An Overview of cell Questions in Gujarati

(A) કોષરસ (protoplasm) જીવંત ઘટકો (જેમ કે અંગિકાઓ) અને નિર્જીવ સમાવિષ્ટોનું બનેલું હોય છે.
કોષરસમાં જોવા મળતા નિર્જીવ પદાર્થો,જેમ કે સંગ્રહિત ખોરાક (સ્ટાર્ચ,ગ્લાયકોજન,ચરબી),સ્ત્રાવી પદાર્થો અને ઉત્સર્ગ પદાર્થોને સામૂહિક રીતે $Deutoplasm$ અથવા અર્ગેસ્ટિક પદાર્થો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) જીવરસ એ કોષનો જીવંત ભાગ છે,જેમાં કોષરસ અને કોષકેન્દ્ર બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
કણાભસૂત્ર,રિબોઝોમ્સ અને અંતઃકોષરસજાળ જેવી કોષીય અંગિકાઓ કોષરસમાં તરતી અથવા સ્થિત હોય છે,જે જીવરસનો મુખ્ય ઘટક છે.
તેથી,જીવરસ એ માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે જેમાં આ અંગિકાઓ સ્થિત હોય છે.

(D) કોષરસ એ જેલી જેવો પદાર્થ છે જે કોષમાં ભરાયેલો હોય છે.
પાણી એ કોષરસનો સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળતો ઘટક છે,જે તેના કુલ કદના આશરે $70\%$ થી $90\%$ જેટલો ભાગ ધરાવે છે.
તે સાર્વત્રિક દ્રાવક તરીકે કાર્ય કરે છે અને કોષની અંદર થતી વિવિધ જૈવરાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે માધ્યમ પૂરું પાડે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) જીવનનો ભૌતિક આધાર $\text{જીવરસ}$ (Protoplasm) છે। આ શબ્દ $Huxley$ દ્વારા કોષના જીવંત ઘટકોનું વર્ણન કરવા માટે આપવામાં આવ્યો હતો, જેમાં કોષરસ અને કોષકેન્દ્રનો સમાવેશ થાય છે। તે એક પાયાનું દ્રવ્ય છે જેમાં જીવનની તમામ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ થાય છે।

(D) જીવદ્રવ્યના ભૌતિક બંધારણને સમજાવવા માટે $\text{કલિલવાદ}$ ($Colloidal$ $theory$) સૌથી વધુ સ્વીકાર્ય છે। જીવદ્રવ્ય એ એક જટિલ બહુ-તબક્કાવાર કલિલ પ્રણાલી છે, જેમાં પાણીમાં વિવિધ કાર્બનિક અને અકાર્બનિક પદાર્થો વિક્ષેપિત થયેલા હોય છે। આ વાદ જીવદ્રવ્યના ગતિશીલ ગુણધર્મો જેવા કે સોલ-જેલ રૂપાંતરણને સમજાવે છે, જે કોષીય પ્રવૃત્તિઓ માટે અત્યંત આવશ્યક છે।

(B) કોષકેન્દ્ર અને કોષીય અંગિકાઓના બંધારણના આધારે, કોષો મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. $Prokaryotic$ (આદિકોષકેન્દ્રી) કોષો: આ કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે (દા.ત., બેક્ટેરિયા).
$2$. $Eukaryotic$ (સુકોષકેન્દ્રી) કોષો: આ કોષોમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓ હાજર હોય છે (દા.ત., વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, ફૂગ અને પ્રોટિસ્ટા).
તેથી, સાચો જવાબ $\text{બે}$ છે.

(B) કોષના જીવંત પદાર્થને $Protoplasm$ (જીવરસ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Protoplasm$ માં $Cytoplasm$ (કોષરસ) અને $Nucleus$ (કોષકેન્દ્ર,જેમાં $Nucleoplasm$ હોય છે) બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
તેને જીવનનો ભૌતિક આધાર માનવામાં આવે છે.

(C) $P.P.L.O.$ (Pleuro Pneumonia-Like Organisms),જે માયકોપ્લાઝ્મા તરીકે પણ ઓળખાય છે,તે સૌથી નાના જાણીતા જીવંત કોષો છે. તેમની પાસે કોષદીવાલ હોતી નથી અને તેઓ ઓક્સિજન વગર જીવી શકે છે. તેમનું કદ આશરે $0.1 \ \mu m$ જેટલું હોય છે. વાઈરસને સાચા કોષો માનવામાં આવતા નથી કારણ કે તેમની પાસે કોષીય તંત્રનો અભાવ હોય છે અને પ્રજનન માટે તેમને યજમાનની જરૂર પડે છે.

(C) કોષની અંદર આવેલ જેલી જેવું ઘટક જે કોષના અંગિકાઓને ઘેરી રાખે છે તેને $Cytoplasm$ (કોષરસ) કહેવામાં આવે છે. તે કોષની અંદર થતી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે માધ્યમ પૂરું પાડે છે.

(D) કોષરસ એ કોષની અંદર જોવા મળતો જેલી જેવો પ્રવાહી પદાર્થ છે,જે કોષકેન્દ્ર અને કોષરસસ્તરની વચ્ચે આવેલો હોય છે.
તે કોષની મોટાભાગની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટેનું મુખ્ય સ્થળ છે.
જોકે તે મુખ્યત્વે પાણીનું બનેલું છે,પરંતુ તેમાં પ્રોટીન,ઉત્સેચકો,ક્ષાર,કાર્બોદિત અને અન્ય કાર્બનિક અણુઓ પણ ઓગળેલા હોય છે.
તેથી,તે 'સંપૂર્ણપણે' માત્ર પાણીનું બનેલું છે તેવું વિધાન ખોટું છે,જે તેને અસંગત બનાવે છે.

(B) કોષનો કોષરસ વિસ્તાર (Cytoplasmic region) જનીનિક દ્રવ્ય (આદિકોષકેન્દ્રીમાં ન્યુક્લિયોઇડ વિસ્તાર) અને રિબોઝોમ્સ ધરાવે છે,જે પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે. કોષરસ મોટાભાગની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓનું સ્થાન છે અને તેમાં વિવિધ કોષીય ઘટકો આવેલા હોય છે.

(C) જૈવિક સંગઠનનો ક્રમ અણુઓ અને પરમાણુઓથી શરૂ થાય છે.
મહાઅણુઓ (જેમ કે પ્રોટીન,ન્યુક્લિક એસિડ,પોલીસેકેરાઈડ અને લિપિડ્સ) ભેગા મળીને સુપ્રામોલેક્યુલર સંકુલ બનાવે છે,જે આગળ જતાં પટલમય અંગિકાઓનું નિર્માણ કરે છે.
આ અંગિકાઓ ત્યારબાદ કોષ બનાવે છે,જે જીવનનો મૂળભૂત બંધારણીય અને કાર્યાત્મક એકમ છે.
તેથી,મહાઅણુઓના સંગઠનથી પટલમય અંગિકાઓ બને છે.

(B) કોષનાં લક્ષણો માત્ર તેના ઘટકોના સરવાળા જેટલા જ નથી હોતા,પરંતુ તે ઘટકો વચ્ચે થતી આંતરક્રિયાઓમાંથી ઉદ્ભવે છે.
આ આણ્વિય આંતરક્રિયાઓ કોષના સ્તરે ઉદ્ભવતા ગુણધર્મો (emergent properties) માં પરિણમે છે,જે તેના વિશિષ્ટ લક્ષણો અને કાર્યોને નિર્ધારિત કરે છે.
તેથી,કોષનાં લક્ષણોનો આધાર તેની અંગિકાઓ અને ઘટકોની આણ્વિય આંતરક્રિયાઓ પર રહેલો છે.

(C) જૈવિક સંગઠનનો ક્રમ સૌથી સરળ સ્તરથી શરૂ થઈને વધુ જટિલ રચનાઓ તરફ આગળ વધે છે.
$1$. સાચો ક્રમ આ મુજબ છે: $(P)$ (ઉપ-પરમાણ્વિક કણો) $\rightarrow$ પરમાણુ $\rightarrow$ અણુઓ $\rightarrow (Q)$ (અંગિકાઓ) $\rightarrow$ કોષો $\rightarrow$ પેશી.
$2$. ઉપ-પરમાણ્વિક કણો (પ્રોટોન,ન્યુટ્રોન,ઇલેક્ટ્રોન) જોડાઈને પરમાણુ બનાવે છે.
$3$. પરમાણુઓ જોડાઈને અણુઓ બનાવે છે.
$4$. અણુઓ વ્યવસ્થિત થઈને અંગિકાઓ (જેમ કે કણાભસૂત્ર,રિબોઝોમ્સ,વગેરે) બનાવે છે.
$5$. અંગિકાઓ કોષની અંદર સાથે મળીને કાર્ય કરે છે.
$6$. કોષો સમૂહ બનાવીને પેશી બનાવે છે.
તેથી,$(P)$ એ ઉપ-પરમાણ્વિક કણો અને $(Q)$ એ અંગિકાઓ દર્શાવે છે.

(C) : કોષરસ એ દાણાદાર,સ્ફટિકમય-કલિલમય સંકુલ છે જે કોષકેન્દ્ર સિવાયના કોષના જીવંત જીવરસ (protoplasm) ની રચના કરે છે. તેમાં પ્રોટીન,ન્યુક્લિક એસિડ,ચરબી,કાર્બોદિતો,વિટામિન્સ,ખનિજો,નકામા ચયાપચયના પદાર્થો અને તમામ કોષીય અંગિકાઓનો સમાવેશ થાય છે. તે કોષની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે શ્વસન,પોષણ અને સંગ્રહ માટેનું મુખ્ય સ્થળ છે.

(B) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,કોષો કદ,આકાર અને પ્રવૃત્તિઓમાં ખૂબ જ ભિન્નતા ધરાવે છે.
સામાન્ય બેક્ટેરિયાની લંબાઈ $1-2 \, \mu m$ હોય છે.
સામાન્ય સુકોષકેન્દ્રી કોષો ઘણા મોટા હોય છે,જે સામાન્ય રીતે $10-20 \, \mu m$ વ્યાસ ધરાવે છે.
માયકોપ્લાઝ્મા સૌથી નાના કોષો છે,જેની લંબાઈ આશરે $0.3 \, \mu m$ હોય છે,જ્યારે વાયરસ તેનાથી પણ નાના હોય છે,જેનું કદ $0.02 - 0.2 \, \mu m$ ની વચ્ચે હોય છે.

(B) માઇક્રોસ્કોપની વિભેદન શક્તિ (resolving power) તે પ્રકાશના સ્ત્રોતની તરંગલંબાઈના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે $(Resolving Power \propto 1/\lambda)$.
દ્રશ્ય પ્રકાશની તરંગલંબાઈ પ્રમાણમાં લાંબી હોય છે,જે પ્રકાશ માઇક્રોસ્કોપની વિભેદન શક્તિને મર્યાદિત કરે છે.
તેની સામે,ઇલેક્ટ્રોન બીમ અત્યંત ટૂંકી તરંગલંબાઈ ધરાવતા તરંગો તરીકે વર્તે છે (જે દ્રશ્ય પ્રકાશ કરતા ઘણી નાની હોય છે).
ઇલેક્ટ્રોન બીમની તરંગલંબાઈ ઘણી ઓછી હોવાથી,ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપ ખૂબ જ સૂક્ષ્મ વિગતોને સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકે છે,જેના પરિણામે તેની વિભેદન શક્તિ ઘણી વધારે હોય છે.

(C) $\text{કોષરસ}$ એ જેલી જેવું દ્રવ્ય છે જે કોષમાં ભરાયેલું હોય છે અને તે મોટાભાગની કોષીય પ્રવૃત્તિઓનું સ્થાન છે。
તેમાં કણાભસૂત્ર, રિબોઝોમ્સ અને અંતઃકોષરસજાળ જેવા વિવિધ કોષીય અંગિકાઓ હોય છે, જ્યાં ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ, પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયાઓ થાય છે。
જોકે કોષકેન્દ્ર પ્રવૃત્તિઓનું નિયંત્રણ કરે છે, પરંતુ $\text{કોષરસ}$ એ પ્રાથમિક માધ્યમ છે જ્યાં આ પ્રવૃત્તિઓ ભૌતિક રીતે કરવામાં આવે છે。

(N/A) કોષો કદ,આકાર અને કાર્યોમાં ઘણી વિવિધતા દર્શાવે છે.
$1$. કોષનું કદ: કોષોના કદમાં નોંધપાત્ર તફાવત હોય છે. માયકોપ્લાઝ્મા,જે સૌથી નાના કોષો છે,તેની લંબાઈ માત્ર $0.1$ થી $0.3 \mu m$ હોય છે. બેક્ટેરિયા $3$ થી $5 \mu m$ ના હોય છે. સૌથી મોટો એકલ કોષ શાહમૃગનું ઈંડું છે. સામાન્ય રીતે,બહુકોષીય સજીવોમાં કોષનું કદ $5$ થી $100 \mu m$ ની વચ્ચે હોય છે. કેટલાક કોષો ખૂબ જ લાંબા હોય છે,જેમ કે મનુષ્યના ચેતાકોષો,જે $90 \ cm$ સુધીની લંબાઈ ધરાવી શકે છે. મનુષ્યના રક્તકણોનો વ્યાસ આશરે $7.0 \mu m$ હોય છે.
$2$. કોષનો આકાર: કોષો તેમના આકારમાં પણ ખૂબ જ વિવિધતા ધરાવે છે. તેઓ તકતી જેવા,બહુકોણીય,સ્તંભાકાર,ઘનાકાર,તંતુમય અથવા અનિયમિત (દા.ત.,અમીબા જેવા) હોઈ શકે છે. કોષનો આકાર ઘણીવાર તેઓ જે કાર્ય કરે છે તેની સાથે સંબંધિત હોય છે.

(A) $\Rightarrow$ આદિકોષકેન્દ્રી અને સુકોષકેન્દ્રી બંને કોષોમાં,કોષરસ તરીકે ઓળખાતું અર્ધ-પ્રવાહી આધારક કોષના કદને રોકે છે.
$\Rightarrow$ કોષરસ એ વનસ્પતિ અને પ્રાણી કોષો બંનેમાં કોષીય પ્રવૃત્તિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. કોષને 'જીવંત અવસ્થા' માં રાખવા માટે તેમાં વિવિધ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ થાય છે.

(B) $(1) \, \text{nm}$ એકમનું પૂરું નામ $1 \, \text{નેનોમીટર}$ છે.
$1 \, \text{nm} = 10^{-9} \, \text{મીટર}$.
તે જીવવિજ્ઞાનમાં અંગિકાઓ, વાયરસ અને અણુઓના કદને માપવા માટે વપરાતો લંબાઈનો એકમ છે.

(B) સાચો જવાબ $RBCs$ (રક્તકણો) છે.
$RBCs$ આકારમાં ગોળાકાર અને અંતર્ગોળ (biconcave) હોય છે,જે તેમના સપાટીના ક્ષેત્રફળ અને કદના ગુણોત્તરમાં વધારો કરે છે,જેનાથી $O_2$ અને $CO_2$ જેવા વાયુઓની આપ-લે સરળતાથી થઈ શકે છે.

(B) સૌથી મોટું જાણીતું એકકોષીય ઈંડું $Ostrich$ (શાહમૃગ) નું હોય છે. તે અન્ય પક્ષીઓ અને સૂચિબદ્ધ સજીવોના ઈંડા કરતા નોંધપાત્ર રીતે મોટું હોય છે.

(C) મનુષ્યમાં,રક્તકણો $(RBCs)$ ઓક્સિજનના વહન માટે જવાબદાર છે.
સામાન્ય માનવ રક્તકણનો વ્યાસ આશરે $7 \mu m$ હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) કોષરસ $(Cytoplasm)$ એ જેલી જેવું દ્રવ્ય છે જે કોષને ભરે છે અને અંગિકાઓની આસપાસ રહેલું હોય છે।
તે કોષકેન્દ્ર $(Nucleus)$, કોષરસસ્તર $(Plasma \text{ } membrane)$ અથવા રિબોઝોમ્સ $(Ribosomes)$ જેવી અન્ય રચનાઓની તુલનામાં કોષની અંદર સૌથી વધુ કદ રોકે છે।
જોકે કોષકેન્દ્ર એક મુખ્ય અંગિકા છે, તેમ છતાં કોષરસ એ કોષના આંતરિક અવકાશનો મોટો ભાગ બનાવે છે।

(C) આપણા શરીરમાં $O_2$ નું વહન કરતા કોષો રક્તકણો $(RBCs)$ છે,જેને એરિથ્રોસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આ કોષો લાક્ષણિક રીતે ગોળ અને દ્વિઅંતર્ગોળ આકાર ધરાવે છે.
આ વિશિષ્ટ આકાર કોષની સપાટીના ક્ષેત્રફળ અને કદના ગુણોત્તરમાં વધારો કરે છે,જે કોષરસપટલ દ્વારા $O_2$ અને $CO_2$ ના કાર્યક્ષમ પ્રસરણને સરળ બનાવે છે.

(A) કોષરસ એ જેલી જેવું દ્રવ્ય છે જે કોષમાં ભરાયેલું હોય છે અને તે વનસ્પતિ તેમજ પ્રાણી કોષોમાં મોટાભાગની કોષીય પ્રવૃત્તિઓનું સ્થાન છે.
તેમાં વિવિધ અંગિકાઓ અને ઉત્સેચકો હોય છે જે અસંખ્ય ચયાપચયના માર્ગોને સરળ બનાવે છે.
આ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ કોષને જીવંત અવસ્થામાં રાખવા, ઉર્જા પૂરી પાડવા અને જરૂરી અણુઓનું સંશ્લેષણ કરવા માટે આવશ્યક છે.
તેથી, કોષરસ આ પ્રવૃત્તિઓ માટે મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે, અને કારણ તે આ દરજ્જો કેમ ધરાવે છે તેની સાચી સમજૂતી આપે છે.