા,$V_2 \approx 4.5 \ mm^3$.
134
DifficultMCQ
ખારા પાણીની એક નદી $2 \,m/s$ ના વેગથી વહી રહી છે. જો પાણીની ઘનતા $1.2 \,g/cc$ હોય, તો પાણીના દરેક ઘન મીટરની ગતિઊર્જા કેટલી હશે?
A
$2.4 \,J$
B
$24 \,J$
C
$2.4 \,kJ$
D
$4.8 \,kJ$

Solution

(C) આપેલ છે, નદીનો વેગ, $v = 2 \,m/s$.
પાણીની ઘનતા, $\rho = 1.2 \,g/cc$.
$1 \,m^3$ પાણીનું દળ શોધવા માટે:
$\rho = 1.2 \,g/cm^3 = 1.2 \times \frac{10^{-3} \,kg}{(10^{-2} \,m)^3} = 1.2 \times 10^3 \,kg/m^3$.
આમ, $1 \,m^3$ પાણીનું દળ $m = 1.2 \times 10^3 \,kg$ છે।
ગતિઊર્જા $K$ નું સૂત્ર $K = \frac{1}{2}mv^2$ છે।
કિંમતો મૂકતા:
$K = \frac{1}{2} \times (1.2 \times 10^3 \,kg) \times (2 \,m/s)^2$.
$K = 0.5 \times 1.2 \times 10^3 \times 4$.
$K = 2.4 \times 10^3 \,J = 2.4 \,kJ$.
135
DifficultMCQ
એક મોટરનો ઉપયોગ આપેલ આડી પાઈપ દ્વારા ચોક્કસ દરે પાણી પહોંચાડવા માટે થાય છે. તે જ પાઈપ દ્વારા તે જ સમયમાં $n$-ગણું પાણી પહોંચાડવા માટે મોટરની પાવર કેટલી વધારવી જોઈએ?
A
$n$-ગણી
B
$n^2$-ગણી
C
$n^3$-ગણી
D
$n^4$-ગણી

Solution

(C) ધારો કે પાણીની ઘનતા $\rho$ છે,પાઈપનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A$ છે અને પાણીનો વેગ $v$ છે.
દર સેકન્ડે પહોંચાડવામાં આવતા પાણીનું દળ $m = A v \rho$ દ્વારા આપવામાં આવે છે ...$(i)$.
આ પાણી પહોંચાડવા માટે જરૂરી પાવર $P$ એ પાણીની ગતિ ઊર્જામાં થતા ફેરફારના દર જેટલો હોય છે:
$P = \frac{1}{2} m v^2 = \frac{1}{2} (A v \rho) v^2 = \frac{1}{2} A \rho v^3$ ...(ii).
જો આપણે તે જ સમયમાં $n$-ગણું દળ પહોંચાડવા માંગતા હોઈએ,તો નવો દળ પ્રવાહ દર $m' = n m$ થશે.
કારણ કે $m = A v \rho$,તેથી $n (A v \rho) = A v' \rho$,જેનો અર્થ છે કે $v' = n v$.
જરૂરી નવો પાવર $P' = \frac{1}{2} A \rho (v')^3$ છે.
નવા પાવર અને મૂળ પાવરનો ગુણોત્તર લેતા:
$\frac{P'}{P} = \frac{\frac{1}{2} A \rho (n v)^3}{\frac{1}{2} A \rho v^3} = n^3$.
તેથી,પાવર $n^3$-ગણો વધારવો જોઈએ.
136
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,જ્યારે સ્થિર હોય ત્યારે સમાન આડછેદ ધરાવતી $U$-ટ્યુબની બંને બાજુઓમાં પ્રવાહી સમાન સ્તરે છે. જો $U$-ટ્યુબ '$f$' જેટલા પ્રવેગ સાથે જમણી તરફ ગતિ કરે,તો $U$-ટ્યુબની બે બાજુઓ વચ્ચે પ્રવાહીની ઊંચાઈનો તફાવત કેટલો હશે? (ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ $= g$)
Question diagram
A
$\frac{f}{g} a$
B
$\frac{g}{f} a$
C
$a$
D
$\frac{f a}{g}$

Solution

(D) જ્યારે $U$-ટ્યુબને જમણી તરફ '$f$' પ્રવેગ સાથે પ્રવેગિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે પ્રવાહી પર વિરુદ્ધ દિશામાં સ્યુડો-બળ લાગે છે.
ધારો કે પ્રવાહીની સપાટીનો સમક્ષિતિજ સાથેનો ખૂણો $\theta$ છે.
પ્રવાહી પર લાગતો અસરકારક પ્રવેગ એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ '$g$' (નીચેની તરફ) અને સ્યુડો-પ્રવેગ '$f$' (ડાબી તરફ) નો સદિશ સરવાળો છે.
ખૂણા $\theta$ નો ટેન્જન્ટ એ સમક્ષિતિજ પ્રવેગ અને ઉર્ધ્વ પ્રવેગના ગુણોત્તર દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$\tan \theta = \frac{f}{g}$
$U$-ટ્યુબની ભૂમિતિ પરથી,જ્યાં '$h$' એ ઊંચાઈનો તફાવત છે અને '$a$' એ બે બાજુઓ વચ્ચેનું સમક્ષિતિજ અંતર છે:
$\tan \theta = \frac{h}{a}$
$\tan \theta$ માટેના બંને સમીકરણોને સરખાવતા:
$\frac{h}{a} = \frac{f}{g}$
તેથી,ઊંચાઈનો તફાવત:
$h = \frac{f a}{g}$
Solution diagram
137
MediumMCQ
પાણીનું એક ટીપું નળના મુખમાંથી ત્યારે છૂટું પડે છે જ્યારે $(\sigma=$ પાણીનું પૃષ્ઠતાણ,$\rho=$ પાણીની ઘનતા,$R=$ નળના મુખની ત્રિજ્યા,$r=$ ટીપાની ત્રિજ્યા $)$
A
$r > \left(\frac{3}{2} \frac{R \sigma}{\rho g}\right)^{1/3}$
B
$r = \frac{2}{3} \frac{\sigma}{\rho g}$
C
$\frac{2 \sigma}{r} > \text{વાતાવરણીય દબાણ}$
D
આપેલ પૈકી એક પણ નહીં

Solution

(D) ધારો કે ટીપાનું દળ $m$ છે.
ટીપાનું વજન $W = mg$ છે,જે નીચેની દિશામાં કાર્ય કરે છે.
નળના મુખ પર ટીપા પર લાગતું પૃષ્ઠતાણ બળ $F_s = \sigma \cdot 2\pi R$ છે,જ્યાં $R$ એ નળના મુખની ત્રિજ્યા છે. આ બળ ઉપરની દિશામાં કાર્ય કરે છે.
પાણીનું ટીપું ત્યારે છૂટું પડશે જ્યારે ટીપાનું વજન પૃષ્ઠતાણને કારણે લાગતા ઉપરના બળ કરતા વધી જાય:
$mg > \sigma \cdot 2\pi R$
ગોળાકાર ટીપાનું દળ $m = V \cdot \rho = \frac{4}{3} \pi r^3 \rho$ હોવાથી,જ્યાં $r$ એ ટીપાની ત્રિજ્યા છે,આપણે આ કિંમત અસમતામાં મૂકીએ:
$\frac{4}{3} \pi r^3 \rho g > \sigma \cdot 2\pi R$
$r$ માટે ઉકેલતા:
$r^3 > \frac{2\pi R \sigma \cdot 3}{4\pi \rho g}$
$r^3 > \frac{3 R \sigma}{2 \rho g}$
$r > \left( \frac{3 R \sigma}{2 \rho g} \right)^{1/3}$
આ પરિણામને આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખાવતા,વિકલ્પ $A$,$B$ કે $C$ માંથી કોઈ પણ મેળવેલ સમીકરણ સાથે મેળ ખાતું નથી. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
138
MediumMCQ
એક આડી ફાયર હોઝ જેની નોઝલનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $\frac{5}{\sqrt{21}} \times 10^{-3} \text{ m}^2$ છે,તે $10 \text{ s}$ માં એક ઘન મીટર પાણી બહાર કાઢે છે. જ્યારે તે સખત દીવાલ સાથે અથડાય ત્યારે પાણીના તાપમાનમાં મહત્તમ શક્ય વધારો કેટલો હશે (ગુરુત્વાકર્ષણની અસરને અવગણતા) ($^{\circ} \text{C}$ માં)?
A
$1$
B
$0.1$
C
$10$
D
$0.01$

Solution

(A) આપેલ છે,નોઝલનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \frac{5}{\sqrt{21}} \times 10^{-3} \text{ m}^2$.
કદનો પ્રવાહ દર $Q = \frac{1 \text{ m}^3}{10 \text{ s}} = 0.1 \text{ m}^3/\text{s}$.
પાણીનો વેગ $v = \frac{Q}{A} = \frac{0.1}{\frac{5}{\sqrt{21}} \times 10^{-3}} = \frac{10^{-1} \times \sqrt{21}}{5 \times 10^{-3}} = 20\sqrt{21} \text{ m/s}$.
જ્યારે પાણી સખત દીવાલ સાથે અથડાય છે,ત્યારે તેની ગતિઊર્જા ઉષ્મા ઊર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે. તાપમાનમાં મહત્તમ શક્ય વધારો $\Delta T$ ઊર્જા સંતુલન સમીકરણ દ્વારા મળે છે: $\frac{1}{2}mv^2 = ms\Delta T$.
અહીં,$s$ એ પાણીની વિશિષ્ટ ઉષ્મા ધારિતા છે $= 4.2 \times 10^3 \text{ J/(kg} \cdot ^{\circ}\text{C)}$.
તેથી,$\Delta T = \frac{v^2}{2s} = \frac{(20\sqrt{21})^2}{2 \times 4.2 \times 10^3}$.
$\Delta T = \frac{400 \times 21}{8.4 \times 10^3} = \frac{8400}{8400} = 1^{\circ} \text{C}$.
139
DifficultMCQ
નીચે બે વિધાનો આપેલા છે:
વિધાન $I$: પ્રવાહીનું દબાણ ફક્ત સંપર્કમાં રહેલી ઘન સપાટી પર જ લાગે છે કારણ કે સ્થિર પ્રવાહીમાં દરેક જગ્યાએ પ્રવાહી-દબાણ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.
વિધાન $II$: પ્રવાહીની સપાટી પરના અણુઓની વધારાની સ્થિતિ ઊર્જા,જ્યારે અંદરના ભાગ સાથે સરખાવવામાં આવે,ત્યારે તે પૃષ્ઠતાણ (surface tension) માં પરિણમે છે.
ઉપરોક્ત વિધાનોના પ્રકાશમાં,નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો.
A
વિધાન $I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન $II$ ખોટું છે
B
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને ખોટા છે
C
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને સાચા છે
D
વિધાન $I$ ખોટું છે પરંતુ વિધાન $II$ સાચું છે

Solution

(D) પાસ્કલના નિયમ મુજબ,સ્થિર પ્રવાહીમાં કોઈપણ બિંદુએ દબાણ બધી દિશામાં સમાન હોય છે.
પ્રવાહીનું દબાણ પ્રવાહીની અંદરના દરેક બિંદુએ અસ્તિત્વ ધરાવે છે,માત્ર સીમાઓ પર કે સંપર્કમાં રહેલી ઘન સપાટીઓ પર જ નહીં. તેથી,વિધાન $I$ ખોટું છે.
વિધાન $II$ ના સંદર્ભમાં,પ્રવાહીની સપાટી પરના અણુઓ પાસે અંદરના ભાગમાં રહેલા અણુઓ કરતા ઓછા પાડોશી અણુઓ હોય છે,જેના કારણે ચોખ્ખું અંદરની તરફનું બળ લાગે છે. આના પરિણામે સપાટી પરના અણુઓની સ્થિતિ ઊર્જા અંદરના અણુઓ કરતા વધારે હોય છે,જે પૃષ્ઠતાણનું ભૌતિક કારણ છે. તેથી,વિધાન $II$ સાચું છે.

Fluid Mechanics and Surface Tension — Mix Examples-Fluid Mechanics and Surface Tension · Frequently Asked Questions

1Are these Fluid Mechanics and Surface Tension questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Fluid Mechanics and Surface Tension Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.