Prokaryotic cell Questions in Gujarati

(B) પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં સુવ્યવસ્થિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે અને તેમાં આનુવંશિક દ્રવ્યની આસપાસ કોષકેન્દ્રપટલ હોતું નથી.
તેની સામે,યુકેરિયોટિક કોષોમાં સ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું સુવ્યવસ્થિત કોષકેન્દ્ર જોવા મળે છે.

(A) પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં,જેમ કે બેક્ટેરિયામાં,કોષરસસ્તર વિશિષ્ટ ફેરફારો પામીને વિસ્તરણ બનાવે છે જેને મીસોઝોમ કહેવામાં આવે છે.
આ વિસ્તરણ કોષરસસ્તરના કોષની અંદરની તરફના અંતર્વલન (invagination) દ્વારા બને છે.
મીસોઝોમ પુટિકાઓ (vesicles),નલિકાઓ (tubules) અને પટલિકાઓ (lamellae) ના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે.
તેઓ કોષદીવાલના નિર્માણ,$DNA$ ના સ્વયંજનન અને બાળ કોષોમાં તેના વિતરણમાં,તેમજ શ્વસન અને સ્ત્રાવની પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. પિલી એ 'પિલિન' નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનથી બનેલી લાંબી નળાકાર રચનાઓ છે. તે મુખ્યત્વે બેક્ટેરિયાને સપાટી પર ચોંટવા અથવા અન્ય બેક્ટેરિયા સાથે જોડાવા (સંયુગ્મન - conjugation) માટે મદદ કરે છે,પ્રજનન માટે નહીં. જોકે તે સંયુગ્મન દરમિયાન જનીન દ્રવ્યના સ્થાનાંતરણમાં ભૂમિકા ભજવે છે,પરંતુ તે પ્રજનન અંગો નથી. ગ્લાયકોકેલિક્સ,કોષદીવાલ અને કશા,પિલી તથા ફીમ્બ્રીનું સપાટીની રચનાઓ તરીકેનું વર્ગીકરણ યોગ્ય રીતે વર્ણવેલ છે.

(A) વિધાન $(i)$ સાચું છે: મેસોઝોમ એ કોષરસસ્તરનું કોષની અંદરની તરફનું ગળીમય વિસ્તરણ છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે: પિલી એ પિલિન નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનથી બનેલી લાંબી નળાકાર રચનાઓ છે.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે: બેક્ટેરિયલ કશા ત્રણ ભાગોની બનેલી હોય છે: તંતુ,હૂક અને તલસ્થ કાય.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે: આદિકોષકેન્દ્રીમાં રિબોઝોમ્સ $70S$ પ્રકારના હોય છે અને તેનું કદ આશરે $15 \; nm$ બાય $20 \; nm$ હોય છે,$30 \; nm$ બાય $50 \; nm$ નહીં.
તેથી,વિધાન $(i), (ii)$ અને $(iii)$ સાચા છે.

(C) વિધાન $(i)$ સાચું છે: ગ્લાયકોકેલિક્સ એ બેક્ટેરિયલ કોષના આવરણનું સૌથી બહારનું સ્તર છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે: ગ્લાયકોકેલિક્સના ઢીલા આવરણને સ્લાઈમ લેયર કહેવાય છે,કેપ્સ્યુલ નહીં.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે: ગ્લાયકોકેલિક્સના જાડા અને સખત આવરણને કેપ્સ્યુલ કહેવાય છે,સ્લાઈમ લેયર નહીં.
વિધાન $(iv)$ સાચું છે: મીસોઝોમ એ કોષરસ પટલના કોષની અંદરના ભાગમાં વિસ્તરણ દ્વારા બનતી વિશિષ્ટ પટલીય રચનાઓ છે.
વિધાન $(v)$ સાચું છે: ફિમ્બ્રી એ કોષમાંથી બહાર નીકળતા નાના બ્રશ જેવા તંતુઓ છે જે બેક્ટેરિયાને ખડકો અથવા યજમાન પેશીઓ સાથે ચોંટવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,વિધાન $(ii)$ અને $(iii)$ ખોટા છે.

(A) $Plasmid$ એ નાનો, ગોળાકાર, બેવડી શૃંખલા ધરાવતો $DNA$ અણુ છે જે કોષના રંગસૂત્રીય $DNA$ થી અલગ હોય છે। તે મુખ્યત્વે આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં, જેમ કે બેક્ટેરિયામાં જોવા મળે છે। જોકે મોટાભાગના સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં પ્લાઝમિડનો અભાવ હોય છે, $Saccharomyces \text{ } cerevisiae$ (ઈસ્ટ) એક નોંધપાત્ર અપવાદ છે જેમાં તે જોવા મળે છે। કોષકેન્દ્ર, કણાભસૂત્ર અને રિબોઝોમ્સ સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળે છે, અને રિબોઝોમ્સ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં પણ હાજર હોય છે।

(A) બેક્ટેરિયાનું જિનોમિક $DNA$ સામાન્ય રીતે એકલ,વર્તુળાકાર અને દ્વિ-શૃંખલિત અણુ હોય છે. સુકોષકેન્દ્રી કોષોથી વિપરીત,જેમાં કોષકેન્દ્રની અંદર રેખીય રંગસૂત્રો હોય છે,બેક્ટેરિયલ જિનોમ પટલમય કોષકેન્દ્રમાં બંધ હોતું નથી અને તે બંધ લૂપ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે,જેને ઘણીવાર ન્યુક્લિઓઇડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં,જનીન દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી. જનીન દ્રવ્ય ધરાવતા આ પ્રદેશને $Nucleoid$ (ન્યુક્લિઓઇડ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) પ્રોકેરિયોટિક કશા ત્રણ મુખ્ય ભાગોની બનેલી હોય છે: તંતુ,હૂક અને આધારકાય.
$1$. તંતુ એ લાંબી,નળાકાર રચના છે જે કોષની સપાટીથી બહાર નીકળે છે.
$2$. હૂક એ વળાંકવાળી રચના છે જે તંતુને આધારકાય સાથે જોડે છે.
$3$. આધારકાય એ કોષની દીવાલમાં ખૂંપેલી જટિલ રચના છે જે મોટર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તારાકેન્દ્ર એ યુકેરિયોટિક કોષોમાં જોવા મળતી સૂક્ષ્મનલિકાઓ આધારિત રચના છે,જે સામાન્ય રીતે કોષ વિભાજન દરમિયાન ત્રાકતંતુઓના નિર્માણમાં સામેલ હોય છે,અને તે પ્રોકેરિયોટિક કશાનો ભાગ નથી.

(D) ફિમ્બ્રી એ બેક્ટેરિયલ કોષમાંથી બહાર આવતા નાના બ્રશ જેવા તંતુઓ છે. તે બેક્ટેરિયાને પ્રવાહમાં પથ્થરો સાથે અને યજમાન પેશીઓ સાથે જોડવામાં મદદ કરે છે.
$Pili$ એ $pilin$ નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનથી બનેલી લાંબી નળાકાર રચનાઓ છે.
$Mesosomes$ એ કોષરસ પટલનું કોષની અંદરની તરફનું ગળીમય વિસ્તરણ છે,જે શ્વસન,સ્ત્રાવ અને $DNA$ ના સ્વયંજનનમાં મદદ કરે છે.
$Cilia$ એ કોષરસ પટલની ઝીણી વાળ જેવી રચનાઓ છે,જે મુખ્યત્વે સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળે છે.

(D) આદિકોષકેન્દ્રી કોષ સાથે સંકળાયેલી લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ગેસ વેક્યુલ (વાયુ રસધાની): ઘણા આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં જોવા મળે છે.
$2$. સિંગલ એન્વલપ સિસ્ટમ: આદિકોષકેન્દ્રી કોષો સામાન્ય રીતે સિંગલ એન્વલપ સિસ્ટમ (કોષદીવાલ અને કોષરસસ્તર) ધરાવે છે.
$3$. નોન-સેલ્યુલોઝિક કોષદીવાલ: આદિકોષકેન્દ્રી કોષદીવાલ પેપ્ટિડોગ્લાયકનથી બનેલી હોય છે,સેલ્યુલોઝથી નહીં.
સાયટોસ્કેલેટન,માઇક્રોફિલામેન્ટ્સ,કોષરસ પ્રવાહ અને પટલમય કોષીય અંગિકાઓની હાજરી એ સુકોષકેન્દ્રી (eukaryotic) કોષોની લાક્ષણિકતાઓ છે.
તેથી,આદિકોષકેન્દ્રી કોષ સાથે $3$ લાક્ષણિકતાઓ સંકળાયેલી છે.

(B) આપેલ વિભાજન પામતા બેક્ટેરિયાની આકૃતિમાં:
$P$ એ સૌથી બહારના રક્ષણાત્મક સ્તરને દર્શાવે છે,જે કોષદિવાલ છે.
$Q$ એ કોષદિવાલની અંદરના સ્તરને દર્શાવે છે,જે કોષરસસ્તર છે.
$R$ એ કેન્દ્રસ્થ આનુવંશિક દ્રવ્યને દર્શાવે છે,જે બેક્ટેરિયલ $DNA$ (ન્યુક્લિઓઇડ) છે.
તેથી,સાચો ક્રમ કોષદિવાલ,કોષરસસ્તર અને $DNA$ છે.

(A) વિકલ્પ $A$ માં આપેલ વિધાન ખોટું છે કારણ કે વાયરસને કોષ માનવામાં આવતા નથી. તેઓ કોષીય રચના ધરાવતા નથી અને સ્વતંત્ર જીવન કે પ્રજનન માટે જરૂરી કોષીય તંત્રનો અભાવ ધરાવે છે,તેથી તેમને આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવતા નથી. આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોમાં બેક્ટેરિયા,નીલહરિત લીલ,માઈકોપ્લાઝમા અને $PPLO$ નો સમાવેશ થાય છે. વિકલ્પો $B$,$C$ અને $D$ આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોના સાચા લક્ષણો છે: તેઓ કદમાં નાના હોય છે,ઝડપથી વિભાજન પામે છે અને ચાર મૂળભૂત આકારો (દંડાણુ,ગોલાણુ,અલ્પવિરામ આકારના અને સર્પિલ આકારના) ધરાવે છે.

(A) આદિકોષકેન્દ્રીય કોષો (જેમ કે બેક્ટેરિયા,નીલ-હરિત લીલ,માયકોપ્લાઝ્મા અને $PPLO$) એવા સજીવોનો સમૂહ છે જેઓ આકાર અને કાર્યમાં ઘણી વિવિધતા દર્શાવતા હોવા છતાં,મૂળભૂત રીતે સમાન સંગઠન ધરાવે છે.
તેઓમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
તેથી,આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોનું મૂળભૂત સંગઠન સમાન હોય છે,તે વિધાન સાચું છે.

(D) બેક્ટેરિયામાં ઘણીવાર નાના,ગોળાકાર,બેવડી શૃંખલાવાળા $DNA$ અણુઓ હોય છે જે તેમના મુખ્ય રંગસૂત્રીય $DNA$ થી અલગ હોય છે.
આ અણુઓને પ્લાસ્મિડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પ્લાસ્મિડ એ વધારાના રંગસૂત્રીય $DNA$ છે અને તે બેક્ટેરિયલ કોષની અંદર સ્વતંત્ર રીતે સ્વયંજનન (replication) કરી શકે છે.
તેઓ ઘણીવાર એવા જનીનો ધરાવે છે જે બેક્ટેરિયાને ફાયદો આપે છે,જેમ કે એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ.

(C) મેસોઝોમ્સ એ વિશિષ્ટ પટલીય રચનાઓ છે જે કોષરસસ્તરના કોષની અંદરની તરફના વિસ્તરણ (વેસિકલ્સ,ટ્યુબ્યુલ્સ અને લેમેલીના સ્વરૂપમાં) દ્વારા બને છે. આ વિસ્તરણો મુખ્યત્વે આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં કોષરસસ્તરના અંતઃવલન છે.

(A) આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોમાં,ખાસ કરીને બેક્ટેરિયામાં,કોષનું આવરણ ત્રણ સ્તરોનું બનેલું હોય છે.
બહારથી અંદર તરફ જતાં આ સ્તરોનો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. ગ્લાયકોકેલિકસ (સૌથી બહારનું સ્તર).
$2$. કોષદીવાલ (મધ્યનું સ્તર).
$3$. કોષરસસ્તર (સૌથી અંદરનું સ્તર).
તેથી,બહારથી અંદર તરફનો સાચો ક્રમ ગ્લાયકોકેલિકસ $\rightarrow$ કોષદીવાલ $\rightarrow$ કોષરસસ્તર છે.

(A) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં, ગ્લાયકોકેલિકસ એ બહારનું આવરણ છે જેની રચના અને જાડાઈ અલગ-અલગ હોય છે.
$1$. જ્યારે ગ્લાયકોકેલિકસ શિથિલ અને આવરણ જેવું હોય, ત્યારે તેને $\text{Slime layer}$ (શ્લેષ્મસ્તર) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$2$. જ્યારે ગ્લાયકોકેલિકસ જાડું અને સખત હોય, ત્યારે તેને $\text{Capsule}$ (કેપ્સ્યુલ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી, $P$ એ $\text{Slime layer}$ ને અનુરૂપ છે અને $Q$ એ $\text{Capsule}$ ને અનુરૂપ છે.

(B) મેસોઝોમ્સ એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષો,ખાસ કરીને બેક્ટેરિયામાં જોવા મળતી લાક્ષણિક રચનાઓ છે.
$1.$ તે કોષરસપટલના કોષની અંદરના ભાગમાં વિસ્તૃતિકરણથી બને છે,કોષદિવાલથી નહીં. તેથી,વિધાન $II$ ખોટું છે.
$2.$ તે પુટિકાઓ,નલિકાઓ અને પટલિકાઓના સ્વરૂપમાં હોય છે. તેથી,વિધાન $I$ સાચું છે.
$3.$ તે કોષરસપટલની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે,જે ઉત્સેચકીય સક્રિયતા અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં મદદ કરે છે. તેથી,વિધાન $III$ સાચું છે.
$4.$ તે કોષદિવાલના નિર્માણ,$DNA$ ના સ્વયંજનન,બાળ કોષોમાં $DNA$ ના વિતરણ,શ્વસન અને સ્ત્રાવી પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ લે છે. તેથી,વિધાન $IV$ સાચું છે.
આમ,વિધાન $I, III$ અને $IV$ સાચા છે.

(B) અંતઃસ્થ કણિકાઓ એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સંગ્રહિત પદાર્થો છે જે કોષરસમાં કણિકાઓના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત થાય છે.
તેઓ કોઈપણ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોતી નથી અને કોષરસમાં મુક્ત રીતે જોવા મળે છે.
તેના ઉદાહરણોમાં ફોસ્ફેટ કણિકાઓ,સિયાનોફાયસીયન કણિકાઓ અને ગ્લાયકોજન કણિકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,તે પટલયુક્ત અંગિકાઓ છે તે વિધાન અસંગત (ખોટું) છે.

(C) બેક્ટેરિયામાં,$Mesosomes$ એ કોષરસસ્તરના અંતઃવલનથી બનતી વિશિષ્ટ પટલીય રચનાઓ છે. આ અંતઃવલનો પુટિકાઓ,નલિકાઓ અને પટલિકાઓના સ્વરૂપમાં હોય છે. $Mesosomes$ કોષદીવાલના નિર્માણ,$DNA$ ના સ્વયંજનન અને બાળ કોષોમાં તેના વિતરણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેઓ શ્વસન,સ્ત્રાવની પ્રક્રિયાઓ અને કોષરસસ્તરની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ તેમજ ઉત્સેચકીય સામગ્રી વધારવામાં પણ મદદ કરે છે. તેથી,તેઓ બેક્ટેરિયા જેવા આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં કોષવિભાજન માટે આવશ્યક છે.

(D) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,જેમ કે બેક્ટેરિયામાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્ર પટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી.
તેના બદલે,$DNA$ મોટા પાશ (loops) સ્વરૂપે ગોઠવાયેલ હોય છે અને કોષરસના એક ચોક્કસ વિસ્તારમાં પ્રોટીન દ્વારા પકડી રાખવામાં આવે છે,જેને ન્યુક્લિઓઇડ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો ન્યુક્લિઓઇડનું યોગ્ય વર્ણન કરે છે.

(A) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,કોષરસસ્તર અંદરની તરફ ગળીમય રચનાઓ બનાવે છે જેને $Mesosomes$ (મીસોઝોમ) કહેવામાં આવે છે.
આ રચનાઓ કોષરસસ્તરના કોષની અંદરની તરફના વિસ્તરણ દ્વારા પુટિકાઓ,નલિકાઓ અને પટલિકાઓના સ્વરૂપમાં બને છે.
$Mesosomes$ કોષદીવાલના નિર્માણ,$\text{DNA}$ પ્રતિકૃતિ અને બાળ કોષોના વિભાજન જેવી વિવિધ કોષીય પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ શ્વસન,સ્ત્રાવની પ્રક્રિયાઓ અને ઉત્સેચકીય સામગ્રી માટે કોષરસસ્તરની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારવામાં પણ મદદ કરે છે.

(D) ઇન્ક્લુઝન બોડીઝ.
પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં,અનામત પદાર્થો કોષરસમાં ઇન્ક્લુઝન બોડીઝ (સંગ્રહિત કણિકાઓ) સ્વરૂપે સંગ્રહિત થાય છે. આ કણિકાઓ કોઈપણ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોતી નથી અને કોષરસમાં મુક્ત રીતે જોવા મળે છે. તેના ઉદાહરણોમાં ફોસ્ફેટ ગ્રાન્યુલ્સ,સાયનોફાયસિયન ગ્રાન્યુલ્સ અને ગ્લાયકોજન ગ્રાન્યુલ્સનો સમાવેશ થાય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
બેક્ટેરિયલ ફ્લેજેલમ (કશા) ત્રણ ભાગોનું બનેલું હોય છે:
$1$. આધારકાય (basal body): આ તે રચના છે જે કશાને કોષદીવાલ અને કોષરસસ્તરમાં જકડી રાખે છે.
$2$. હૂક: આ એક વળેલી રચના છે જે આધારકાયને તંતુ સાથે જોડે છે.
$3$. તંતુ (filament): આ સૌથી લાંબો ભાગ છે જે કોષની સપાટીથી બહારની તરફ વિસ્તરેલો હોય છે અને બેક્ટેરિયાની ગતિશીલતા માટે જવાબદાર છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ (કેપ્સ્યુલ) છે.
$Glycocalyx$ નું બંધારણ અને જાડાઈ વિવિધ બેક્ટેરિયામાં અલગ-અલગ હોય છે.
જો $glycocalyx$ ઢીલું અને પાતળું હોય,તો તેને $slime$ $layer$ (શ્લેષ્મ સ્તર) કહેવામાં આવે છે.
જો $glycocalyx$ જાડું અને મજબૂત હોય,તો તેને $capsule$ (કેપ્સ્યુલ) કહેવામાં આવે છે.

(A) સાચું વિધાન $A$ છે.
આદિકોષકેન્દ્રી (Prokaryotes) સજીવો એકકોષીય સજીવો છે જેમાં પટલમય કોષીય અંગિકાઓ જેવી કે કણાભસૂત્ર,હરિતકણ અને અંતઃકોષરસજાળનો અભાવ હોય છે.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર હોતું નથી.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે કોષોનું સર્જન પૂર્વ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષોમાંથી થાય છે (Omnis cellula-e cellula).
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે પ્રાણીકોષમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે.