Prokaryotic cell Questions in Gujarati

(D) આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો મુખ્યત્વે એકકોષી હોય છે. જોકે સાયનોબેક્ટેરિયા જેવા કેટલાક આદિકોષકેન્દ્રીઓ તંતુ અથવા સમૂહ બનાવી શકે છે જેમાં કોષો એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહે છે,પરંતુ તેઓ સાચા અર્થમાં બહુકોષીય વિકાસ કે જટિલ પેશીઓ કે અંગોમાં વિભેદન પામતા નથી. તેથી,વિધાન કે તેઓ એકકોષી અને બહુકોષી બંને સ્વરૂપમાં વિકાસ અને વિભેદન પામે છે,તે ખોટું છે અને આદિકોષકેન્દ્રીઓના જૈવિક સ્વભાવ સાથે અસંગત છે.

(B) આદિકોષકેન્દ્રી કોષનું કોષ આવરણ ત્રણ સ્તરોનું બનેલું હોય છે: સૌથી બહારનું ગ્લાયકોકેલિક્સ,ત્યારબાદ કોષદીવાલ અને અંતે કોષરસસ્તર.
ઉપાંગો જેવા કે પિલી અને ફીમ્બ્રી સપાટી પરની રચનાઓ છે,પરંતુ 'કોષકેન્દ્ર પ્રદેશ' (ન્યુક્લિઓઇડ) અને 'કોષરસીય પ્રદેશ' એ કોષના આંતરિક ભાગો છે,જે કોષ આવરણનો ભાગ નથી.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,'કોષકેન્દ્ર પ્રદેશ' એ સ્પષ્ટપણે આંતરિક રચના છે જે કોષ આવરણનો ભાગ નથી.

(C) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,કશા (flagellum) ત્રણ ભાગોની બનેલી હોય છે: તંતુ (filament),હૂક (hook) અને તલસ્થકાય (basal body).
તંતુ એ સૌથી લાંબો ભાગ છે જે કોષની સપાટીથી બહારની તરફ લંબાય છે.
તલસ્થકાય એ રચના છે જે કશાને કોષદીવાલ અને કોષરસસ્તરમાં જકડી રાખે છે અને તે કોષરસ સુધી લંબાયેલી હોય છે.
તેથી,તલસ્થકાય એ ઉપાંગનો એવો ભાગ છે જે કોષરસમાં લંબાયેલો હોય છે.

(C) બેક્ટેરિયામાં,$Pili$ (પીલી) અને $Fimbriae$ (કેશતંતુ) સપાટી પરની રચનાઓ છે. જોકે,$Fimbriae$ એ કોષમાંથી બહાર નીકળતા નાના બ્રશ જેવા તંતુઓ છે,જે ખાસ કરીને બેક્ટેરિયાને નદીના પથ્થરો અથવા યજમાન પેશીઓ સાથે ચોંટવામાં મદદ કરવા માટે જાણીતા છે. $Pili$ એ વિશિષ્ટ પ્રોટીનથી બનેલી લાંબી નળાકાર રચનાઓ છે,જે મુખ્યત્વે જોગ્મન (conjugation) માં સામેલ હોય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Fimbriae$ એ એવી રચનાઓ છે જે ખાસ કરીને સપાટી સાથે જોડાવા માટે જાણીતી છે.

(B) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,કોષ આવરણ એ ત્રણ સ્તરોની બનેલી એક ચુસ્ત રચના છે: સૌથી બહારનું ગ્લાયકોકેલિક્સ,ત્યારબાદ કોષદીવાલ અને સૌથી અંદરનું રસસ્તર. આ ત્રણેય સ્તરો મળીને એક રક્ષણાત્મક એકમ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેને કોષ આવરણ (Cell envelope) કહેવામાં આવે છે.

(D) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં કણાભસૂત્ર,હરિતકણ કે કોષકેન્દ્ર જેવી પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
જોકે,આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં 'મેસોઝોમ' નામની એક વિશિષ્ટ પટલમય રચના જોવા મળે છે.
આ રચના કોષરસસ્તરના કોષની અંદરની તરફના અંતઃવલનો દ્વારા પુટિકાઓ,નલિકાઓ અને પટલિકાઓના સ્વરૂપમાં બને છે.
તે કોષદીવાલના નિર્માણ,$DNA$ ના સ્વયંજનન અને શ્વસનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) બેક્ટેરિયાનું કોષ આવરણ ત્રણ ચુસ્ત રીતે જોડાયેલા સ્તરોનું બનેલું હોય છે.
આ સ્તરો નીચે મુજબ છે:
$1$. સૌથી બહારનું ગ્લાયકોકેલિક્સ (શ્લેષ્મી સ્તર અથવા કેપ્સ્યુલ).
$2$. મધ્યનું કોષદીવાલ.
$3$. સૌથી અંદરનું કોષરસસ્તર.
જોકે દરેક સ્તર અલગ કાર્ય કરે છે,પરંતુ તેઓ એક રક્ષણાત્મક એકમ તરીકે સાથે મળીને કાર્ય કરે છે.

(C) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,કોષનું આવરણ ત્રણ સ્તરોનું બનેલું હોય છે: સૌથી બહારનું ગ્લાયકોકેલિકસ,ત્યારબાદ કોષદીવાલ અને પછી કોષરસસ્તર. ગ્લાયકોકેલિકસ એ સૌથી બહારનું સ્તર છે,જે શિથિલ આવરણ તરીકે હોય તો તેને 'શ્લેષ્મી સ્તર' (slime layer) કહેવાય છે અથવા જો તે જાડું અને સખત હોય તો તેને 'કેપ્સ્યુલ' (capsule) કહેવામાં આવે છે.

(A) આદિકોષકેન્દ્રીમાં કોષ આવરણ ત્રણ સ્તરોનું બનેલું હોય છે જે એકબીજા સાથે મજબૂતીથી જોડાયેલા હોય છે.
$1$. સૌથી બહારનું સ્તર $Glycocalyx$ (શ્લેષ્મીસ્તર) છે.
$2$. મધ્યનું સ્તર $Cell \ wall$ (કોષદીવાલ) છે.
$3$. સૌથી અંદરનું સ્તર $Plasma \ membrane$ (રસસ્તર) છે.
તેથી,કોષ આવરણનું દ્વિતિય સ્તર $Cell \ wall$ (કોષદીવાલ) છે.

(C) બેક્ટેરિયામાં કોષીય આવરણ ત્રણ સ્તરોનું બનેલું હોય છે: સૌથી બહારનું ગ્લાયકોકેલિક્સ, ત્યારબાદ કોષદીવાલ અને કોષરસ સ્તર।
ગ્લાયકોકેલિક્સનું બંધારણ અને જાડાઈ અલગ-અલગ બેક્ટેરિયામાં અલગ હોય છે।
કેટલાક બેક્ટેરિયામાં તે શિથિલ આવરણ સ્વરૂપે હોય છે જેને $Slime layer$ (શ્લેષ્મી સ્તર) કહે છે, જ્યારે અન્યમાં તે જાડું અને સખત હોય છે જેને $Capsule$ (પ્રાવર) કહે છે।
તેથી, સૌથી બહારનું શિથિલ આવરણ $Slime layer$ (શ્લેષ્મી સ્તર) છે।

(D) બેક્ટેરિયામાં કોષ આવરણ ત્રણ સ્તરોનું બનેલું હોય છે: સૌથી બહારનું ગ્લાયકોકેલિક્સ,ત્યારબાદ કોષદિવાલ અને કોષરસ સ્તર.
$1$. ગ્લાયકોકેલિક્સનું બંધારણ અને જાડાઈ અલગ-અલગ બેક્ટેરિયામાં અલગ હોય છે.
$2$. કેટલાક બેક્ટેરિયામાં તે ઢીલા આવરણ સ્વરૂપે હોય છે જેને 'શ્લેષ્મીસ્તર' કહેવાય છે,જ્યારે કેટલાકમાં તે જાડું અને સખત હોય છે જેને 'પ્રાવર' (કેપ્સ્યુલ) કહેવાય છે.
$3$. આમ,સૌથી બહારનું જાડું અને સખત સ્તર એ પ્રાવર છે,જે ગ્લાયકોકેલિક્સનું એક વિશિષ્ટ સ્વરૂપ છે.

(C) બેક્ટેરિયામાં સપાટી પરના બંધારણોમાં કશા,પિલિ અને ફિમ્બ્રીનો સમાવેશ થાય છે.
$1$. કશા એ લાંબા,પાતળા,ચાબુક જેવા બંધારણો છે જે હલનચલન માટે જવાબદાર છે.
$2$. પિલિ એ લંબાયેલા,નળાકાર બંધારણો છે જે 'પિલિન' નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનમાંથી બનેલા હોય છે.
$3$. ફિમ્બ્રી એ કોષની સપાટી પરથી નીકળતા નાના,બ્રશ જેવા તંતુઓ છે.
તેથી,લંબાયેલા નળાકાર બંધારણોને પિલિ કહેવામાં આવે છે.

(C) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,કોષરસમાં ઘણી એવી સંરચનાઓ જોવા મળે છે જે કોઈ પણ પટલમય પ્રણાલી દ્વારા ઘેરાયેલી હોતી નથી. તેમને $Inclusion \ bodies$ (સંચયી કણિકાઓ) કહેવામાં આવે છે. તે કોષમાં અનામત દ્રવ્યોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે. તેના ઉદાહરણોમાં ફોસ્ફેટ કણિકાઓ,સાયનોફાયસિયન કણિકાઓ અને ગ્લાયકોજન કણિકાઓનો સમાવેશ થાય છે.

(A) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,અનામત દ્રવ્યો કોષરસમાં સમાવિષ્ટ કાય અથવા સંગ્રાહક કણિકાઓના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત થાય છે.
આ સંગ્રાહક કણિકાઓના સામાન્ય ઉદાહરણોમાં ફૉસ્ફેટ કણિકા,સિયાનોફાયસિયન કણિકા અને ગ્લાયકોજન કણિકાનો સમાવેશ થાય છે.
રુધિરકણિકાઓ એ પ્રાણીઓના રુધિરના કોષીય ઘટકો છે અને તે આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સંગ્રાહક કણિકાઓ નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(C) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જનીનદ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા આવરિત હોતું નથી.
આ પ્રદેશ,જ્યાં ખુલ્લું વર્તુળાકાર $DNA$ આવેલું હોય છે,તેને $Nucleoid$ (કેન્દ્રકાય) અથવા $Genophore$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) ન્યુક્લિઓઇડ એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryote) સજીવોના કોષમાં આવેલો અનિયમિત આકારનો પ્રદેશ છે,જેમાં કોષનું મોટાભાગનું જનીન દ્રવ્ય આવેલું હોય છે.
બેક્ટેરિયા એ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો હોવાથી,તેઓમાં કોષકેન્દ્રપટલથી ઘેરાયેલા કોષકેન્દ્રને બદલે ન્યુક્લિઓઇડ જોવા મળે છે.
વનસ્પતિકોષ અને પ્રાણીકોષ સુકોષકેન્દ્રી (eukaryotic) હોય છે અને તેમાં કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર હોય છે.
વિષાણુઓ કોષીય રચના ધરાવતા નથી અને તેમાં ન્યુક્લિઓઇડ કે સાચું કોષકેન્દ્ર હોતું નથી.

(C) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
$1$. કોષરસસ્તર: તમામ આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં હાજર હોય છે.
$2$. કોષદીવાલ: મોટાભાગના આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં હાજર હોય છે (માયકોપ્લાઝ્મા સિવાય).
$3$. કોષકેન્દ્રપટલ: આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં સાચું કોષકેન્દ્ર હોતું નથી,તેથી તેમાં કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે.
$4$. રિબોઝોમ: આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં હાજર હોય છે (ખાસ કરીને $70S$ પ્રકારના).
આમ,કોષકેન્દ્રપટલ એ સાચો જવાબ છે.

(C) પિલી એ પિલિન (pilin) નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનથી બનેલી લાંબી,નળાકાર રચનાઓ છે. તે ઘણા બેક્ટેરિયામાં જોવા મળે છે. તેમનું મુખ્ય કાર્ય બેક્ટેરિયલ સંયુગ્મન (conjugation) ની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાનું છે,જે જનીન સ્થાનાંતરણની એક પદ્ધતિ છે,જેમાં સીધા સંપર્ક દ્વારા એક બેક્ટેરિયામાંથી બીજા બેક્ટેરિયામાં જનીનિક દ્રવ્યનું સ્થાનાંતરણ થાય છે. ફિમ્બ્રી એ કોષમાંથી બહાર નીકળતા નાના બ્રશ જેવા તંતુઓ છે,જે બેક્ટેરિયાને નદીના પથ્થરો સાથે અને યજમાન પેશીઓ સાથે ચોંટવામાં મદદ કરે છે.

(C) બેક્ટેરિયા (જીવાણુ) સપાટી પર વિવિધ ઉપાંગો ધરાવે છે જે હલનચલન અને જોડાણમાં મદદ કરે છે.
$1$. કશા $(Flagella)$ એ લાંબા,તંતુમય વિસ્તરણ છે જે મુખ્યત્વે બેક્ટેરિયાની ગતિશીલતા માટે જવાબદાર છે.
$2$. પિલિ $(Pili)$ અને ફિમ્બ્રી $(Fimbriae)$ એ સપાટીની રચનાઓ છે જે સપાટીઓ અથવા અન્ય બેક્ટેરિયા સાથે જોડાવામાં મદદ કરે છે (દા.ત.,જોગ્મન દરમિયાન).
આમ,પિલિ અને કશા બંનેને બેક્ટેરિયલ કોષની સપાટીના ઉપાંગો ગણવામાં આવે છે,તેથી સાચો જવાબ $(C)$ છે.

(B) બેક્ટેરિયા જેવા આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,કોષરસસ્તર કોષરસમાં વિસ્તરણ પામીને વિશિષ્ટ રચનાઓ બનાવે છે.
$1$. મેસોઝોમ એ કોષરસસ્તરના ગડીમય અંતઃવલનો છે જે શ્વસન,$DNA$ પ્રતિકૃતિ અને સ્ત્રાવમાં મદદ કરે છે.
$2$. નલિકા અને પટલિકા પણ કોષરસસ્તરના વિસ્તરણ છે જે કેટલાક પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયામાં જોવા મળે છે.
$3$. રસધાનીઓ (વાયુ રસધાની) કેટલાક આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં જોવા મળે છે પરંતુ તે કોષરસસ્તરમાંથી ઉદ્દભવતી નથી.
$4$. રિબોઝોમ એ પટલવિહીન અંગિકાઓ છે જે કોષરસમાં મુક્ત રીતે જોવા મળે છે અને તે કોષરસસ્તરમાંથી ઉદ્દભવતી નથી.
પ્રશ્ન મુજબ,રિબોઝોમ એ કોષરસસ્તરમાંથી ઉદ્દભવતી રચના નથી,તેથી વિકલ્પ $B$ સાચો જવાબ છે.

(D) આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોમાં,અમુક પદાર્થો કોષરસમાં સમાવિષ્ટ કણિકાઓ (inclusion bodies) સ્વરૂપે સંગ્રહિત થાય છે.
આ સમાવિષ્ટ કણિકાઓ કોઈ પણ પટલમય તંત્ર દ્વારા ઘેરાયેલી હોતી નથી અને કોષરસમાં મુક્ત રીતે જોવા મળે છે.
આવી સમાવિષ્ટ કણિકાઓના ઉદાહરણોમાં ફોસ્ફેટ કણિકાઓ,સાયનોફાયસિયન કણિકાઓ અને ગ્લાયકોજન કણિકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોમાં જોવા મળતી પટલવિહીન રચનાઓ દર્શાવે છે.

(A) વિધાન $(A)$ સાચું છે કારણ કે બેક્ટેરિયા વિવિધ સ્વરૂપલક્ષી લક્ષણો દર્શાવે છે,જેમ કે એન્ટિબાયોટિક પ્રતિરોધકતા,જે ઘણીવાર પ્લાસ્મિડ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
કારણ $(R)$ સાચું છે કારણ કે ઘણા બેક્ટેરિયામાં તેમના જીનોમિક $DNA$ ઉપરાંત પ્લાસ્મિડ તરીકે ઓળખાતા નાના,ગોળાકાર,રંગસૂત્ર બહારના $DNA$ અણુઓ આવેલા હોય છે.
પ્લાસ્મિડ બેક્ટેરિયાને અજોડ સ્વરૂપલક્ષી લક્ષણો (જેમ કે એન્ટિબાયોટિક્સ સામે પ્રતિકાર) પ્રદાન કરે છે.
તેથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(B) આપેલ આકૃતિ બેક્ટેરિયલ કોષ દર્શાવે છે.
બેક્ટેરિયલ કોષોમાં સુસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
આવા કોષોને આદિકોષકેન્દ્રીય કોષો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(B)$ છે.

(B) આપેલ આકૃતિ બેક્ટેરિયલ કોષ દર્શાવે છે. $A$ તરીકે નિર્દેશિત રચના એ કોષની સપાટી પરથી બહાર નીકળતી લાંબી,ચાબુક જેવી રચના છે,જે બેક્ટેરિયાની ગતિશીલતા માટે જવાબદાર છે. આ રચનાને કશા (Flagellum) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પક્ષ્મ સામાન્ય રીતે ટૂંકા અને સંખ્યામાં વધુ હોય છે,પીલી એ જોડાણ અથવા સંયુગ્મન (conjugation) માં સામેલ વાળ જેવી રચનાઓ છે,અને મેસોઝોમ એ કોષરસ પટલના અંતઃવલનો છે.

(D) પ્રોકેરિયોટિક સજીવોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે,એટલે કે તેમાં કોષકેન્દ્રપટલ,કોષકેન્દ્રિકા કે પટલમય અંગિકાઓ હોતી નથી.
તેઓ સામાન્ય રીતે એકકોષીય હોય છે અને જટિલ બહુકોષીય સ્વરૂપોમાં વિભેદન પામતા નથી.
વિકલ્પ $D$ જણાવે છે કે કોષ વિભાજન પછી કોષો એકબીજાથી અલગ થઈ જાય છે. આ પ્રોકેરિયોટ્સનું સાર્વત્રિક લક્ષણ નથી,કારણ કે ઘણા પ્રોકેરિયોટિક સજીવો (જેમ કે સાયનોબેક્ટેરિયા) વિભાજન પછી પણ વસાહતો અથવા તંતુમય સ્વરૂપોમાં એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહે છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ માં આપેલું વિધાન પ્રોકેરિયોટિક સજીવોના સામાન્ય લક્ષણ તરીકે સાચું નથી.

(B) ઘણા આદિકોષકેન્દ્રિય કોષો,જેમ કે બેક્ટેરિયા,કોષ વિભાજન પછી એકબીજા સાથે જોડાયેલા રહે છે,જેનું મુખ્ય કારણ કોષ દ્વારા સ્રવિત ચીકણું પડ અથવા કેપ્સ્યુલ છે.
આ ચીકણો પદાર્થ એક બંધનકર્તા ઘટક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે બાળ કોષોને દ્વિભાજન પછી તરત જ અલગ થતા અટકાવે છે.
તેથી,વિધાન $Y$ એ વિધાન $X$ માં વર્ણવેલ ઘટના માટેનું જૈવિક કારણ પૂરું પાડે છે.

(B) આદિકોષકેન્દ્રી કોષો (Prokaryotic cells),જેમ કે બેક્ટેરિયા,સુકોષકેન્દ્રી કોષોની તુલનામાં સરળ કોષીય બંધારણ ધરાવે છે. તેમાં પટલમય કોષકેન્દ્ર અને જટિલ અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે. તેમના નાના કદ અને સરળ આયોજનને કારણે,તેઓ તેમના $DNA$ નું પ્રતિકૃતિ બનાવી શકે છે અને ખૂબ જ ઝડપથી ભાજન (binary fission) દ્વારા વિભાજન પામે છે,જે ઘણીવાર અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં માત્ર $20$ મિનિટમાં પૂર્ણ થાય છે. તેથી,આદિકોષકેન્દ્રી કોષો તેમના ઝડપી વિભાજન માટે જાણીતા છે.

(D) જીવાણુકોષોમાં (બેક્ટેરિયલ કોષોમાં),કોષઆવરણ ત્રણ સ્તરોનું બનેલું હોય છે જે એકબીજા સાથે ચુસ્ત રીતે જોડાયેલા હોય છે.
આ સ્તરો નીચે મુજબ છે:
$1$. સૌથી બહારનું સ્તર ગ્લાયકોકેલિક્સ.
$2$. મધ્યનું સ્તર કોષદીવાલ.
$3$. સૌથી અંદરનું સ્તર કોષરસસ્તર.
આ ત્રણેય સ્તરો મળીને એક રક્ષણાત્મક એકમ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે બેક્ટેરિયાનું જટિલ કોષઆવરણ બનાવે છે.

(A) આપેલ આકૃતિ બેક્ટેરિયલ કોષ દર્શાવે છે.
$X$ એ કોષ આવરણના સૌથી બહારના સ્તર,એટલે કે ગ્લાયકોકેલિક્સને નિર્દેશિત કરે છે.
$Y$ એ પીલી (pili) અથવા ફિમ્બ્રી (fimbriae) ને નિર્દેશિત કરે છે,જે સપાટી પરના ઉપાંગો છે અને મુખ્યત્વે પ્રોટીન (પિલિન) ના બનેલા હોય છે.
તેથી,$X$ એ ગ્લાયકોકેલિક્સ છે અને $Y$ એ પ્રોટીન છે.

(A) કોષીય રચનાની જટિલતાને આધારે સજીવોને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$1$. $Prokaryotes$ (આદિકોષકેન્દ્રી): આ એવા સજીવો છે જેના કોષોમાં કોષકેન્દ્રપટલ અને અન્ય પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે (દા.ત.,બેક્ટેરિયા).
$2$. $Eukaryotes$ (સુકોષકેન્દ્રી): આ એવા સજીવો છે જેના કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓ જોવા મળે છે (દા.ત.,વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ,ફૂગ અને પ્રોટિસ્ટા).
તેથી,કોષીય રચનાના આધારે સાચું વર્ગીકરણ $Prokaryotes$ અને $Eukaryotes$ છે.

(C) બેક્ટેરિયા જેવા આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,જનીનદ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી. આ વિસ્તાર,જેમાં વર્તુળાકાર $DNA$ આવેલું હોય છે,તેને $Nucleoid$ (ન્યુક્લિઓઈડ) અથવા $Genophore$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેને $Incipient$ $nucleus$ (પ્રારંભિક કોષકેન્દ્ર) અથવા $Prochromosome$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(A) બૅક્ટેરિયા એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવો છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં કોષકેન્દ્રપટલ ધરાવતું સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર હોતું નથી. બૅક્ટેરિયામાં આનુવંશિક દ્રવ્ય $(DNA)$ કોષરસના એક ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળે છે,જે કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી. આ વિસ્તારને $Nucleoid$ (ન્યુક્લિઓઇડ) અથવા $Genophore$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) : $Glycocalyx$ એ બેક્ટેરિયલ કોષના આવરણનું સૌથી બહારનું સ્તર છે. તે સેલ્યુલોઝ સિવાયના પોલીસેકેરાઈડ્સનું બનેલું હોય છે અને તેમાં પ્રોટીન પણ હોઈ શકે છે. આ સ્તર બેક્ટેરિયલ કોષને ચીકણો ગુણધર્મ આપે છે,જે તેને સપાટી સાથે ચોંટવામાં મદદ કરે છે અને કોષનું ભક્ષણ (phagocytosis) સામે રક્ષણ કરે છે.

(D) $(D) :$ મીસોઝોમ્સ એ બેક્ટેરિયલ કોષરસસ્તરની લાક્ષણિક ગોળાકાર અથવા વિલીફોર્મ વિશિષ્ટતાઓ છે જે અંતઃવલન (ingrowth) તરીકે વિકસે છે.
તે પુટિકાઓ,નલિકાઓ અને પટલિકાઓની બનેલી હોય છે.
મીસોઝોમ્સ સેપ્ટલ અથવા લેટરલ હોઈ શકે છે.
સેપ્ટલ મીસોઝોમ ન્યુક્લિઓઇડને કોષરસસ્તર સાથે જોડે છે અને કોષ વિભાજન દરમિયાન પ્રતિકૃતિ (replication) અને ભાજનપટ્ટ (septum) બનાવવામાં મદદ કરે છે.
લેટરલ મીસોઝોમ ન્યુક્લિઓઇડ સાથે જોડાયેલ હોતા નથી,તેમાં શ્વસન ઉત્સેચકો હોય છે અને તે સુકોષકેન્દ્રી કણાભસૂત્ર જેવું જ કાર્ય કરે છે; તેથી તેને કોન્ડ્રિઓઇડ પણ કહેવામાં આવે છે.
તેઓ કોષરસસ્તરની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ અને ઉત્સેચકીય સંપર્ક પણ વધારે છે.

(A) યુબેક્ટેરિયાનું કોષરસસ્તર સુકોષકેન્દ્રી કોષના કોષરસસ્તરને બંધારણીય અને કાર્યાત્મક રીતે સમાન હોય છે,કારણ કે બંને ફોસ્ફોલિપિડ બાયલેયર અને પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે.
તેનાથી વિપરીત,યુબેક્ટેરિયા (આદિકોષકેન્દ્રી) માં કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે જ્યારે સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં તે હાજર હોય છે.
યુબેક્ટેરિયામાં રિબોઝોમ્સ $70S$ પ્રકારના હોય છે,જ્યારે સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં (કોષરસમાં) તે $80S$ પ્રકારના હોય છે.
યુબેક્ટેરિયાની કોષદીવાલ પેપ્ટીડોગ્લાયકેનથી બનેલી હોય છે,જ્યારે સુકોષકેન્દ્રી કોષદીવાલ (જો હાજર હોય,જેમ કે વનસ્પતિમાં) સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે.

(B) એ ખોટું વિધાન છે. પિલી અને ફિમ્બ્રીએ એ બેક્ટેરિયાની સપાટી પરના ઉપાંગો છે જે પ્રચલન (locomotion) માં સામેલ નથી.
$1$. પિલી એ પિલિન નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનથી બનેલી લાંબી,નળાકાર રચનાઓ છે. તે જનીનિક દ્રવ્યના સ્થળાંતર માટે સંયુગ્મન નલિકા (conjugation tube) બનાવવામાં મદદ કરે છે.
$2$. ફિમ્બ્રીએ એ કોષની સપાટી પરથી ઉગતા નાના,બ્રશ જેવા તંતુઓ છે. તે મુખ્યત્વે બેક્ટેરિયાને ખડકો અથવા યજમાન પેશીઓ સાથે ચોંટવામાં મદદ કરે છે.
$3$. બેક્ટેરિયલ ગતિશીલતા મુખ્યત્વે કશા (flagella) દ્વારા થાય છે,પિલી કે ફિમ્બ્રીએ દ્વારા નહીં.

(C) : આદિકોષકેન્દ્રી કોષની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં સુવ્યવસ્થિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
$DNA$ નગ્ન હોય છે,એટલે કે તેમાં કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે અને તે કોષરસમાં ગૂંચળામય સ્વરૂપે જોવા મળે છે,જેને ન્યુક્લિઓઇડ અથવા જીનોફોર કહેવામાં આવે છે.
આદિકોષકેન્દ્રી કોષમાં મીસોઝોમ,કોષરસસ્તર અને $70S$ રીબોઝોમ હાજર હોય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
સમાવિષ્ટ કાય (inclusion bodies) એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષરસમાં જોવા મળતી પટલવિહીન રચનાઓ છે, જે અનામત પદાર્થોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે।
સમાવિષ્ટ કાયના ઉદાહરણોમાં $\text{ગ્લાયકોજન}$ $\text{કણિકાઓ}$, $\text{ફોસ્ફેટ}$ $\text{કણિકાઓ}$ અને $\text{સાયનોફાયસીયન}$ $\text{કણિકાઓનો}$ સમાવેશ થાય છે।
$\text{પોલિસોમ}$ (અથવા $\text{પોલિરાઈબોઝોમ}$) એ સમાવિષ્ટ કાય નથી; તે પ્રોટીન સંશ્લેષણ દરમિયાન એક જ $mRNA$ શૃંખલા સાથે જોડાયેલા અનેક રાઈબોઝોમના સમૂહ દ્વારા બનતી રચના છે।

(D) : ગ્લાયકોકેલિક્સ એ ચીકણું,જેલી જેવું દ્રવ્ય છે જે બેક્ટેરિયાની કોષદીવાલની બહાર એક વધારાનું સપાટીનું સ્તર બનાવે છે.
જ્યારે આ સ્તર કોષની સપાટી સાથે મજબૂતીથી જોડાયેલું હોય,ત્યારે તેને કેપ્સ્યુલ (સૂક્ષ્મકોષ) કહેવામાં આવે છે.
જો તે કોષની આસપાસ છૂટક રીતે ફેલાયેલું હોય,તો ગ્લાયકોકેલિક્સને સ્લાઈમ લેયર (શ્લેષ્મ સ્તર) કહેવામાં આવે છે.

(C) ન્યુક્લિઓઇડ એ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોના કોષમાં આવેલો અનિયમિત આકારનો પ્રદેશ છે,જેમાં કોષનું તમામ અથવા મોટાભાગનું જનીનિક દ્રવ્ય આવેલું હોય છે.
સુકોષકેન્દ્રી કોષના કોષકેન્દ્રથી વિપરીત,તે કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી.
આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો,જેમ કે બેક્ટેરિયામાં,સુવિકસિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે અને તેમનું જનીનિક દ્રવ્ય આ ન્યુક્લિઓઇડ પ્રદેશમાં ગોઠવાયેલું હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) ન્યુક્લિયોઇડ એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષની અંદરનો અનિયમિત આકારનો પ્રદેશ છે,જેમાં આનુવંશિક દ્રવ્યનો તમામ અથવા મોટાભાગનો ભાગ હોય છે.
સુકોષકેન્દ્રી કોષના કોષકેન્દ્રથી વિપરીત,ન્યુક્લિયોઇડ કોષકેન્દ્ર પટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી.
આદિકોષકેન્દ્રી કોષો,જેમ કે બેક્ટેરિયામાં,સુવિકસિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે અને તેમનું $DNA$ આ ન્યુક્લિયોઇડ પ્રદેશમાં ગોઠવાયેલું હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(A) આપેલ આકૃતિ દ્વિભાજન (binary fission) પામતા બેક્ટેરિયલ કોષને દર્શાવે છે.
બેક્ટેરિયા જેવા આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) કોષોમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી.
તે કોષરસના એક ચોક્કસ વિસ્તારમાં સ્થિત વર્તુળાકાર,બેવડી શૃંખલા ધરાવતા $DNA$ અણુ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે,જેને ન્યુક્લિઓઇડ (nucleoid) કહેવામાં આવે છે.
આકૃતિમાં,$P$ લેબલ આ કેન્દ્રીય,અનિયમિત આકારના વિસ્તાર તરફ નિર્દેશ કરે છે જેમાં આનુવંશિક દ્રવ્ય એટલે કે $DNA$ રહેલું છે.

(B) સુકોષકેન્દ્રી કોષો સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓની હાજરી દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
$Paramecium caudatum$,$Euglena viridis$,અને $Amoeba proteus$ એ બધા સૃષ્ટિ પ્રોટિસ્ટાના સભ્યો છે,જે એકકોષીય સુકોષકેન્દ્રી સજીવો છે.
$Escherichia coli$ $(E. coli)$ એ એક બેક્ટેરિયા છે,જે આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) સજીવ છે.
આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
તેથી,$Escherichia coli$ એ સુકોષકેન્દ્રી કોષનું ઉદાહરણ નથી.

(D) મેસોઝોમ એ કોષરસસ્તરના કોષની અંદરની તરફના વિસ્તરણથી બનતી વિશિષ્ટ પટલીય રચનાઓ છે,જે પુટિકાઓ,નલિકાઓ અને પટલિકાઓના સ્વરૂપમાં હોય છે.
વિધાન $(i)$ સાચું છે: મેસોઝોમ એ કોષરસસ્તરનું વિસ્તરણ છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે: મેસોઝોમ પુટિકાઓ,નલિકાઓ અને પટલિકાઓના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે,માત્ર ગોળાકાર સ્વરૂપમાં નહીં.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે: મેસોઝોમ કોષદીવાલના નિર્માણમાં મદદ કરે છે,પરંતુ તે $DNA$ ના સ્વયંજનન અને બાળકોષોમાં તેના વિતરણમાં મદદ કરે છે,$RNA$ સંશ્લેષણમાં નહીં.
વિધાન $(iv)$ સાચું છે: તેઓ શ્વસન,સ્ત્રાવની પ્રક્રિયાઓ અને કોષરસસ્તરની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,વિધાન $(i)$ અને $(iv)$ સાચા છે.

(C) ફિમ્બ્રી (Fimbriae) એ અમુક બેક્ટેરિયામાં કોષની સપાટી પરથી બહાર આવતા નાના,બ્રશ જેવા તંતુઓ છે.
આ રચનાઓ બેક્ટેરિયાને ઝરણામાં ખડકો સાથે અને યજમાન પેશીઓ સાથે ચોંટવામાં મદદ કરે છે.
કશા (Flagella) મુખ્યત્વે હલનચલન (motility) માટે જવાબદાર છે.
પિલી (Pili) એ વિશિષ્ટ પ્રોટીનથી બનેલી લાંબી નળાકાર રચનાઓ છે,જે મુખ્યત્વે સંયુગ્મન (conjugation) માં ભાગ લે છે.
પ્લાઝમિડ (Plasmid) એ નાના,ગોળાકાર,રંગસૂત્ર બહારના $DNA$ અણુઓ છે.

(B) બેક્ટેરિયલ કોષોમાં,મુખ્ય જિનોમિક $DNA$ (ન્યુક્લિયોઇડ) સિવાય,કોષરસમાં નાના,ગોળાકાર,બેવડી શૃંખલાવાળા $DNA$ અણુઓ હાજર હોય છે. તેને પ્લાઝમિડ કહેવામાં આવે છે. પ્લાઝમિડ એ વધારાના રંગસૂત્રીય $DNA$ છે જે મુખ્ય બેક્ટેરિયલ રંગસૂત્રથી સ્વતંત્ર રીતે પ્રતિકૃતિ (replication) પામે છે. તેઓ ઘણીવાર એવા જનીનો ધરાવે છે જે બેક્ટેરિયાને ફાયદો આપે છે,જેમ કે એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકાર.

(D) પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં કોષકેન્દ્રપટલ અને અન્ય પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે. જોકે,તેમાં પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે કોષદીવાલ (મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં),કોષરસસ્તર અને રિબોઝોમ્સ ($70S$ પ્રકારના) હાજર હોય છે. આપેલા તમામ વિકલ્પો $(A, B, C)$ સામાન્ય પ્રોકેરિયોટિક કોષમાં જોવા મળે છે,તેથી સાચો જવાબ એ છે કે આમાંથી કોઈ પણ ગેરહાજર નથી.

(C) બેક્ટેરિયામાં,ગ્લાયકોકેલિક્સ એ બહારનું આવરણ છે જે વિવિધ જાતિઓમાં બંધારણ અને જાડાઈમાં અલગ-અલગ હોય છે.
જો ગ્લાયકોકેલિક્સ ઢીલું અને આવરણ જેવું હોય,તો તેને $Slime \ layer$ (શ્લેષ્મ સ્તર) કહેવામાં આવે છે.
જો ગ્લાયકોકેલિક્સ જાડું અને સખત હોય,તો તેને $Capsule$ (સૂક્ષ્મકોષકેન્દ્ર) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,કેટલાક બેક્ટેરિયામાં ઢીલું બાહ્ય પડ $Slime \ layer$ તરીકે ઓળખાય છે.

(C) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં પટલમય અંગિકાઓ અને સુવિકસિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે.
$1$. કણાભસૂત્ર એ પટલમય અંગિકા છે જે કોષીય શ્વસન માટે જવાબદાર છે,જે આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં ગેરહાજર હોય છે.
$2$. કોષકેન્દ્રિકા એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષકેન્દ્રમાં આવેલો ઘટ્ટ વિસ્તાર છે જ્યાં રીબોઝોમલ $RNA$ નું સંશ્લેષણ થાય છે; આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર હોતું નથી,તેથી તેમાં કોષકેન્દ્રિકા પણ હોતી નથી.
$3$. મીસોઝોમ એ આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં જોવા મળતી કોષરસસ્તરની ગડીઓ છે.
$4$. રીબોઝોમ્સ આદિકોષકેન્દ્રી અને સુકોષકેન્દ્રી બંને કોષોમાં હાજર હોય છે.
આમ,કણાભસૂત્ર અને કોષકેન્દ્રિકા બંને આદિકોષકેન્દ્રીઓમાં ગેરહાજર હોય છે,પરંતુ સામાન્ય રીતે પટલમય અંગિકા તરીકે કણાભસૂત્રનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.