Prokaryotic cell Questions in Gujarati

(D) આ વાક્ય વ્યાકરણની અને જૈવિક દ્રષ્ટિએ અધૂરું છે કારણ કે તેમાં એ સ્પષ્ટતાનો અભાવ છે કે મેસોઝોમ એ $plasma \ membrane$ (કોષરસ પટલ) ના વિસ્તરણ છે.
મેસોઝોમ એ વિશિષ્ટ પટલીય રચનાઓ છે જે $plasma \ membrane$ ના કોષની અંદરની તરફના વિસ્તરણ દ્વારા પુટિકાઓ, નલિકાઓ અને પટલિકાઓના સ્વરૂપમાં બને છે.
તેથી, સાચું વર્ણન આ મુજબ હોવું જોઈએ: "આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં, $plasma \ membrane$ ની આંતરિક વિસ્તરણ રચનાને મેસોઝોમ કહેવામાં આવે છે."

(A) સમાવિષ્ટ કાય (Inclusion bodies) એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષરસમાં જોવા મળતી પટલવિહીન રચનાઓ છે.
તેઓ કોષ માટે અનામત દ્રવ્ય તરીકે કાર્ય કરે છે અને કોષરસમાં કણોના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત થાય છે.
આને સામૂહિક રીતે સંગ્રહ કણો (દા.ત.,ફોસ્ફેટ ગ્રાન્યુલ્સ,સાયનોફાયસિયન ગ્રાન્યુલ્સ અને ગ્લાયકોજન ગ્રાન્યુલ્સ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં કોષકેન્દ્રપટલ અને અન્ય પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
બેક્ટેરિયા,$Mycoplasma$ અને $PPLO$ (પ્લ્યુરો ન્યુમોનિયા-જેવા સજીવો) એ પ્રોકેરિયોટિક સજીવોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
શાહમૃગનું ઈંડું એક કોષ છે,પરંતુ તે યુકેરિયોટિક (સુકોષકેન્દ્રી) કોષ છે,કારણ કે તેમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓ જોવા મળે છે.
તેથી,શાહમૃગનું ઈંડું એ પ્રોકેરિયોટિક કોષનું ઉદાહરણ નથી.

(C) બેક્ટેરિયામાં, કોષનું આવરણ ત્રણ સ્તરોની બનેલી રચના છે: સૌથી બહારનું $Glycocalyx$ (ગ્લાયકોકેલિક્સ), ત્યારબાદ $Cell \text{ } wall$ (કોષદીવાલ) અને પછી $Plasma \text{ } membrane$ (કોષરસસ્તર).
$Glycocalyx$ એ સૌથી બહારનું સ્તર છે, જે શિથિલ આવરણ સ્વરૂપે હોય તો તેને $slime \text{ } layer$ (શ્લેષ્મ સ્તર) કહેવાય છે અથવા જો તે જાડું અને સખત હોય તો તેને $capsule$ (સૂક્ષ્મકોષીય કવચ) કહેવાય છે.
તેથી, સાચો જવાબ $Glycocalyx$ છે.

(D) પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
$A$. વર્તુળાકાર $DNA$ એ પ્રોકેરિયોટિક કોષોનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
$B$. મેસોઝોમ એ કોષરસપટલના અંતઃવલનથી બનતી વિશિષ્ટ પટલમય રચનાઓ છે,જે પ્રોકેરિયોટ્સનું લક્ષણ છે.
$C$. રિબોઝોમ્સ પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં હાજર હોય છે (ખાસ કરીને $70S$ પ્રકારના).
$D$. 'ત્રીજા તબક્કાના જનીન દ્રવ્યમાં ગડીઓ' એ શબ્દ વૈજ્ઞાનિક રીતે ખોટો છે અને તે પ્રોકેરિયોટિક કોષોની કોઈ જાણીતી લાક્ષણિકતાનું વર્ણન કરતું નથી. તેથી,તે પ્રોકેરિયોટિક કોષોનું લક્ષણ નથી.

(D) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં કોષકેન્દ્રપટલ અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
$1.$ શાહમૃગનું ઈંડું એ એક સુકોષકેન્દ્રી કોષ છે.
$2.$ $PPLO$ (પ્લ્યુરો ન્યુમોનિયા-જેવા સજીવો) આદિકોષકેન્દ્રી છે.
$3.$ જલવાહિનીકી (Tracheid) એ વનસ્પતિના જલવાહક પેશીમાં જોવા મળતા સુકોષકેન્દ્રી કોષો છે.
$4.$ નીલ-હરિત લીલ (Cyanobacteria) આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે.
$5.$ બેક્ટેરિયા આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે.
$6.$ પ્રાણી કોષો સુકોષકેન્દ્રી કોષો છે.
તેથી,આદિકોષકેન્દ્રી કોષો ધરાવતો સાચો સમૂહ $2, 4$ અને $5$ છે.

(D) પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં,કોષરસ પટલ અંદરની તરફ ગળી જઈને વિશિષ્ટ રચનાઓ બનાવે છે જેને $Mesosomes$ (મેસોઝોમ્સ) કહેવામાં આવે છે.
આ વિસ્તરણો પુટિકાઓ,નલિકાઓ અથવા પટલિકાઓના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે.
$Mesosomes$ ડીએનએ પ્રતિકૃતિ,કોષદીવાલનું નિર્માણ,શ્વસન અને સ્ત્રાવ જેવી વિવિધ કોષીય પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) પ્રોકેરિયોટ્સમાં,ખાસ કરીને બેક્ટેરિયામાં,એન્ટિબાયોટિક્સ સામે પ્રતિકારકતા મુખ્યત્વે $Plasmid$ ની હાજરીને કારણે હોય છે.
$Plasmids$ એ નાના,ગોળાકાર,બેવડી શૃંખલાવાળા $DNA$ અણુઓ છે જે કોષના રંગસૂત્રીય $DNA$ થી અલગ હોય છે.
તેઓ ઘણીવાર એવા જનીનો ધરાવે છે જે બેક્ટેરિયાને ફાયદો આપે છે,જેમ કે એન્ટિબાયોટિક પ્રતિરોધક જનીનો,જે બેક્ટેરિયાને ચોક્કસ એન્ટિબાયોટિક્સની હાજરીમાં જીવંત રહેવા દે છે.
$Mesosomes$ શ્વસન અને કોષ દીવાલના નિર્માણમાં સામેલ છે,$Glycocalyx$ રક્ષણ અને જોડાણ પૂરું પાડે છે,અને $Flagella$ હલનચલન માટે જવાબદાર છે.

(D) પ્રોકેર્યોટિક કોષોમાં,કોષ આવરણ ત્રણ સ્તરોનું બનેલું હોય છે જે એકબીજા સાથે ચુસ્ત રીતે જોડાયેલા હોય છે.
બહારના સ્તરથી અંદરના સ્તર તરફનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. ગ્લાયકોકેલિક્સ (સૌથી બહારનું સ્તર)
$2$. કોષદીવાલ (મધ્યનું સ્તર)
$3$. કોષરસસ્તર (સૌથી અંદરનું સ્તર)
તેથી,સાચો ક્રમ ગ્લાયકોકેલિક્સ $\rightarrow$ કોષદીવાલ $\rightarrow$ કોષરસસ્તર છે.

(B) બેક્ટેરિયલ કોષ આવરણ ત્રણ સ્તરોની બનેલી એક મજબૂત રચના છે.
સૌથી બહારના સ્તરથી સૌથી અંદરના સ્તર તરફ જતાં,તેનો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. ગ્લાયકોકેલિક્સ (સૌથી બહારનું સ્તર)
$2$. કોષદીવાલ (મધ્યનું સ્તર)
$3$. કોષરસસ્તર (સૌથી અંદરનું સ્તર)
તેથી,સાચો ક્રમ ગ્લાયકોકેલિક્સ - કોષદીવાલ - કોષરસસ્તર છે.

(C) બૅક્ટેરિયલ જીનોમ,જેને જીનોફોર અથવા ન્યુક્લિઓઇડ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એકાકી,વર્તુળાકાર,બેવડી શૃંખલાયુક્ત $DNA$ અણુનું બનેલું હોય છે. સુકોષકેન્દ્રી કોષોથી વિપરીત,આદિકોષકેન્દ્રી $DNA$ કોષકેન્દ્રપટલથી ઘેરાયેલું હોતું નથી અને તેમાં હિસ્ટોન પ્રોટીનનો અભાવ હોય છે,જે સુકોષકેન્દ્રી રંગસૂત્રદ્રવ્યની લાક્ષણિકતા છે. તેથી,સાચો જવાબ એકાકી બેવડી શૃંખલાયુક્ત $DNA$ છે.

(D) પ્લાઝમિડ એ નાના,ગોળાકાર,બેવડી શૃંખલા ધરાવતા $DNA$ અણુઓ છે જે કોષના રંગસૂત્રીય $DNA$ થી અલગ હોય છે.
તેઓ કુદરતી રીતે બેક્ટેરિયાના કોષોમાં અને યીસ્ટ જેવા કેટલાક સુકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં જોવા મળે છે.
પ્લાઝમિડને રંગસૂત્ર સિવાયનું વધારાનું જનીન દ્રવ્ય ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ રંગસૂત્રીય $DNA$ થી સ્વતંત્ર રીતે સ્વયંજનન (replication) પામે છે.
તેઓ ઘણીવાર એવા જનીનો ધરાવે છે જે યજમાન સજીવને ફાયદો આપે છે,જેમ કે એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ.

(B) બેક્ટેરિયા એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવો છે. બેક્ટેરિયામાં આનુવંશિક દ્રવ્ય સામાન્ય રીતે એક મોટો,વર્તુળાકાર $DNA$ અણુ હોય છે,જેને ઘણીવાર બેક્ટેરિયલ રંગસૂત્ર અથવા ન્યુક્લિઓઇડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સુકોષકેન્દ્રી સજીવોથી વિપરીત,તે કોષકેન્દ્ર પટલની અંદર બંધાયેલું હોતું નથી અને તેમાં હિસ્ટોન પ્રોટીન હોતા નથી.

(B) બૅક્ટેરિયા જેવા આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં કણાભસૂત્ર જેવી પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
મેસોઝોમ એ કોષરસપટલના અંતઃવલનથી બનતી વિશિષ્ટ પટલમય રચનાઓ છે,જે પુટિકાઓ,નલિકાઓ અને પટલિકાઓના સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.
આ રચનાઓ કોષીય શ્વસન,$DNA$ ના સ્વયંજનન અને સ્ત્રાવની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,બૅક્ટેરિયામાં મેસોઝોમ એ શ્વસન માટેનું સ્થાન છે.

(D) પ્રકાશસંશ્લેષી બૅક્ટેરિયા એ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે,જેમાં હરિતકણો જેવી પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
તેના બદલે,તેઓમાં $Chromatophores$ (રંજકકણિકાઓ) નામની વિશિષ્ટ પટલમય રચનાઓ હોય છે જે કોષરસમાં વિસ્તરેલી હોય છે.
આ $Chromatophores$ માં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જરૂરી રંજકદ્રવ્યો આવેલા હોય છે,જે બૅક્ટેરિયાને પ્રકાશ ઉર્જા ગ્રહણ કરવામાં મદદ કરે છે.

(D) બૅક્ટેરિયાના કોષોમાં સામાન્ય રીતે એક વલયાકાર,દ્વિ-શૃંખલિત $DNA$ અણુ હોય છે,જેને બૅક્ટેરિયલ રંગસૂત્ર અથવા ન્યુક્લિઓઇડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે મોટાભાગના બૅક્ટેરિયામાં એક જ વલયાકાર રંગસૂત્ર હોય છે,પરંતુ કેટલીક પ્રજાતિઓમાં રેખિત રંગસૂત્રો અથવા એક કરતા વધુ રંગસૂત્રો જોવા મળે છે. જોકે,એક જ બૅક્ટેરિયલ કોષની અંદર,રંગસૂત્રની રચના સુસંગત હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે કાં તો વલયાકાર હોય છે અથવા રેખિત,પરંતુ એક જ કોષમાં બંને એકસાથે હોતા નથી.

(B) બેક્ટેરિયામાં, $Fimbriae$ (ફીમ્બ્રી) એ કોષમાંથી બહાર નીકળતા નાના, બ્રશ જેવા તંતુઓ છે। તે બેક્ટેરિયાને પ્રવાહોમાં ખડકો સાથે અને યજમાન પેશીઓ સાથે જોડાવામાં મદદ કરવા માટે જાણીતા છે। $Root hairs$ (મૂલાંગો) વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે, $Mesosomes$ (મેસોઝોમ્સ) એ બેક્ટેરિયામાં કોષરસ પટલના ગડીમય અંતઃવલનો છે જે શ્વસન અને સ્ત્રાવમાં સામેલ છે, અને $Holdfast$ (હોલ્ડફાસ્ટ) એ લીલમાં જોડાણ માટે જોવા મળતી રચના છે।

(C) બેક્ટેરિયલ જીનોમ,જેને ઘણીવાર જીનોફોર અથવા ન્યુક્લિઓઇડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે એક એકલ,વર્તુળાકાર,બેવડી શૃંખલાયુક્ત $DNA$ અણુનું બનેલું હોય છે.
સુકોષકેન્દ્રી કોષોથી વિપરીત,આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સુસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે અને તેમાં $DNA$ ને પેક કરવા માટે હિસ્ટોન પ્રોટીન હોતા નથી.
તેથી,સાચો જવાબ એક એકલ બેવડી શૃંખલાયુક્ત $DNA$ અણુ છે.

(C) ગોલ્ગીકાય એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકા છે.
આદિકોષકેન્દ્રી કોષો,જેવા કે $Bacteria$ (બેક્ટેરિયા) અને $Blue-green$ $algae$ (નીલહરિત લીલ અથવા $Cyanobacteria$),માં પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે,જેમાં ગોલ્ગીકાયનો પણ સમાવેશ થાય છે.
તેથી,બેક્ટેરિયા અને નીલહરિત લીલમાં ગોલ્ગીકાય ગેરહાજર હોય છે.

(D) પ્રોકેરિયોટિક કશા એ કોષની સપાટી પરથી બહાર નીકળતી પાતળી,વાળ જેવી રચના છે.
તે ફ્લેજેલિન નામના પ્રોટીનથી બનેલી હોય છે.
યુકેરિયોટિક કશાથી વિપરીત,જેમાં $9 + 2$ સૂક્ષ્મનલિકાની ગોઠવણી હોય છે,પ્રોકેરિયોટિક કશા એ પ્રોટીન એકમોની બનેલી કુંતલાકાર રચના છે જે સર્પાકાર અથવા કુંતલાકાર રીતે ગોઠવાયેલી હોય છે.
તેથી,સાચું વર્ણન એ છે કે પ્રોટીન અણુઓ કુંતલાકાર રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.

(B) પ્રોકેરિયોટિક (આદિકોષકેન્દ્રી) કોષોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં પટલમય કોષકેન્દ્ર અને અન્ય પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
પ્રોકેરિયોટ્સમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય ન્યુક્લિયોઇડ વિસ્તારમાં નગ્ન વર્તુળાકાર $DNA$ અણુ તરીકે હોય છે,જે કોષકેન્દ્ર પટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી.
કોષરસસ્તર,રિબોઝોમ્સ અને મેસોઝોમ્સ એ પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં જોવા મળતી લાક્ષણિક રચનાઓ છે.
તેથી,કોષકેન્દ્ર પટલ એ એવી રચના છે જે પ્રોકેરિયોટિક કોષમાં જોવા મળતી નથી.

(D) બૅક્ટેરિયામાં,ગ્લાયકોકેલિક્સ એ પોલિસેકેરાઇડ્સ અને/અથવા પોલિપેપ્ટાઇડ્સનું બનેલું સૌથી બહારનું આવરણ છે.
તે બૅક્ટરિયલ કોષને ચીકાશયુક્ત અથવા લસણું લક્ષણ આપે છે,જે સપાટી સાથે ચોંટવામાં મદદ કરે છે અને યજમાનની રોગપ્રતિકારક શક્તિ દ્વારા થતા ફેગોસાઇટોસિસ (ભક્ષણ) થી કોષનું રક્ષણ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) $E. coli$ (Escherichia coli) એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવ છે.
તમામ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય એકલ,વર્તુળાકાર,દ્વિ-શૃંખલિત (double-stranded) $DNA$ અણુનું બનેલું હોય છે.
તેથી,$E. coli$ માં આનુવંશિક દ્રવ્ય દ્વિ-શૃંખલિત $DNA$ છે.

(C) બેક્ટેરિયલ રંગસૂત્રો સામાન્ય રીતે વલયાકાર (circular) $DNA$ અણુઓ હોય છે. જોકે મોટાભાગના બેક્ટેરિયામાં એક જ વલયાકાર રંગસૂત્ર હોય છે,કેટલીક પ્રજાતિઓમાં $1-3$ રંગસૂત્રો હોઈ શકે છે. આ રંગસૂત્રો હંમેશાં વલયાકાર બંધારણ ધરાવે છે અને સીધા (linear) હોતા નથી. તેથી,સાચો જવાબ એ છે કે તે હંમેશાં વલયાકાર હોય છે.

(C) બૅક્ટરિયા (આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો) માં,$DNA$ સ્વયંજનન એ એક સતત પ્રક્રિયા છે જે કોષરસમાં થાય છે. સુકોષકેન્દ્રી સજીવોથી વિપરીત,બૅક્ટરિયાના કોષચક્રમાં કોઈ સ્પષ્ટ $S$-તબક્કો હોતો નથી. કોષ વિભાજન (દ્વિભાજન) થાય તે પહેલાં $DNA$ સ્વયંજનન પૂર્ણ થવું આવશ્યક છે,જેથી દરેક બાળ કોષને જનીનસમૂહની સંપૂર્ણ નકલ પ્રાપ્ત થાય. તેથી,$DNA$ સ્વયંજનન કોષ વિભાજન પહેલાં થાય છે.

(D) પ્રોકેરિયોટ્સમાં,ક્રોમેટોફોર્સ એ આંતરિક પટલીય તંત્ર છે જે પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયામાં વિસ્તૃત અને જટિલ બની શકે છે. તેમાં રંજકદ્રવ્યો હોય છે અને તે રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક રીતે સુકોષકેન્દ્રી હરિતકણ (chloroplast) માં જોવા મળતા થાઇલેકોઇડ્સ જેવા જ હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે.

(C) પ્લાઝમિડ એ નાના,ગોળાકાર,બેવડી શૃંખલા ધરાવતા વધારાના રંગસૂત્રીય $DNA$ અણુઓ છે જે આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,જેમ કે બેક્ટેરિયામાં જોવા મળે છે.
$1$. વિધાન ખોટું છે કારણ કે પ્લાઝમિડ બેવડી શૃંખલા ધરાવે છે,એકલ-શૃંખલામય નથી.
$2$. કારણ ખોટું છે કારણ કે પ્લાઝમિડ સામાન્ય રીતે આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળે છે,સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં નહીં.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને ખોટા છે.

(B) જે સજીવોમાં માત્ર $70S$ રીબોઝોમ્સ હોય છે તે આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotes) સજીવો છે (દા.ત.,બેક્ટેરિયા).
આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં આનુવંશિક દ્રવ્ય તરીકે એકલ,ડબલ સ્ટ્રેન્ડેડ,વર્તુળાકાર $DNA$ અણુ હોય છે જે હિસ્ટોન પ્રોટીન સાથે જોડાયેલ હોતું નથી (નેકેડ $DNA$).
તેથી,વિકલ્પ $B$ એ આવા સજીવોમાં જોવા મળતા આનુવંશિક દ્રવ્યનું સાચું વર્ણન છે.

(N/A) મેસોઝોમ એ પ્રોકેરિયોટિક કોષમાં કોષરસસ્તરના અંતઃવલન (invagination) દ્વારા બનતી ગૂંચળાદાર પટલીય રચના છે.
તેના કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. તે કોષદીવાલના સંશ્લેષણ અને $DNA$ ના સ્વયંજનનમાં મદદ કરે છે.
$2$. તે બાળ કોષોમાં રંગસૂત્રોના સમાન વિતરણમાં મદદરૂપ થાય છે.
$3$. તે વિવિધ ઉત્સેચકીય પ્રક્રિયાઓ કરવા માટે કોષરસસ્તરની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
$4$. તે સ્ત્રાવની પ્રક્રિયાઓ તેમજ બેક્ટેરિયલ શ્વસનમાં પણ મદદ કરે છે.

(A) પ્રોકેરિયોટિક કોષો એકકોષી સજીવો છે જેમાં પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
પ્રોકેરિયોટિક કોષોના લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1$. તેઓ મોટાભાગે એકકોષી હોય છે.
$2$. તેઓ સામાન્ય રીતે કદમાં નાના હોય છે,જેનું કદ $0.5-5 \mu m$ ની વચ્ચે હોય છે.
$3$. કોષકેન્દ્રપટલના અભાવને કારણે તેમનો કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર અસ્પષ્ટ હોય છે; તેથી,તેમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે.
$4$. આનુવંશિક દ્રવ્ય નગ્ન હોય છે,જેમાં એકલ,વર્તુળાકાર રંગસૂત્ર હોય છે. જિનોમિક $DNA$ ઉપરાંત,તેઓમાં નાના,વર્તુળાકાર પ્લાઝમિડ $DNA$ પણ હોય છે.
$5$. તેઓમાં કોષરસસ્તરના અંતઃવલનથી બનતી વિશિષ્ટ પટલમય રચનાઓ હોય છે,જેને મેસોઝોમ્સ કહેવાય છે. આ કોષદીવાલના સંશ્લેષણ,$DNA$ ના સ્વયંજનન અને બાળ કોષોમાં રંગસૂત્રોના સમાન વિતરણમાં મદદ કરે છે.
$6$. પ્રોકેરિયોટિક કોષમાં કણાભસૂત્ર,રંજકકણો અને અંતઃકોષરસજાળ જેવી પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
$7$. મોટાભાગના પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં ત્રણ સ્તરીય કોષીય આવરણ હોય છે: સૌથી બહારનું ગ્લાયકોકેલિક્સ,મધ્યમાં કોષદીવાલ અને સૌથી અંદરનું કોષરસસ્તર,જે રક્ષણાત્મક એકમ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$8$. ઉદાહરણોમાં બેક્ટેરિયા અને બ્લુ-ગ્રીન આલ્ગી (નીલ-હરિત લીલ) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) $\Rightarrow$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષો બેક્ટેરિયા,નીલ-હરિત લીલ,માયકોપ્લાઝ્મા અને $PPLO$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
$\Rightarrow$ તેઓ સામાન્ય રીતે સુકોષકેન્દ્રી કોષો કરતા કદમાં નાના હોય છે અને ઝડપથી વિભાજન પામે છે.
$\Rightarrow$ તેઓ આકાર અને કદમાં ખૂબ જ વિવિધતા ધરાવે છે. બેક્ટેરિયાના ચાર મૂળભૂત આકારો દંડાણુ (bacillus),ગોલાણુ (coccus),અલ્પવિરામ આકારના (vibrio) અને સર્પિલ (spirillum) છે.
$\Rightarrow$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષો વિવિધ આકારો અને કાર્યો દર્શાવતા હોવા છતાં,તેમનું આયોજન મૂળભૂત રીતે સમાન હોય છે.
$\Rightarrow$ તમામ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં કોષરસતરની બહાર કોષદીવાલ આવેલી હોય છે.
$\Rightarrow$ કોષમાં ભરાયેલ પ્રવાહી આધારકને કોષરસ કહે છે.
$\Rightarrow$ તેમાં સુસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર હોતું નથી. જનીન દ્રવ્ય નગ્ન હોય છે અને કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા આવરિત હોતું નથી.
$\Rightarrow$ ઘણા બેક્ટેરિયામાં જનીનિક $DNA$ ની બહાર નાના ગોળાકાર $DNA$ આવેલા હોય છે. જેને પ્લાઝમિડ કહે છે.
$\Rightarrow$ પ્લાઝમિડ $DNA$ આવા બેક્ટેરિયાને ચોક્કસ વિશિષ્ટ લક્ષણો આપે છે,જેમ કે એન્ટિબાયોટિક્સ સામે પ્રતિકારકતા.
$\Rightarrow$ પ્લાઝમિડ $DNA$ નો ઉપયોગ વિદેશી $DNA$ સાથે બેક્ટેરિયલ રૂપાંતરણને મોનિટર કરવા માટે પણ થાય છે.
$\Rightarrow$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે.
$\Rightarrow$ રીબોઝોમ્સ સિવાય અંતઃકોષરસજાળ,ગોલ્ગીકાય અને કણાભસૂત્ર જેવી કોષીય અંગિકાઓ હાજર હોતી નથી.
$\Rightarrow$ કોષરસતરનું વિશિષ્ટ વિભેદિત સ્વરૂપ જેને મિસોઝોમ કહે છે,તે આદિકોષકેન્દ્રી કોષોની લાક્ષણિકતા છે. તે મુખ્યત્વે કોષરસતરના ગળીમય અંતઃવલનો છે.

(N/A) $\Rightarrow$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષો બેક્ટેરિયા,નીલ-હરિત લીલ,માયકોપ્લાઝ્મા અને $PPLO$ (પ્લ્યુરો ન્યુમોનિયા-જેવા સજીવો) માં જોવા મળે છે.
$\Rightarrow$ તેઓ સામાન્ય રીતે સુકોષકેન્દ્રી કોષો કરતા કદમાં નાના હોય છે અને ઝડપથી વિભાજન પામે છે.
$\Rightarrow$ તેઓ આકાર અને કદમાં ઘણી વિવિધતા દર્શાવે છે. બેક્ટેરિયાના ચાર મૂળભૂત આકારો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ બેસિલસ (દંડાકાર)
$(ii)$ કોકસ (ગોળાકાર)
$(iii)$ વિબ્રિયો (અલ્પવિરામ આકાર)
$(iv)$ સ્પાયરિલમ (સર્પાકાર)
$\Rightarrow$ આકાર અને કાર્યમાં વિવિધતા હોવા છતાં,આદિકોષકેન્દ્રી કોષનું મૂળભૂત આયોજન સમાન રહે છે.
$\Rightarrow$ બધા આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં કોષરસસ્તરની બહાર કોષદીવાલ હોય છે (માયકોપ્લાઝ્મા સિવાય).
$\Rightarrow$ કોષમાં ભરાયેલ પ્રવાહી આધારકને કોષરસ કહે છે.
$\Rightarrow$ તેમાં સુસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર હોતું નથી. જનીન દ્રવ્ય ખુલ્લું હોય છે અને કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી.
$\Rightarrow$ ઘણા બેક્ટેરિયામાં જનીનિક $DNA$ ની બહાર નાના ગોળાકાર $DNA$ હોય છે,જેને પ્લાઝમિડ કહે છે. આ પ્લાઝમિડ એન્ટિબાયોટિક અવરોધકતા જેવા વિશિષ્ટ લક્ષણો આપે છે.

(N/A) $\Rightarrow$ પ્રોકેરિયોટિક કોષો રાસાયણિક રીતે જટિલ કોષ આવરણ ધરાવે છે.
$\Rightarrow$ કોષ આવરણ ત્રણ સ્તરોની બનેલી ચુસ્ત રચના છે: $(i)$ સૌથી બહારનું ગ્લાયકોકેલિક્સ,$(ii)$ કોષદીવાલ,અને $(iii)$ કોષરસસ્તર.
$\Rightarrow$ જોકે આવરણનું દરેક સ્તર અલગ કાર્ય કરે છે,પરંતુ તેઓ એક રક્ષણાત્મક એકમ તરીકે સાથે મળીને કાર્ય કરે છે.
$\Rightarrow$ બેક્ટેરિયાને તેમના કોષ આવરણમાં રહેલા તફાવત અને ગ્રામ અભિરંજક પદ્ધતિ પ્રત્યેના પ્રતિભાવના આધારે બે જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$(i)$ ગ્રામ પોઝિટિવ બેક્ટેરિયા: જે ગ્રામ અભિરંજક ગ્રહણ કરે છે.
$(ii)$ ગ્રામ નેગેટિવ બેક્ટેરિયા: જે ગ્રામ અભિરંજક ગ્રહણ કરતા નથી.
$(i)$ ગ્લાયકોકેલિક્સ: સૌથી બહારનું સ્તર. તે વિવિધ બેક્ટેરિયામાં બંધારણ અને જાડાઈમાં અલગ હોય છે. તે શિથિલ આવરણ તરીકે હોય તો તેને સ્લાઈમ લેયર કહેવાય છે,અને જો તે જાડું અને સખત હોય તો તેને કેપ્સ્યુલ કહેવાય છે.
$(ii)$ કોષદીવાલ: તે કોષનો આકાર નક્કી કરે છે અને બેક્ટેરિયાને તૂટી જવાથી કે સંકોચાઈ જવાથી બચાવવા માટે મજબૂત માળખાકીય આધાર પૂરો પાડે છે.
$(iii)$ કોષરસસ્તર: તે અર્ધપ્રવેશશીલ છે અને બાહ્ય પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે. રચનાત્મક રીતે તે સુકોષકેન્દ્રી કોષો જેવું જ છે.
$\Rightarrow$ મેસોઝોમ્સ: કોષરસસ્તરના કોષની અંદરની તરફના અંતઃવલનોથી બનતી વિશિષ્ટ પટલમય રચનાઓ,જે પુટિકાઓ,નલિકાઓ અને લેમેલી સ્વરૂપે હોય છે. તે કોષદીવાલના નિર્માણ,$DNA$ પ્રતિકૃતિ,બાળ કોષોમાં $DNA$ નું વિતરણ,શ્વસન,સ્ત્રાવ અને કોષરસસ્તરની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારવામાં મદદ કરે છે.
$\Rightarrow$ ક્રોમેટોફોર્સ: સાયનોબેક્ટેરિયા જેવા કેટલાક પ્રોકેરિયોટ્સમાં,કોષરસમાં અન્ય પટલમય વિસ્તરણો હોય છે જેમાં રંજકદ્રવ્યો આવેલા હોય છે.

(N/A) $\Rightarrow$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સંગ્રહિત પદાર્થો કોષરસમાં ઇન્ક્લુઝન બોડીઝ (કણિકાઓ) સ્વરૂપે સંગ્રહિત થાય છે.
$\Rightarrow$ આ કણિકાઓ કોઈ પણ પટલમય તંત્ર દ્વારા ઘેરાયેલી હોતી નથી અને કોષરસમાં મુક્ત રીતે જોવા મળે છે.
$\Rightarrow$ ઉદાહરણ તરીકે,ફોસ્ફેટ કણિકાઓ,સાયનોફાયસીયન કણિકાઓ અને ગ્લાયકોજન કણિકાઓ.
$\Rightarrow$ વાયુ રસધાનીઓ (Gas vacuoles) નીલ-હરિત,જાંબલી અને લીલા પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયામાં જોવા મળે છે.

(N/A) $(i)$ ટોટિપોટન્સી: આ એક કોષની વિભાજન પામીને સજીવના તમામ વિભેદિત કોષો ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા છે,જેના દ્વારા તે સંપૂર્ણ નવો સજીવ બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
$(ii)$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષ: જે કોષમાં પટલમય કોષકેન્દ્ર અને અન્ય પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય તેને આદિકોષકેન્દ્રી કોષ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ સુકોષકેન્દ્રી કોષ એવો કોષ છે જેમાં સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત,પટલથી ઘેરાયેલું કોષકેન્દ્ર અને અન્ય પટલમય અંગિકાઓ,જેવી કે કણાભસૂત્ર અને અંતઃકોષરસજાળ હાજર હોય છે.
$(ii)$ પ્લાઝમિડ એ $DNA$ નો એક નાનો,ગોળાકાર,બેવડી શૃંખલાવાળો અણુ છે જે કોષના રંગસૂત્રીય $DNA$ થી અલગ હોય છે. પ્લાઝમિડ કુદરતી રીતે બેક્ટેરિયાના કોષોમાં જોવા મળે છે અને તે સ્વતંત્ર રીતે સ્વયંજનન પામી શકે છે.

(N/A) $(i)$ સક્રિય વહન એ સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ દિશામાં થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ચયાપચયની ઉર્જાનો ઉપયોગ થાય છે,જે સામાન્ય રીતે $ATP$ ના સ્વરૂપમાં હોય છે.
$(ii)$ જ્યારે એક જ $mRNA$ શૃંખલા સાથે ઘણા બધા રિબોઝોમ્સ જોડાયેલા હોય,ત્યારે તે સાંકળ જેવી રચના બનાવે છે જેને પોલીસોમ અથવા પોલીરિબોઝોમ કહેવામાં આવે છે. આ રચના એક જ $mRNA$ માંથી એકસાથે અનેક પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓના નિર્માણમાં મદદ કરે છે.
$(iii)$ અંતઃવિષ્ટ કાય એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષરસમાં જોવા મળતી પટલવિહીન રચનાઓ છે. તે ગ્લાયકોજન કણિકાઓ,ફોસ્ફેટ કણિકાઓ અને સાયનોફાયસીયન કણિકાઓ જેવા અનામત પદાર્થોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) $(i)$ પેપ્ટિડોગ્લાયકેન:
સ્થાન: તે બેક્ટેરિયલ કોષદીવાલનો એક ઘટક છે,જે બંધારણીય આધાર પૂરો પાડે છે.
કાર્ય: તે આસૃતિજન્ય તૂટવા (osmotic lysis) અને યાંત્રિક દબાણ સામે રક્ષણ આપે છે.
$(ii)$ મીસોઝોમ:
સ્થાન: આ વિશિષ્ટ પટલીય રચનાઓ છે જે પ્રોકેરિયોટ્સમાં કોષરસ પટલના કોષની અંદરના વિસ્તરણ દ્વારા બને છે.
કાર્ય: તે કોષદીવાલના નિર્માણ,$DNA$ ના સ્વયંજનન,$DNA$ નું બાળ કોષોમાં વિતરણ,શ્વસન,સ્ત્રાવની પ્રક્રિયાઓ અને કોષરસ પટલની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ તથા ઉત્સેચકીય સામગ્રી વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) $(i)$ સૌથી નાનો કોષ માઇકોપ્લાઝમા છે (લગભગ $0.3 \ \mu m$ લંબાઈ),જ્યારે સૌથી મોટો એકલ કોષ શાહમૃગનો અંડકોષ છે.
$(ii)$ બૅક્ટરિયામાં,ગ્લાયકોકેલિક્સ એક શિથિલ આવરણ હોઈ શકે છે જેને શ્લેષ્મસ્તર ($Slime$ layer) કહેવાય છે,અથવા તે જાડું અને મજબૂત હોઈ શકે છે,જેને કેપ્સ્યુલ $(Capsule)$ કહેવામાં આવે છે.

(A) $(i)$ જીવંત કોષરસની રચનાઓ જે ચોક્કસ કાર્યો કરે છે તેને કોષીય અંગિકાઓ કહેવામાં આવે છે. કોષીય સમાવિષ્ટો એ નિર્જીવ સંગ્રહિત પદાર્થો છે જેમ કે ગ્લાયકોજન અથવા ચરબીના ટીપાં.
$(ii)$ ન્યુક્લિઓઇડ એ પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં આનુવંશિક દ્રવ્ય ધરાવતો પ્રદેશ છે,જેમાં કોષકેન્દ્ર પટલનો અભાવ હોય છે. યુકેરિયોટિક કોષોમાં કોષકેન્દ્ર પટલ સાથેનું સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર જોવા મળે છે.

(A) $(i)$ બૅક્ટરિયા જેવા આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,કોષરસપટલ કોષરસમાં અંદરની તરફ ગળીમય રચનાઓ બનાવે છે જેને $Mesosomes$ (મેસોઝોમ) કહે છે. તે કોષદીવાલના નિર્માણ,$DNA$ ના સ્વયંજનન અને શ્વસનમાં મદદરૂપ થાય છે.
$(ii)$ $Pili$ (પિલિ) એ $pilin$ નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનથી બનેલી લાંબી નલિકામય રચનાઓ છે. તે ઘણા બૅક્ટરિયામાં જોવા મળે છે અને ખાસ કરીને સંયુગ્મન (conjugation) ની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે,જે બૅક્ટરિયા વચ્ચે જનીનિક દ્રવ્યની આપ-લે કરવાની પદ્ધતિ છે.

(C) સમાવેશક પિંડ એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતી પટલવિહીન રચનાઓ છે,જે ગ્લાયકોજન કણિકાઓ,ફોસ્ફેટ કણિકાઓ અને સાયનોફાયસિયન કણિકાઓ જેવા સંગ્રહિત પદાર્થો માટેના સ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ કોષરસમાં મુક્ત રીતે આવેલા હોય છે. તેઓ ખોરાકના કણોના અંતઃગ્રહણમાં સામેલ હોતા નથી; તેથી,વિધાન $C$ ખોટું છે.

(B) અંતર્વિષ્ટ કાય (Inclusion bodies) એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષરસમાં જોવા મળતી પટલવિહીન રચનાઓ છે.
તેઓ ફોસ્ફેટ કણિકાઓ,સાયનોફાયસિયન કણિકાઓ અને ગ્લાયકોજન કણિકાઓ જેવા અનામત પદાર્થોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેઓ કોષરસમાં મુક્ત રીતે આવેલા હોય છે અને ખોરાકના કણોના અંતઃગ્રહણમાં સંકળાયેલા હોતા નથી; અંતઃગ્રહણ એ સામાન્ય રીતે સુકોષકેન્દ્રી કોષો સાથે સંકળાયેલી પ્રક્રિયા છે (દા.ત.,કોષભક્ષણ).
તેથી,તેઓ ખોરાકના કણોના અંતઃગ્રહણમાં સંકળાયેલા હોય છે તે વિધાન ખોટું છે.

(D) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,જનીનિક દ્રવ્ય કોઈ પટલમય કોષકેન્દ્રમાં બંધાયેલું હોતું નથી. તેના બદલે,$DNA$ જે વિસ્તારમાં ગોઠવાયેલું હોય છે તેને ન્યુક્લિઓઈડ કહેવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં વર્તુળાકાર $DNA$ અણુ અને સંકળાયેલા પ્રોટીન હોય છે,પરંતુ તેમાં કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે.

(C) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર કે પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
પ્રત્યાંકન ($DNA$ માંથી $mRNA$ નું સંશ્લેષણ) અને ભાષાંતર ($mRNA$ માંથી પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ) બંને પ્રક્રિયાઓ કોષરસમાં થાય છે.
કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોવાથી,આનુવંશિક દ્રવ્ય અને રિબોઝોમ્સ અલગ હોતા નથી,તેથી આ બંને પ્રક્રિયાઓ એકસાથે પણ થઈ શકે છે.

(D) $PPLO$ એટલે કે પ્લ્યુરો-ન્યુમોનિયા-લાઈક ઓર્ગેનિઝમ્સ,જેને $Mycoplasma$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
$Mycoplasma$ એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવો છે.
આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
$PPLO$ માં કોષકેન્દ્ર હોતું નથી,તેથી સ્વયંજનન,પ્રત્યાંકન કે ભાષાંતર જેવી કોઈ પણ પ્રક્રિયા કોષકેન્દ્રમાં થતી નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) બેક્ટેરિયલ ન્યુક્લિઓઈડ એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષમાં આવેલો વિસ્તાર છે જે આનુવંશિક દ્રવ્ય ધરાવે છે.
બેક્ટેરિયામાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય એકલ,બે શૃંખલામય (double-stranded),ગોળાકાર $DNA$ અણુનું બનેલું હોય છે.
આ $DNA$ કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી,તેથી તેને ન્યુક્લિઓઈડ કહેવામાં આવે છે.
આથી,સાચો જવાબ બે શૃંખલામય ગોળાકાર $DNA$ છે.

(C) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,સમાવિષ્ટ પિંડો (Inclusion bodies) સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે. વાદળી-લીલા,જાંબલી અને લીલા પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયામાં,આ સમાવિષ્ટ પિંડોને ખાસ કરીને વાયુ રસધાનીઓ (Gas vacuoles) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે કોષોને તારકતા (buoyancy) પ્રદાન કરે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
- $70S$ રિબોઝોમ્સ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોની લાક્ષણિકતા છે.
- ક્રોમેટોફોર્સ એ વિશિષ્ટ પટલમય કોથળીઓ છે જે રંજકદ્રવ્યો ધરાવે છે અને તે કેટલાક પ્રકાશસંશ્લેષી આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો (દા.ત. સાયનોબેક્ટેરિયા) માં જોવા મળે છે.
- વર્તુળાકાર $DNA$ એ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે.
- કારણ કે ક્રોમેટોફોર્સ બધા આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં હોતા નથી (માત્ર પ્રકાશસંશ્લેષી સજીવોમાં જ હોય છે),તેથી આ લક્ષણો સામૂહિક રીતે કેટલાક આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં જોવા મળે છે.

(C) બેક્ટેરિયા અને બ્લુ-ગ્રીન આલ્ગી (નીલહરિત લીલ) એ $PROKARYOTIC$ (આદિકોષકેન્દ્રી) એકકોષી સજીવો છે,જેમાં પટલમય કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
વનસ્પતિ કોષોમાં ગોલ્ગી પ્રસાધન એકલ એકમ તરીકે જોવા મળે છે,જેને $DICTYOSOMES$ (ડિક્ટિયોસોમ્સ) કહેવામાં આવે છે.