Plastids Questions in Gujarati

(C) વનસ્પતિઓ સ્વયંપોષી છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા રંજકકણો (પ્લાસ્ટિડ્સ),ખાસ કરીને હરિતકણની મદદથી થાય છે.
ગોલ્ગી પ્રસાધન,કણાભસૂત્ર અને રિબોઝોમ્સ વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંને કોષોમાં જોવા મળે છે.

(B) લીલું રંજકદ્રવ્ય,ક્લોરોફિલ,વનસ્પતિના લીલા રંગ માટે જવાબદાર છે.
તે ખાસ કરીને હરિતકણ (Chloroplast) ના થાઈલેકોઈડ પટલમાં જોવા મળે છે,જે વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી એક પ્રકારની અંગિકા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) $Chromoplasts$ (રંગકણ) પ્રોપ્લાસ્ટિડ્સ,લ્યુકોપ્લાસ્ટ્સ અને ક્લોરોપ્લાસ્ટ્સમાંથી વિકસે છે.
ફળોના પાકવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ક્લોરોપ્લાસ્ટ્સનું રૂપાંતરણ જોવા મળે છે (દા.ત.,ટામેટા,મરચાં),જ્યારે તેઓ તેમનો રંગ લીલામાંથી લાલ-નારંગીમાં બદલે છે.
$Chromoplasts$ માં કેરોટીન અને ઝેન્થોફિલ જેવા ચરબીમાં દ્રાવ્ય કેરોટીનોઇડ રંજકદ્રવ્યો હોય છે,જે વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ પ્રદાન કરે છે.

(C) કોષીય અંગિકાઓને તેમની આસપાસના પટલની સંખ્યાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. બેવડા પટલથી આવરિત અંગિકાઓમાં કોષકેન્દ્ર,કણાભસૂત્ર અને હરિતકણનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. એકલ પટલથી આવરિત અંગિકાઓમાં ગોલ્ગી પ્રસાધન,લાયસોઝોમ,રસધાની અને પેરોક્સિઝોમનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. પટલવિહીન અંગિકાઓમાં રીબોઝોમ અને તારાકેન્દ્રનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,હરિતકણ બે એકમ પટલ દ્વારા આવરિત હોય છે.

(A) થાયલેકોઇડ્સ એ હરિતકણની અંદર જોવા મળતી ચપટી,કોથળી જેવી પટલમય રચનાઓ છે.
તેઓ હરિતકણના આધારકમાં (stroma) થપ્પીઓમાં ગોઠવાયેલા હોય છે જેને ગ્રાના (grana) કહેવામાં આવે છે.
થાયલેકોઇડ્સમાં ક્લોરોફિલ રંજકદ્રવ્યો હોય છે અને તે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રકાશ-આધારિત પ્રક્રિયાઓનું સ્થાન છે.
તેથી,થાયલેકોઇડ્સ એ હરિતકણના ઘટકો છે.

(A) સામાન્ય જવના છોડના હરિતકણોમાં ગ્રાના અને સ્ટ્રોમાની સુવ્યવસ્થિત સિસ્ટમ સૌપ્રથમ $1959$ માં $D$. $Von$ $Wettstein$ દ્વારા વર્ણવવામાં આવી હતી અને નોંધવામાં આવી હતી. આ અભ્યાસ ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓમાં હરિતકણોની અતિસૂક્ષ્મ રચના અને તેમના વિકાસને સમજવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હતો.

(D) વનસ્પતિ કોષો અને પ્રાણી કોષો વચ્ચે ઘણી રચનાત્મક ભિન્નતાઓ હોય છે.
$1$. રંજકકણો એ વનસ્પતિ કોષો અને કેટલીક લીલમાં જોવા મળતી અંગિકાઓ છે,પરંતુ તે પ્રાણી કોષોમાં ગેરહાજર હોય છે.
$2$. તારાકેન્દ્રો સામાન્ય રીતે પ્રાણી કોષોમાં હાજર હોય છે પરંતુ મોટાભાગના ઉચ્ચ કક્ષાના વનસ્પતિ કોષોમાં ગેરહાજર હોય છે.
$3$. રસધાનીઓ બંનેમાં જોવા મળે છે,પરંતુ વનસ્પતિ કોષોમાં સામાન્ય રીતે મોટી કેન્દ્રીય રસધાની હોય છે,જ્યારે પ્રાણી કોષોમાં નાની અને અસ્થાયી રસધાનીઓ હોય છે.
$4$. ગોલ્ગી પ્રસાધન બંને પ્રકારના કોષોમાં જોવા મળે છે.
તેથી,રંજકકણોની હાજરી એ વનસ્પતિ કોષોનું વિશિષ્ટ લક્ષણ છે.

(A) રંજકકણો (plastids) એ અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ છે જે પોતાનું $DNA$ અને રિબોઝોમ્સ ધરાવે છે.
કોષવિજ્ઞાનના અભ્યાસો અનુસાર,રંજકકણોનું નિર્માણ શૂન્યમાંથી થતું નથી,પરંતુ તે 'પ્રોપ્લાસ્ટિડ્સ' તરીકે ઓળખાતી નાની,અવિભેદિત પૂર્વગામી અંગિકાઓમાંથી વિકસે છે.
પ્રોપ્લાસ્ટિડ્સ વર્ધનશીલ કોષોમાં જોવા મળે છે અને તે કોષની જરૂરિયાત મુજબ હરિતકણ (chloroplasts),રંગકણ (chromoplasts) અથવા શ્વેતકણ (leucoplasts) જેવા વિવિધ પ્રકારના રંજકકણોમાં વિભેદિત થઈ શકે છે.

(A) $chromatophore$ શબ્દ જર્મન વનસ્પતિશાસ્ત્રી $F. \text{Schmitz}$ દ્વારા $1882$ માં આપવામાં આવ્યો હતો।
$Chromatophores$ એ રંજકદ્રવ્ય ધરાવતા અને પ્રકાશનું પરાવર્તન કરતા કોષો અથવા કોષોના સમૂહ છે, જે ઉભયજીવીઓ, માછલીઓ, ક્રસ્ટેશિયન, સેફાલોપોડ્સ અને સરીસૃપ જેવા પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે।
વનસ્પતિઓમાં, આ શબ્દનો ઉપયોગ ઐતિહાસિક રીતે રંજકદ્રવ્યો ધરાવતા રંજકકણો (plastids) માટે કરવામાં આવતો હતો।

(D) એમાયલોપ્લાસ્ટ એ લ્યુકોપ્લાસ્ટનો એક પ્રકાર છે,જે વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતા રંગહીન પ્લાસ્ટિડ છે.
તેઓ સ્ટાર્ચના કણોના સંગ્રહ માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
તેઓ સામાન્ય રીતે કંદ,મૂળ અને બીજ જેવા સંગ્રહ કરતા અંગોમાં જોવા મળે છે.
તેથી,એમાયલોપ્લાસ્ટનું મુખ્ય કાર્ય સ્ટાર્ચનો સંગ્રહ કરવાનું છે.

(A) શર્કરા (ગ્લુકોઝ) નું સંશ્લેષણ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દરમિયાન થાય છે.
પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા સ્વયંપોષી સુકોષકેન્દ્રી સજીવોના હરિતકણમાં થાય છે.
હરિતકણમાં ક્લોરોફિલ અને અન્ય રંજકદ્રવ્યો આવેલા હોય છે જે પ્રકાશ ઉર્જાને ગ્રહણ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીનું કાર્બોદિત (શર્કરા) માં રૂપાંતર કરે છે.
તેથી,હરિતકણને શર્કરાના સંશ્લેષણ માટેનું કારખાનું માનવામાં આવે છે.

(C) $\text{હરિતકણ}$ એ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી બેવડી પટલમય અંગિકા છે。
$\text{હરિતકણ}$ ની અંદર, અંદરના પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી જગ્યા પ્રવાહીથી ભરેલી હોય છે જેને $\text{સ્ટ્રોમા}$ કહેવામાં આવે છે。
$\text{સ્ટ્રોમા}$ માં કાર્બોદિત અને પ્રોટીનના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી ઉત્સેચકો, તેમજ નાના બેવડી શૃંખલાવાળા વર્તુળાકાર $DNA$ અણુઓ અને $70S$ રાઈબોઝોમ્સ આવેલા હોય છે。
તેથી, $\text{સ્ટ્રોમા}$ એ $\text{હરિતકણ}$ નું આધારક દ્રવ્ય છે。

(A) પેરીપ્લાસ્ટીડિયલ અવકાશ એ હરિતકણના આવરણના બે પટલ વચ્ચે આવેલી જગ્યા છે.
આ હરિતકણના બાહ્ય અને અંતઃ પટલ વચ્ચેનો પ્રદેશ છે,જે કણાભસૂત્રમાં જોવા મળતા આંતરપટલીય અવકાશ (intermembrane space) ને સમાન છે.

(D) એમાયલોપ્લાસ્ટ એ લ્યુકોપ્લાસ્ટનો એક પ્રકાર છે,જે રંગહીન રંજકકણ છે.
તે મુખ્યત્વે વનસ્પતિ કોષોમાં સ્ટાર્ચના સંગ્રહ માટે જવાબદાર છે.

(A) ટામેટાંના ફળના પાકવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન,હરિતકણો (Chloroplasts),જેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે અને જે લીલા રંગ માટે જવાબદાર છે,તેમાં માળખાકીય પરિવર્તન આવે છે.
જેમ જેમ ફળ પરિપક્વ થાય છે,તેમ હરિતકણોની થાઇલેકોઇડ સિસ્ટમ વિઘટિત થાય છે અને ક્લોરોફિલ રંજકદ્રવ્યનું વિઘટન થાય છે.
તે જ સમયે,કેરોટીનોઇડ્સ (જેમ કે લાયકોપીન) નું સંશ્લેષણ વધે છે,અને પ્લાસ્ટિડ્સ રંગકણો (Chromoplasts) માં વિભેદિત થાય છે,જે પાકેલા ફળને લાક્ષણિક લાલ રંગ આપે છે.

(D) રંજકકણો વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી અંગિકાઓ છે જે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ સરળતાથી જોઈ શકાય છે. રંજકદ્રવ્યોના પ્રકારના આધારે,રંજકકણોને હરિતકણ,રંગકણ અને શ્વેતકણમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. આ રંજકકણો 'પ્રોપ્લાસ્ટિડ' નામની સમાન પૂર્વગામી અંગિકામાંથી ઉદ્ભવે છે. કોષની ચોક્કસ જરૂરિયાતોને આધારે,એક પ્રકારના રંજકકણનું બીજા પ્રકારના રંજકકણમાં વિભેદન થઈ શકે છે,તેથી જ તેઓ સમાન બંધારણીય પાયો ધરાવે છે.

(D) ક્રોમોપ્લાસ્ટ એ રંજકકણનો એક પ્રકાર છે જેમાં ચરબીમાં દ્રાવ્ય કેરોટીનોઇડ રંજકદ્રવ્યો જેવા કે કેરોટીન,ઝેન્થોફિલ અને અન્ય હોય છે.
આ રંજકદ્રવ્યો વનસ્પતિના વિવિધ ભાગો જેવા કે ફૂલો અને ફળોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ આપે છે.
તેથી,ક્રોમોપ્લાસ્ટ નારંગી,લાલ અથવા પીળા રંગના હોઈ શકે છે.

(C) હરિતકણમાં થાઈલેકોઈડ્સ એ ચપટી,પટલમય કોથળીઓ છે જે સિક્કાઓની થપ્પીની જેમ એકબીજાની ઉપર ગોઠવાયેલી હોય છે. આ થપ્પીઓને ગ્રાના (એકવચન: ગ્રેનમ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,તેમને થપ્પીમાં ગોઠવાયેલી તકતીઓ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.

(B) એલ્યુરોપ્લાસ્ટ એ લ્યુકોપ્લાસ્ટનો એક પ્રકાર છે જે પ્રોટીનના સંગ્રહ માટે વિશિષ્ટ છે. તેમાં એલ્યુરોન કણો (aleurone grains) હોય છે,જે બીજ અને અન્ય વનસ્પતિ પેશીઓમાં જોવા મળતા પ્રોટીનયુક્ત સંગ્રહિત કણો છે. તેથી,તેઓ મુખ્યત્વે પ્રોટીનના સંગ્રહ સાથે સંબંધિત છે.

(A) એમાયલોપ્લાસ્ટ એ લ્યુકોપ્લાસ્ટનો એક પ્રકાર છે જે સ્ટાર્ચનો સંગ્રહ કરે છે. રચનાત્મક રીતે,તેઓ પ્રોપ્લાસ્ટિડ્સ જેવા દેખાય છે,જે વર્ધનશીલ કોષોમાં જોવા મળતા અવિભેદિત પ્લાસ્ટિડ્સ છે. તેઓ લાંબા સમય સુધી સ્ટાર્ચ માટે સંગ્રહ અંગિકાઓ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
હરિતકણ (Chloroplast) ને અર્ધ-સ્વાયત્ત કોષીય અંગિકા માનવામાં આવે છે કારણ કે તેની પાસે પોતાનું વર્તુળાકાર $DNA$,$RNA$ અને $70S$ રીબોઝોમ્સ હોય છે.
પોતાના જનીનિક દ્રવ્ય અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટેની મશીનરીની હાજરીને કારણે,તે સ્વતંત્ર રીતે પ્રતિકૃતિ (replication) બનાવવા અને કોષની અંદર પ્રોટીન સંશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

(A) કોષકેન્દ્રની બહારનું $DNA$ એટલે કે સુકોષકેન્દ્રી કોષના કોષકેન્દ્ર સિવાયના ભાગમાં જોવા મળતું જનીનિક દ્રવ્ય.
હરિતકણ અને કણાભસૂત્ર એ અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ છે જે પોતાનું વર્તુળાકાર $DNA$ અને રીબોઝોમ ધરાવે છે,જે તેમને તેમના પોતાના કેટલાક પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
રીબોઝોમ,અંતઃકોષરસજાળ અને ગોલ્ગી પ્રસાધનમાં $DNA$ હોતું નથી.

(C) ટામેટાનો લાલ રંગ $Lycopene$ (લાઈકોપીન) નામના રંજકદ્રવ્યની હાજરીને કારણે હોય છે.
$Lycopene$ એ લાલ રંગનું કેરોટીનોઈડ રંજકદ્રવ્ય છે જે ટામેટાના કોષોના રંગકણો (Chromoplasts) માં જોવા મળે છે.
રંગકણો એ પ્લાસ્ટિડ્સ છે જેમાં ચરબીમાં દ્રાવ્ય કેરોટીનોઈડ રંજકદ્રવ્યો જેવા કે ઝેન્થોફિલ અને કેરોટીન હોય છે,જે વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ પ્રદાન કરે છે.

(D) પ્લાસ્ટિડ્સ એ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી અંગિકાઓ છે અને તેમાં રહેલા રંજકદ્રવ્યો અથવા સંગ્રહિત પદાર્થોના આધારે તેનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે.
એમાયલોપ્લાસ્ટ એ લ્યુકોપ્લાસ્ટનો એક પ્રકાર છે,જે રંગહીન પ્લાસ્ટિડ્સ છે.
એમાયલોપ્લાસ્ટનું મુખ્ય કાર્ય વનસ્પતિ પેશીઓમાં સ્ટાર્ચના કણોનો સંગ્રહ કરવાનું છે,જેમ કે બટાકાના કંદમાં.

(C) ઓસ્મોફિલિક ગ્રાન્યુલ્સ (જેને પ્લાસ્ટોગ્લોબ્યુલી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ લિપિડ ધરાવતા ટીપાં છે જે હરિતકણના આધારક (stroma) માં જોવા મળે છે.
આ કણિકાઓ લિપિડના સંગ્રહમાં સામેલ છે અને તે થાઇલેકોઇડ પટલ સાથે સંકળાયેલી હોય છે.

(D) રંજકકણો એ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી અંગિકાઓ છે જે પ્રોપ્લાસ્ટિડ્સમાંથી સામાન્ય વિકાસલક્ષી મૂળ ધરાવે છે.
તેઓ સમાન પૂર્વગામીમાંથી ઉદ્ભવતા હોવાથી,તેઓ સમાન મૂળભૂત બંધારણ ધરાવે છે.
વધુમાં,રંજકકણો પ્લાસ્ટિસિટી દર્શાવે છે,જેનો અર્થ છે કે વનસ્પતિ કોષની ચોક્કસ શારીરિક જરૂરિયાતોને આધારે એક પ્રકારના રંજકકણ (દા.ત.,હરિતકણ) નું બીજા પ્રકારમાં (દા.ત.,રંગકણ અથવા શ્વેતકણ) રૂપાંતર થઈ શકે છે.

(D) ક્વોન્ટાસોમ્સ એ વનસ્પતિના હરિતકણ (chloroplasts) માં આવેલા થાયલેકોઇડ પટલની સપાટી પર જોવા મળતી દાણાદાર રચનાઓ છે. તેમને પ્રકાશસંશ્લેષણના એકમો માનવામાં આવે છે,જેમાં પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રકાશ-આધારિત પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી ક્લોરોફિલ અને અન્ય રંજકદ્રવ્યો આવેલા હોય છે.

(A) એક સામાન્ય હરિતકણના રાસાયણિક બંધારણમાં પ્રોટીન $(40-50\%)$,લિપિડ $(25-30\%)$,હરિતદ્રવ્ય $(5-10\%)$ અને કેરોટીનોઇડ્સ $(1-2\%)$ નો સમાવેશ થાય છે. તેથી,હરિતદ્રવ્ય કુલ બંધારણના આશરે $5-10\%$ જેટલું હોય છે.

(C) હરિતદ્રવ્ય એ વનસ્પતિઓમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર લીલા રંગનું રંજકદ્રવ્ય છે. આ રંજકદ્રવ્ય હરિતકણ તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ કોષીય અંગિકાઓમાં આવેલું હોય છે. હરિતકણ લીલી વનસ્પતિઓ અને લીલના કોષોમાં જોવા મળે છે,જ્યાં તેઓ પ્રકાશ ઉર્જાને ગ્રહણ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીનું ગ્લુકોઝમાં રૂપાંતર કરે છે.

(C) પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દરમિયાન, પ્રકાશ ઉર્જાનો ઉપયોગ પાણીના અણુઓ $(H_2O)$ ને ઓક્સિજન, પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોનમાં વિભાજિત કરવા માટે થાય છે, જેને પ્રકાશવિઘટન (photolysis) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા $\text{હરિતકણ}$ (Chloroplast) ના થાઇલેકોઇડ પટલમાં થાય છે. તેથી, $\text{હરિતકણ}$ એ અંગિકા છે જે આડપેદાશ તરીકે ઓક્સિજન મુક્ત કરવા માટે જવાબદાર છે.

(C) રંગકણ $(Chromoplasts)$ એ રંજકકણનો એક પ્રકાર છે જે ચરબીમાં દ્રાવ્ય કેરોટીનોઈડ રંજકદ્રવ્યો જેવા કે કેરોટીન,ઝેન્થોફિલ અને અન્ય ધરાવે છે.
આ રંજકદ્રવ્યો વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ પ્રદાન કરે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,ટામેટાં અને મરચાંમાં લાલ રંગ મુખ્યત્વે $Lycopene$ નામના રંજકદ્રવ્યની હાજરીને કારણે હોય છે,જે રંગકણમાં જોવા મળતું એક પ્રકારનું કેરોટીનોઈડ છે.

(C) હરિતકણ એ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી બેવડી પટલમય અંગિકા છે.
તેમાં પ્રવાહીથી ભરેલું આધારક હોય છે જેને $Stroma$ (સ્ટ્રોમા) કહે છે.
$Stroma$ એ હરિતકણનો રંગહીન,પ્રોટીનયુક્ત આધારક ભાગ છે જ્યાં પ્રકાશસંશ્લેષણની અંધકાર પ્રક્રિયા (કેલ્વિન ચક્ર) થાય છે.
$Thylakoids$ (થાઈલેકોઈડ),$Grana$ (ગ્રેના) અને $Lamellae$ (પટલિકા) એ $Stroma$ ની અંદર આવેલી આંતરિક પટલીય રચનાઓ છે,જેમાં ક્લોરોફિલ જેવા રંજકદ્રવ્યો આવેલા હોય છે,તેથી તે લીલા રંગના હોય છે,રંગહીન નથી.

(B) હરિતકણ એ વનસ્પતિ કોષો અને લીલમાં જોવા મળતી એક પ્રકારની રંજકકણ (પ્લાસ્ટિડ) છે.
તે બેવડા પટલનું આવરણ અને સ્ટ્રોમા તરીકે ઓળખાતી આંતરિક જગ્યા ધરાવે છે.
સ્ટ્રોમાની અંદર,થાઇલેકોઇડ્સ તરીકે ઓળખાતી ચપટી,કોથળી જેવી રચનાઓ હોય છે,જે એકબીજા પર ગોઠવાઈને ગ્રેનમ બનાવે છે.
સ્ટ્રોમા પટલિકાઓ એ પટલમય નલિકાઓ છે જે વિવિધ થાઇલેકોઇડ થપ્પીઓના ગ્રેનમને જોડે છે.
તેથી,ગ્રેનમ અને સ્ટ્રોમા પટલિકાઓ બંને હરિતકણના અભિન્ન ભાગો છે.

(A) વધારાનું કોષકેન્દ્રીય જનીનિક દ્રવ્ય અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ જેવી કે કણાભસૂત્ર અને રંજકકણોમાં જોવા મળે છે. આ અંગિકાઓ પોતાનું વર્તુળાકાર $DNA$ ધરાવે છે,જે કોષકેન્દ્રીય $DNA$ થી સ્વતંત્ર હોય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,રંજકકણો (જેમ કે હરિતકણ) પોતાનું $DNA$ ધરાવે છે,તેથી તે સાચો જવાબ છે.

(D) ઘણા કોષો, જેમ કે અમુક વિશિષ્ટ કોષો અથવા ચોક્કસ સજીવોના કોષો, $\text{લવક}$ $(Plastids)$ ની ગેરહાજરીમાં પણ યોગ્ય રીતે કાર્ય કરી શકે છે અને સમસૂત્રીભાજન કરી શકે છે। $\text{લવક}$ એ મુખ્યત્વે વનસ્પતિ કોષો અને લીલમાં જોવા મળતી અંગિકાઓ છે, જે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને સંગ્રહ માટે જવાબદાર છે। સમસૂત્રીભાજન એ કોષ વિભાજનની એક પાયાની પ્રક્રિયા છે જેમાં $DNA$ નું સ્વયંજનન અને રંગસૂત્રોનું અલગીકરણ થાય છે, તેથી આ પ્રક્રિયા માટે $\text{લવક}$ ની હાજરી અનિવાર્ય નથી। તેનાથી વિપરીત, $\text{કોષરસ } \text{પટલ}$, $\text{કોષીયકંકાલ}$ અને $\text{કણાભસૂત્ર}$ જેવા ઘટકો કોષચક્ર દરમિયાન કોષની રચનાત્મક અખંડિતતા, હલનચલન અને ઉર્જા પુરવઠા માટે આવશ્યક છે।

(C) પ્રાણીકોષો એ સુકોષકેન્દ્રી કોષો છે જેમાં કોષદીવાલ અને હરિતકણનો અભાવ હોય છે. હરિતકણ એ વનસ્પતિ કોષો અને લીલમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ અંગિકા છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે. કોષકેન્દ્ર,ગોલ્ગીકાય અને કણાભસૂત્ર વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંને કોષોમાં જોવા મળે છે.

(C) લાઈટ કમ્પાઉન્ડ માઈક્રોસ્કોપની વિભેદન શક્તિ (resolution) મર્યાદિત (આશરે $0.2 \mu m$) હોય છે।
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, હરિતકણ એ પ્રમાણમાં મોટી અંગિકા છે (સામાન્ય રીતે $2-10 \mu m$ લંબાઈ), જેને લાઈટ માઈક્રોસ્કોપ હેઠળ સરળતાથી જોઈ શકાય છે, ખાસ કરીને વનસ્પતિ કોષોમાં।
ગોલ્ગીકાય અને રિબોઝોમ્સ ખૂબ જ નાના હોય છે અને તેના અવલોકન માટે ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપની જરૂર પડે છે।

(C) પર્ણની મધ્યપર્ણ પેશી એ પ્રકાશસંશ્લેષણ માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે.
હરિતકણ એ વિશિષ્ટ પ્રકારના રંજકકણ છે જે ક્લોરોફિલ ધરાવે છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા માટે પ્રકાશ ઉર્જા મેળવવા માટે અનિવાર્ય છે.
સ્ટાર્ચકણ સ્ટાર્ચનો સંગ્રહ કરે છે,રંગકણ કેરોટીનોઇડ રંજકદ્રવ્યો ધરાવે છે (જે લાલ,પીળો કે નારંગી રંગ આપે છે),અને તૈલકણ તેલ અને ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે.
તેથી,મધ્યપર્ણ કોષોમાં હરિતકણ જોવા મળે છે.

(D) હરિતકણના સ્ટ્રોમામાં કાર્બોદિતો અને પ્રોટીનના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી ઉત્સેચકો,નાના બેવડી શૃંખલાવાળા વલયાકાર $DNA$ અણુઓ અને $70S$ રિબોઝોમ્સ આવેલા હોય છે.
$80S$ રિબોઝોમ્સ એ સુકોષકેન્દ્રી કોષરસની લાક્ષણિકતા છે અને તે હરિતકણના સ્ટ્રોમામાં ગેરહાજર હોય છે.

(B) એક હરિતકણમાં સામાન્ય રીતે $20$ થી $60$ જેટલા ગ્રેના આવેલા હોય છે. દરેક ગ્રેનમ એ થાઈલેકોઈડ્સનો થપ્પો છે,જે ચપટી,તકતી જેવી રચનાઓ છે. આ ગ્રેના સ્ટ્રોમા લેમેલા દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે. પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રકાશ-આધારિત પ્રક્રિયાઓ ગ્રેનાના થાઈલેકોઈડ પટલમાં થાય છે.

(D) રંજકકણો તમામ વનસ્પતિ કોષો અને યુગ્લીનોઈડ્સમાં જોવા મળે છે. તેમાં રહેલા રંજકદ્રવ્યોના પ્રકારને આધારે,રંજકકણોને $3$ પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. હરિતકણ (Chloroplasts): તેમાં ક્લોરોફિલ અને કેરોટીનોઈડ રંજકદ્રવ્યો હોય છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જરૂરી પ્રકાશ ઉર્જાને પકડવા માટે જવાબદાર છે.
$2$. રંગકણ (Chromoplasts): તેમાં ચરબીમાં દ્રાવ્ય કેરોટીનોઈડ રંજકદ્રવ્યો જેવા કે કેરોટીન,ઝેન્થોફિલ અને અન્ય હોય છે,જે વનસ્પતિના ભાગોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ આપે છે.
$3$. રંગહીન કણ (Leucoplasts): આ વિવિધ આકાર અને કદના રંગહીન રંજકકણો છે જે પોષક તત્વોનો સંગ્રહ કરે છે,જેમાં એમાયલોપ્લાસ્ટ (કાર્બોદિતનો સંગ્રહ),ઈલાયોપ્લાસ્ટ (તેલ અને ચરબીનો સંગ્રહ) અને એલ્યુરોપ્લાસ્ટ (પ્રોટીનનો સંગ્રહ) નો સમાવેશ થાય છે.

(C) હરિતકણ એ બેવડા પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકા છે. હરિતકણનું અંદરનું પટલ એક અવકાશને ઘેરે છે જેને સ્ટ્રોમા (આધારક) કહેવાય છે. સ્ટ્રોમામાં થાઇલેકોઇડ્સ તરીકે ઓળખાતી ચપટી પટલમય કોથળીઓ આવેલી હોય છે. આ થાઇલેકોઇડ્સ સિક્કાઓની થપ્પીની જેમ ગોઠવાયેલા હોય છે,જેને સામૂહિક રીતે $Grana$ (ગ્રેના) કહેવામાં આવે છે. તેથી,હરિતકણની અંદરના ગડીયુક્ત પટલમય તંત્રને $Grana$ (ગ્રેના) કહેવાય છે.

(D) રંગકણ (Chromoplasts) એ એક પ્રકારની લવક (Plastid) છે જેમાં ચરબીમાં દ્રાવ્ય કેરોટીનોઇડ રંજકદ્રવ્યો જેવા કે કેરોટિન,ઝેન્થોફિલ અને અન્ય રંજકદ્રવ્યો આવેલા હોય છે.
આ રંજકદ્રવ્યો વનસ્પતિના વિવિધ ભાગો જેવા કે પુષ્પો અને ફળોને પીળો,નારંગી કે લાલ રંગ પ્રદાન કરે છે.
એન્થોસાયેનીન એ પાણીમાં દ્રાવ્ય રંજકદ્રવ્યો છે જે રસધાનીમાં જોવા મળે છે,રંગકણમાં નહીં.
જોકે,ઘણા જૈવિક સંદર્ભો અને પાઠ્યપુસ્તકોમાં,રંગકણોમાં કેરોટિન અને ઝેન્થોફિલ સહિતના વિવિધ કેરોટીનોઇડ્સ હોવાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
આથી,આપેલા વિકલ્પો મુજબ 'આપેલા બધા જ' એ સૌથી યોગ્ય ઉત્તર છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
હરિતકણમાં,અંદરનું પડ અંતઃપટલમય તંત્ર (endomembrane system) બનાવતું નથી; તેના બદલે,અંદરનું પડ આધારક (stroma) ને આવરે છે અને થાયલેકૉઇડ તંત્રનું નિર્માણ કરે છે. અંતઃપટલમય તંત્ર સામાન્ય રીતે અંતઃકોષરસજાળ,ગોલ્ગી પ્રસાધન,લાયસોઝોમ અને રસધાનીઓનો સંદર્ભ આપે છે.
વિકલ્પ $A$ સાચો છે કારણ કે એક ગ્રેનમ $2$ થી $100$ થાયલેકૉઇડના થપ્પાનો બનેલો હોય છે.
વિકલ્પ $C$ સાચો છે કારણ કે કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ બંને અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ છે જેમાં $70S$ રિબોઝોમ અને વલયાકાર બેવડી શૃંખલાવાળું $DNA$ હોય છે.
વિકલ્પ $D$ સાચો છે કારણ કે પ્રકાશ-આધારિત પ્રક્રિયા (ફોટોફૉસ્ફોરીકરણ) થાયલેકૉઇડમાં થાય છે અને પ્રકાશ-સ્વતંત્ર પ્રક્રિયા (અંધકાર પ્રક્રિયા અથવા કેલ્વિન ચક્ર) હરિતકણના આધારકમાં થાય છે.

(A) રંજકકણો તમામ વનસ્પતિ કોષો અને યુગ્લીનોઈડ્સમાં જોવા મળે છે. રંજકદ્રવ્યોના પ્રકારને આધારે,રંજકકણોને હરિતકણ,રંગકણ અને રંગહીન કણમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.
$1$. હરિતકણોમાં ક્લોરોફિલ અને કેરોટીનોઈડ રંજકદ્રવ્યો હોય છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જરૂરી પ્રકાશ ઉર્જાને પકડવા માટે જવાબદાર છે.
$2$. રંગકણોમાં કેરોટીન,ઝેન્થોફિલ અને અન્ય જેવા ચરબીમાં દ્રાવ્ય કેરોટીનોઈડ રંજકદ્રવ્યો હોય છે,જે વનસ્પતિના ભાગોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ આપે છે.
$3$. રંગહીન કણો એ વિવિધ આકાર અને કદના રંગહીન રંજકકણો છે જે પોષક તત્વોનો સંગ્રહ કરે છે. તેમાં એમાયલોપ્લાસ્ટ (સ્ટાર્ચ જેવા કાર્બોદિતોનો સંગ્રહ),ઈલેયોપ્લાસ્ટ (તેલ અને ચરબીનો સંગ્રહ) અને એલ્યુરોપ્લાસ્ટ (પ્રોટીનનો સંગ્રહ) નો સમાવેશ થાય છે. તેથી,રંગહીન કણો ખોરાક સંગ્રહી રંજકકણ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) આપેલ હરિતકણની આકૃતિમાં:
$1$. લેબલ '$a$' એ થપ્પીઓમાં ગોઠવાયેલી ચપટી કોથળી જેવી રચનાઓ દર્શાવે છે,જેને થાયલેકૉઇડ કહેવામાં આવે છે.
$2$. લેબલ '$b$' એ થાયલેકૉઇડની થપ્પીઓની આસપાસ રહેલી પ્રવાહીથી ભરેલી જગ્યા દર્શાવે છે,જેને સ્ટ્રોમા (આધારક) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,$a$ એ થાયલેકૉઇડ છે અને $b$ એ સ્ટ્રોમા છે.

(A) એમાયલોપ્લાસ્ટ એ લ્યુકોપ્લાસ્ટનો એક પ્રકાર છે,જે રંગહીન રંજકકણો છે.
તે વનસ્પતિ કોષોમાં સ્ટાર્ચના કણોના સંગ્રહ માટે વિશિષ્ટ છે.
લ્યુકોપ્લાસ્ટના અન્ય પ્રકારોમાં ઈલાયોપ્લાસ્ટ (જે તેલ અને ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે) અને એલ્યુરોપ્લાસ્ટ (જે પ્રોટીનનો સંગ્રહ કરે છે) નો સમાવેશ થાય છે.

(D) રંજકકણો બધી જ વનસ્પતિ કોષો અને યુગ્લીનોઈડ્સમાં જોવા મળે છે. રંજકદ્રવ્યોના પ્રકારના આધારે,રંજકકણોને ત્રણ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે:
$1$. હરિતકણ: તેમાં ક્લોરોફિલ અને કેરોટીનોઈડ રંજકદ્રવ્યો હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જરૂરી પ્રકાશ ઉર્જાને ગ્રહણ કરવા માટે જવાબદાર છે.
$2$. રંગકણ: તેમાં ચરબીમાં દ્રાવ્ય કેરોટીનોઈડ રંજકદ્રવ્યો જેવા કે કેરોટીન,ઝેન્થોફિલ અને અન્ય હોય છે. આ વનસ્પતિના ભાગને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ આપે છે.
$3$. રંગહીનકણ: આ વિવિધ આકાર અને કદના રંગહીન રંજકકણો છે જે પોષક તત્વોનો સંગ્રહ કરે છે. તેમાં એમાયલોપ્લાસ્ટ (કાર્બોદિતનો સંગ્રહ),ઈલાયોપ્લાસ્ટ (તેલ અને ચરબીનો સંગ્રહ) અને એલ્યુરોપ્લાસ્ટ (પ્રોટીનનો સંગ્રહ) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો રંજકકણોના સાચા પ્રકારો છે.

(B) રંજકકણોને તેમાં રહેલા રંજકદ્રવ્યોના પ્રકારના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. $Chloroplasts$ (હરિતકણ): તેમાં હરિતદ્રવ્ય અને કેરોટીનોઇડ રંજકદ્રવ્યો હોય છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે પ્રકાશ ઉર્જાને પકડવા માટે જવાબદાર છે.
$2$. $Chromoplasts$ (રંગકણ): તેમાં ચરબીમાં દ્રાવ્ય કેરોટીનોઇડ રંજકદ્રવ્યો જેવા કે કેરોટીન,ઝેન્થોફિલ અને અન્ય હોય છે. આ વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ આપે છે.
$3$. $Leucoplasts$ (રંગહીનકણ): આ વિવિધ આકાર અને કદના રંગહીન રંજકકણો છે જે પોષક તત્વોનો સંગ્રહ કરે છે. $Elaioplasts$ (મેદકણ) એ રંગહીનકણનો એક પ્રકાર છે જે તેલ અને ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે.
તેથી,$Chromoplasts$ એ એવા રંજકકણો છે જે હરિતદ્રવ્ય સિવાયના રંજકદ્રવ્યો ધરાવે છે.

(D) રંજકકણો એ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી અંગિકાઓ છે જે વિવિધ રંજકદ્રવ્યો ધરાવે છે.
હરિતકણોમાં હરિતદ્રવ્ય (લીલું રંજકદ્રવ્ય) અને કેરોટીનોઈડ્સ (કેરોટિન અને ઝેન્થોફિલ) હોય છે.
એન્થ્રોસાયેનીન એ પાણીમાં દ્રાવ્ય રસધાનીમાં જોવા મળતા રંજકદ્રવ્યો છે,જે pH ના આધારે લાલ,જાંબલી કે વાદળી રંગના દેખાય છે.
તેઓ રંજકકણમાં જોવા મળતા નથી,પરંતુ કોષની રસધાનીમાં સંગ્રહિત હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.