Gujarati

Refraction Through Single Curved Surface Questions in Gujarati

Class 12 Physics · Ray Optics and Optical Instruments · Refraction Through Single Curved Surface

86+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 36 of 86 questions in Gujarati

51
Medium
ગોળીય વક્રીભવનકારક સપાટી માટે વસ્તુ અંતર $(u)$,પ્રતિબિંબ અંતર $(v)$,માધ્યમોના વક્રીભવનાંક ($n_1$ અને $n_2$) અને વક્રતા ત્રિજ્યા $(R)$ વચ્ચેનો સંબંધ તારવો.

Solution

(N/A) ધારો કે એક ગોળીય સપાટી $n_1$ અને $n_2$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા બે માધ્યમોને અલગ કરે છે. મુખ્ય અક્ષ પર વસ્તુ $O$ અને પ્રતિબિંબ $I$ રચાય છે.
નાના ખૂણાઓ માટે:
$\alpha = \angle NOM \approx \frac{MN}{OM} = \frac{MN}{-u}$
$\beta = \angle NCM \approx \frac{MN}{MC} = \frac{MN}{R}$
$\gamma = \angle NIM \approx \frac{MN}{MI} = \frac{MN}{v}$
ત્રિકોણની ભૂમિતિ પરથી:
$\Delta NOC$ માં,$i = \alpha + \beta = \frac{MN}{-u} + \frac{MN}{R}$
$\Delta NIC$ માં,$\beta = r + \gamma \implies r = \beta - \gamma = \frac{MN}{R} - \frac{MN}{v}$
નાના ખૂણાઓ માટે સ્નેલના નિયમ $n_1 i = n_2 r$ નો ઉપયોગ કરતા:
$n_1 \left( \frac{MN}{-u} + \frac{MN}{R} \right) = n_2 \left( \frac{MN}{R} - \frac{MN}{v} \right)$
$MN$ વડે ભાગતા અને પદો ગોઠવતા:
$\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$
Solution diagram
52
Medium
$n_1$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા માધ્યમમાં $R$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી વક્ર સપાટી દ્વારા રચાતા પ્રતિબિંબનું સમીકરણ લખો.

Solution

(N/A) $n_1$ અને $n_2$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા બે માધ્યમોને અલગ કરતી ગોળીય વક્રીભવનકારક સપાટી માટે,વસ્તુ અંતર $u$,પ્રતિબિંબ અંતર $v$ અને વક્રતા ત્રિજ્યા $R$ વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$
અહીં,$n_1$ એ માધ્યમનો વક્રીભવનાંક છે જ્યાં વસ્તુ મૂકવામાં આવી છે,$n_2$ એ બીજા માધ્યમનો વક્રીભવનાંક છે,$v$ એ પ્રતિબિંબ અંતર છે,$u$ એ વસ્તુ અંતર છે અને $R$ એ ગોળીય સપાટીની વક્રતા ત્રિજ્યા છે.
53
DifficultMCQ
હવામાં મૂકાયેલ પદાર્થનું બહિર્ગોળ વક્રીભવનકારક સપાટી દ્વારા બનતું પ્રતિબિંબ સપાટીની પાછળ $10 \ m$ અંતરે છે. પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક છે અને તે સપાટીથી પદાર્થના અંતરના $\frac{2}{3}$ ગણા અંતરે છે. સપાટીની અંદર પ્રકાશની તરંગલંબાઇ હવામાં રહેલી તરંગલંબાઇ કરતા $\frac{2}{3}$ ગણી છે. વક્ર સપાટીની ત્રિજ્યા $\frac{x}{13} \ m$ છે. $x$ નું મૂલ્ય ....... છે.
A
$30$
B
$36$
C
$25$
D
$40$

Solution

(A) આપેલ છે કે,પ્રતિબિંબ અંતર $v = 10 \ m$ (સપાટીની પાછળ હોવાથી,સંજ્ઞા પ્રણાલી મુજબ $v = +10 \ m$).
પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક છે,અને પદાર્થનું અંતર $u$ એવું છે કે $v = \frac{2}{3} |u|$.
તેથી,$10 = \frac{2}{3} |u| \Rightarrow |u| = 15 \ m$. પદાર્થ સપાટીની આગળ હોવાથી,$u = -15 \ m$.
વક્રીભવનાંક $\mu$ એ તરંગલંબાઇના ગુણોત્તર દ્વારા મળે છે: $\lambda_m = \frac{\lambda_a}{\mu} \Rightarrow \mu = \frac{\lambda_a}{\lambda_m} = \frac{1}{2/3} = 1.5 = \frac{3}{2}$.
ગોલીય સપાટી માટે વક્રીભવનનું સૂત્ર વાપરતા: $\frac{\mu}{v} - \frac{1}{u} = \frac{\mu - 1}{R}$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{3/2}{10} - \frac{1}{-15} = \frac{3/2 - 1}{R}$.
$\frac{3}{20} + \frac{1}{15} = \frac{1/2}{R}$.
$\frac{9 + 4}{60} = \frac{1}{2R} \Rightarrow \frac{13}{60} = \frac{1}{2R}$.
$26R = 60 \Rightarrow R = \frac{60}{26} = \frac{30}{13} \ m$.
આપેલ છે કે $R = \frac{x}{13} \ m$,બંનેની સરખામણી કરતા,આપણને $x = 30$ મળે છે.
54
MediumMCQ
વિસ્તાર $I$ અને $II$ ને $25\, \text{cm}$ ત્રિજ્યા ધરાવતી ગોળીય સપાટી દ્વારા અલગ કરવામાં આવે છે. એક વસ્તુને વિસ્તાર $I$ માં સપાટીથી $40\, \text{cm}$ ના અંતરે રાખવામાં આવી છે. સપાટીથી પ્રતિબિંબનું અંતર $.....\, \text{cm}$ છે.
Question diagram
A
$55.44$
B
$9.52$
C
$37.58$
D
$18.23$

Solution

(C) ગોળીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર: $\frac{\mu_{2}}{v} - \frac{\mu_{1}}{u} = \frac{\mu_{2} - \mu_{1}}{R}$ છે.
આપેલ છે:
$\mu_{1} = 1.25$ (વિસ્તાર $I$ નો વક્રીભવનાંક)
$\mu_{2} = 1.4$ (વિસ્તાર $II$ નો વક્રીભવનાંક)
$u = -40\, \text{cm}$ (વસ્તુ અંતર, સંજ્ઞા પ્રણાલી મુજબ)
$R = -25\, \text{cm}$ (વક્રતા ત્રિજ્યા, કારણ કે વક્રતા કેન્દ્ર વિસ્તાર $I$ માં છે)
સૂત્રમાં કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1.4}{v} - \frac{1.25}{-40} = \frac{1.4 - 1.25}{-25}$
$\frac{1.4}{v} + \frac{1.25}{40} = \frac{0.15}{-25}$
$\frac{1.4}{v} = -\frac{0.15}{25} - \frac{1.25}{40}$
$\frac{1.4}{v} = -0.006 - 0.03125 = -0.03725$
$v = \frac{1.4}{-0.03725} \approx -37.58\, \text{cm}$.
ઋણ નિશાની દર્શાવે છે કે પ્રતિબિંબ વિસ્તાર $I$ માં સપાટીથી $37.58\, \text{cm}$ ના અંતરે રચાય છે.
55
DifficultMCQ
$30 \,cm$ વ્યાસ અને $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા પારદર્શક ગોળા પર પ્રકાશનું સમાંતર કિરણપુંજ આપાત થાય છે. ગોળાના કેન્દ્રથી જે અંતરે પ્રકાશનું કિરણપુંજ કેન્દ્રિત થશે તે અંતર . . . . . . $mm$ છે.
A
$223$
B
$220$
C
$225$
D
$234$

Solution

(C) ગોળાની સપાટી પર પ્રથમ વક્રીભવન માટે:
સૂત્ર $\frac{\mu_2}{v_1} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $\mu_1 = 1$,$\mu_2 = 1.5 = \frac{3}{2}$,$u = -\infty$,અને $R = +15 \,cm$ છે:
$\frac{1.5}{v_1} - \frac{1}{-\infty} = \frac{1.5 - 1}{15}$
$\frac{1.5}{v_1} = \frac{0.5}{15} = \frac{1}{30}$
$v_1 = 1.5 \times 30 = 45 \,cm$.
આ પ્રતિબિંબ બીજી સપાટી માટે આભાસી વસ્તુ તરીકે વર્તે છે.
ગોળાની બીજી સપાટી પર વક્રીભવન માટે:
અહીં,વસ્તુ અંતર $u_2 = v_1 - 2R = 45 - 30 = 15 \,cm$ (બીજી સપાટીથી માપતા).
$\frac{\mu_1}{v_2} - \frac{\mu_2}{u_2} = \frac{\mu_1 - \mu_2}{-R}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{1}{v_2} - \frac{1.5}{15} = \frac{1 - 1.5}{-15}$
$\frac{1}{v_2} - 0.1 = \frac{-0.5}{-15} = \frac{1}{30}$
$\frac{1}{v_2} = \frac{1}{30} + \frac{1}{10} = \frac{1+3}{30} = \frac{4}{30}$
$v_2 = \frac{30}{4} = 7.5 \,cm$ બીજી સપાટીથી.
ગોળાના કેન્દ્રથી અંતર $d = R + v_2 = 15 + 7.5 = 22.5 \,cm = 225 \,mm$ છે.
Solution diagram
56
AdvancedMCQ
$R$ ત્રિજ્યા અને $\mu$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા કાચના ગોળા પર પ્રકાશનું એક સાંકડું સમાંતર કિરણપુંજ લંબરૂપે આપાત થાય છે. બહારની ધારથી પ્રતિબિંબનું અંતર કેટલું હશે?
A
$\frac{R(2-\mu)}{2(\mu-1)}$
B
$\frac{R(2+\mu)}{2(\mu-1)}$
C
$\frac{R(2-\mu)}{2(\mu+1)}$
D
$\frac{R(2+\mu)}{2(\mu+1)}$

Solution

(A) કાચના ગોળાની બે સપાટીઓ પર વક્રીભવન થાય છે.
પ્રથમ સપાટી માટે,વક્રીભવનનું સૂત્ર $\frac{\mu}{v} - \frac{1}{u} = \frac{\mu-1}{R}$ છે.
અહીં $u = -\infty$ આપેલ છે,તેથી $\frac{\mu}{v_1} = \frac{\mu-1}{R}$,જે આપે છે $v_1 = \frac{\mu R}{\mu-1}$. આ પ્રતિબિંબ $I_1$ પ્રથમ સપાટી $P_1$ થી $v_1$ અંતરે રચાય છે.
બીજી સપાટી માટે,વસ્તુ અંતર $u_2 = v_1 - 2R = \frac{\mu R}{\mu-1} - 2R = \frac{\mu R - 2\mu R + 2R}{\mu-1} = \frac{R(2-\mu)}{\mu-1}$ છે.
બીજી સપાટી પર વક્રીભવનના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{1}{v} - \frac{\mu}{u_2} = \frac{1-\mu}{-R} = \frac{\mu-1}{R}$.
$u_2 = \frac{R(2-\mu)}{\mu-1}$ કિંમત મૂકતા:
$\frac{1}{v} = \frac{\mu-1}{R} + \frac{\mu(\mu-1)}{R(2-\mu)} = \frac{\mu-1}{R} \left( 1 + \frac{\mu}{2-\mu} \right) = \frac{\mu-1}{R} \left( \frac{2-\mu+\mu}{2-\mu} \right) = \frac{\mu-1}{R} \left( \frac{2}{2-\mu} \right)$.
તેથી,$v = \frac{R(2-\mu)}{2(\mu-1)}$.
આમ,બહારની ધાર $P_2$ થી પ્રતિબિંબનું અંતર $\frac{R(2-\mu)}{2(\mu-1)}$ છે.
Solution diagram
57
EasyMCQ
$1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા ઘટ્ટ માધ્યમમાં $12 \, cm$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી અંતર્ગોળ સપાટી છે. એક વસ્તુ ઘટ્ટ માધ્યમમાં ધ્રુવથી $9 \, cm$ અંતરે મૂકવામાં આવી છે. હવામાં થતા વક્રીભવનને કારણે મળતા પ્રતિબિંબનું સ્થાન નક્કી કરો.
A
$8 \, cm$ પર વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ
B
$4.8 \, cm$ પર આભાસી પ્રતિબિંબ
C
$4.8 \, cm$ પર વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ
D
$8 \, cm$ પર આભાસી પ્રતિબિંબ

Solution

(B) ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર: $\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$.
અહીં,પ્રકાશ ઘટ્ટ માધ્યમ $(\mu_1 = 1.5)$ માંથી હવા $(\mu_2 = 1.0)$ માં જાય છે.
વસ્તુ અંતર $u = -9 \, cm$ (આપાત પ્રકાશની દિશાની વિરુદ્ધ).
વક્રતા ત્રિજ્યા $R = +12 \, cm$ (કારણ કે અંતર્ગોળ સપાટી માટે વક્રતા કેન્દ્ર આપાત પ્રકાશની બાજુએ છે).
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1.0}{v} - \frac{1.5}{-9} = \frac{1.0 - 1.5}{12}$
$\frac{1}{v} + \frac{1.5}{9} = \frac{-0.5}{12}$
$\frac{1}{v} + \frac{1}{6} = -\frac{1}{24}$
$\frac{1}{v} = -\frac{1}{24} - \frac{1}{6} = \frac{-1 - 4}{24} = -\frac{5}{24}$
$v = -\frac{24}{5} = -4.8 \, cm$.
ઋણ નિશાની દર્શાવે છે કે પ્રતિબિંબ વસ્તુની બાજુએ જ રચાય છે,જે $4.8 \, cm$ અંતરે આભાસી પ્રતિબિંબ છે. તેથી,વિકલ્પ $(b)$ સાચો છે.
Solution diagram
58
MediumMCQ
$1.6$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા માધ્યમમાં એક બહિર્ગોળ સપાટી છે,જેમાં ધ્રુવથી $12 \,cm$ અંતરે એક બિંદુવત વસ્તુ મૂકવામાં આવી છે. સપાટીની વક્રતા ત્રિજ્યા $6 \,cm$ છે. હવામાંથી જોતા પ્રતિબિંબનું સ્થાન નક્કી કરો.
A
$30 \,cm$ અંતરે વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ
B
$30 \,cm$ અંતરે આભાસી પ્રતિબિંબ
C
$4.28 \,cm$ અંતરે વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ
D
$4.28 \,cm$ અંતરે આભાસી પ્રતિબિંબ

Solution

(B) ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$
આપેલ છે:
$\mu_1 = 1.6$ (માધ્યમ જ્યાં વસ્તુ મૂકેલી છે)
$\mu_2 = 1.0$ (હવા)
$u = -12 \,cm$ (વસ્તુ અંતર,પ્રકાશની દિશાની વિરુદ્ધ માપતા)
$R = -6 \,cm$ (વક્રતા ત્રિજ્યા,ઘટ્ટ માધ્યમમાંથી જોતા બહિર્ગોળ સપાટી માટે પ્રકાશની દિશાની વિરુદ્ધ માપતા)
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1}{v} - \frac{1.6}{-12} = \frac{1 - 1.6}{-6}$
$\frac{1}{v} + \frac{1.6}{12} = \frac{-0.6}{-6}$
$\frac{1}{v} + \frac{1.6}{12} = 0.1$
$\frac{1}{v} = 0.1 - \frac{1.6}{12} = \frac{1.2 - 1.6}{12} = \frac{-0.4}{12} = -\frac{1}{30}$
$v = -30 \,cm$
ઋણ નિશાની દર્શાવે છે કે પ્રતિબિંબ આભાસી છે અને વસ્તુની બાજુએ જ રચાય છે.
Solution diagram
59
MediumMCQ
$1.0$ અને $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા બે પારદર્શક માધ્યમો $30\,cm$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી ગોળીય વક્રીભવન સપાટી દ્વારા અલગ પડે છે. સપાટીનું વક્રતા કેન્દ્ર ઘટ્ટ માધ્યમ તરફ છે અને એક બિંદુવત પદાર્થને પાતળા માધ્યમમાં મુખ્ય અક્ષ પર સપાટીના ધ્રુવથી $15\,cm$ અંતરે મૂકવામાં આવ્યો છે. સપાટીના ધ્રુવથી પ્રતિબિંબનું અંતર .......$cm$ છે.
A
$30$
B
$15$
C
$7.5$
D
$60$

Solution

(A) આપેલ છે: પાતળા માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $\mu_1 = 1.0$,ઘટ્ટ માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $\mu_2 = 1.5$. વક્રતા ત્રિજ્યા $R = +30\,cm$ (કારણ કે વક્રતા કેન્દ્ર પ્રકાશના પ્રસરણની દિશામાં છે). વસ્તુ અંતર $u = -15\,cm$ (પ્રકાશની દિશાની વિરુદ્ધ માપવામાં આવે છે).
ગોળીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$
કિંમતો મુકતા:
$\frac{1.5}{v} - \frac{1.0}{-15} = \frac{1.5 - 1.0}{30}$
$\frac{1.5}{v} + \frac{1}{15} = \frac{0.5}{30}$
$\frac{1.5}{v} + \frac{1}{15} = \frac{1}{60}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{1}{60} - \frac{1}{15}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{1 - 4}{60} = \frac{-3}{60} = -\frac{1}{20}$
$v = 1.5 \times (-20) = -30\,cm$.
ઋણ નિશાની સૂચવે છે કે પ્રતિબિંબ વસ્તુની બાજુએ જ ધ્રુવથી $30\,cm$ અંતરે રચાય છે.
Solution diagram
60
DifficultMCQ
હવામાં રહેલા બિંદુવત ઉદગમમાંથી આવતો પ્રકાશ $20 \,cm$ ત્રિજ્યા અને $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતી બહિર્ગોળ વક્ર સપાટી પર પડે છે. જો ઉદગમ બહિર્ગોળ સપાટીથી $100 \,cm$ અંતરે હોય,તો પ્રતિબિંબ વસ્તુથી કેટલા અંતરે રચાશે?
A
$100$
B
$200$
C
$300$
D
$400$

Solution

(B) એક ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$
આપેલ છે:
$\mu_1 = 1$ (હવાનો વક્રીભવનાંક)
$\mu_2 = 1.5$ (માધ્યમનો વક્રીભવનાંક)
$u = -100 \,cm$ (વસ્તુ અંતર,સંજ્ઞા પ્રણાલી મુજબ)
$R = +20 \,cm$ (બહિર્ગોળ સપાટી માટે વક્રતા ત્રિજ્યા)
સૂત્રમાં કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1.5}{v} - \frac{1}{-100} = \frac{1.5 - 1}{20}$
$\frac{1.5}{v} + \frac{1}{100} = \frac{0.5}{20}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{1}{40} - \frac{1}{100}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{5 - 2}{200} = \frac{3}{200}$
$v = \frac{1.5 \times 200}{3} = 100 \,cm$
આ સપાટીના ધ્રુવથી પ્રતિબિંબનું અંતર છે. વસ્તુથી પ્રતિબિંબનું કુલ અંતર:
અંતર $= |u| + v = 100 \,cm + 100 \,cm = 200 \,cm$.
Solution diagram
61
DifficultMCQ
એક ટાંકીમાં પાણી (વક્રીભવનાંક $\mu = \frac{4}{3}$) $18 \ cm$ ઊંડું છે. પાણી પર $\mu = \frac{7}{4}$ વક્રીભવનાંક ધરાવતું તેલ છે,જે આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $R = 6 \ cm$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી બહિર્ગોળ સપાટી બનાવે છે. તેલને પાતળા લેન્સ તરીકે ગણો. એક વસ્તુ $S$ ને પાણીની સપાટીથી $24 \ cm$ ઉપર મૂકવામાં આવી છે. તેની પ્રતિબિંબનું સ્થાન ટાંકીના તળિયેથી $x \ cm$ ઉપર છે. તો $x$ નું મૂલ્ય શોધો.
Question diagram
A
$2$
B
$3$
C
$4$
D
$5$

Solution

(A) ગોળાકાર સપાટી પર વક્રીભવનનું સૂત્ર: $\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$.
પ્રથમ સપાટી (હવા-તેલ) માટે:
$\frac{7/4}{v_1} - \frac{1}{-24} = \frac{7/4 - 1}{6} = \frac{3/4}{6} = \frac{1}{8}$.
$\frac{7}{4v_1} = \frac{1}{8} - \frac{1}{24} = \frac{2}{24} = \frac{1}{12}$.
$v_1 = \frac{7 \times 12}{4} = 21 \ cm$.
બીજી સપાટી (તેલ-પાણી) માટે:
$\frac{4/3}{v_2} - \frac{7/4}{21} = 0$.
$\frac{4}{3v_2} = \frac{7}{4 \times 21} = \frac{1}{12}$.
$v_2 = \frac{4 \times 12}{3} = 16 \ cm$.
આમ,તળિયેથી અંતર $= 18 \ cm - 16 \ cm = 2 \ cm$.
62
MediumMCQ
સમાન ઊંચાઈ $H = 30 \text{ cm}$ અને સમાન વક્રીભવનાંક $n = 1.5$ ધરાવતા ત્રણ કાચના નળાકારોને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ સમક્ષિતિજ સપાટી પર મૂકવામાં આવ્યા છે. નળાકાર $I$ ની ઉપરની સપાટી સપાટ છે,નળાકાર $II$ ની ઉપરની સપાટી બહિર્ગોળ છે અને નળાકાર $III$ ની ઉપરની સપાટી અંતર્ગોળ છે. બે વક્ર સપાટીઓની વક્રતા ત્રિજ્યા સમાન $(R = 3 \text{ m})$ છે. જો $H_1, H_2$ અને $H_3$ એ ત્રણેય નળાકારોના તળિયે આવેલા બિંદુ $X$ ની આભાસી ઊંડાઈઓ હોય,તો સાચું/સાચા વિધાન/વિધાનો કયું/કયા છે?
$(1) H_3 > H_1$
$(2) 0.8 \text{ cm} < (H_2 - H_1) < 0.9 \text{ cm}$
$(3) H_2 > H_3$
$(4) H_2 > H_1$
Question diagram
A
$1, 3$
B
$1, 4$
C
$2, 3$
D
$3, 4$

Solution

(B) એક ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર: $\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$ છે. અહીં,$n_1 = 1.5$,$n_2 = 1$,અને $u = -H = -30 \text{ cm} = -0.3 \text{ m}$.
નળાકાર $I$ (સપાટ સપાટી) માટે: $R = \infty$. આભાસી ઊંડાઈ $H_1 = \frac{H}{n} = \frac{30}{1.5} = 20 \text{ cm} = 0.2 \text{ m}$.
નળાકાર $II$ (બહિર્ગોળ સપાટી) માટે: $R = +3 \text{ m}$.
$\frac{1}{v} - \frac{1.5}{-0.3} = \frac{1 - 1.5}{3} \implies \frac{1}{v} + 5 = -\frac{0.5}{3} = -\frac{1}{6} \implies \frac{1}{v} = -\frac{1}{6} - 5 = -\frac{31}{6} \implies v = -\frac{6}{31} \text{ m} \approx -19.35 \text{ cm}$.
તેથી,$H_2 = 19.35 \text{ cm}$.
નળાકાર $III$ (અંતર્ગોળ સપાટી) માટે: $R = -3 \text{ m}$.
$\frac{1}{v} - \frac{1.5}{-0.3} = \frac{1 - 1.5}{-3} \implies \frac{1}{v} + 5 = \frac{-0.5}{-3} = \frac{1}{6} \implies \frac{1}{v} = \frac{1}{6} - 5 = -\frac{29}{6} \implies v = -\frac{6}{29} \text{ m} \approx -20.69 \text{ cm}$.
તેથી,$H_3 = 20.69 \text{ cm}$.
મૂલ્યોની સરખામણી કરતા: $H_3 (20.69 \text{ cm}) > H_1 (20 \text{ cm}) > H_2 (19.35 \text{ cm})$.
તેથી,વિધાન $(1)$ અને $(4)$ સાચા છે.
63
AdvancedMCQ
એક સમાન જાડાઈ અને $n_1=1.4$ વક્રીભવનાંક ધરાવતું પારદર્શક પાતળું પડ,$n_2=1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા લાંબા નક્કર કાચના નળાકારના એક છેડે $R$ ત્રિજ્યાની બહિર્ગોળ ગોળાકાર સપાટી પર લગાવેલું છે,જે આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે. નળાકારની અક્ષને સમાંતર પ્રકાશના કિરણો જે હવામાંથી કાચમાં પડમાંથી પસાર થાય છે તે પડથી $f_1$ અંતરે કેન્દ્રિત થાય છે,જ્યારે કાચમાંથી હવામાં જતા પ્રકાશના કિરણો પડથી $f_2$ અંતરે કેન્દ્રિત થાય છે. તો:
$(A)$ $|f_1|=3R$
$(B)$ $|f_1|=2.8R$
$(C)$ $|f_2|=2R$
$(D)$ $|f_2|=1.4R$
Question diagram
A
$(A, D)$
B
$(A, C)$
C
$(B, D)$
D
$(B, C)$

Solution

(B) પાતળા પડની જાડાઈ સમાન હોવાથી,તેની સપાટીઓ સમાંતર છે. આવા પડનો પાવર $\frac{1}{f_{\text{film}}} = (n_1 - 1) \left( \frac{1}{R} - \frac{1}{R} \right) = 0$ છે,જેનો અર્થ છે કે $f_{\text{film}} = \infty$. આમ,પડ સમાંતર કિરણોની દિશા બદલતું નથી.
હવામાંથી કાચમાં:
એક ગોળાકાર સપાટી પર વક્રીભવન માટેના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$.
અહીં,$n_1 = 1$ (હવા),$n_2 = 1.5$ (કાચ),$u = \infty$,અને ત્રિજ્યા $R$ છે.
$\frac{1.5}{v} - \frac{1}{\infty} = \frac{1.5 - 1}{R} \Rightarrow \frac{1.5}{v} = \frac{0.5}{R} \Rightarrow v = 3R$.
તેથી,$|f_1| = 3R$.
કાચમાંથી હવામાં:
એક ગોળાકાર સપાટી પર વક્રીભવન માટેના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{n_1}{v} - \frac{n_2}{u} = \frac{n_1 - n_2}{-R}$.
અહીં,$n_1 = 1$ (હવા),$n_2 = 1.5$ (કાચ),$u = \infty$,અને ત્રિજ્યા $-R$ છે (કારણ કે સપાટી કાચની બાજુથી અંતર્ગોળ છે).
$\frac{1}{v} - \frac{1.5}{\infty} = \frac{1 - 1.5}{-R} \Rightarrow \frac{1}{v} = \frac{-0.5}{-R} \Rightarrow v = 2R$.
તેથી,$|f_2| = 2R$.
તેથી,વિધાનો $(A)$ અને $(C)$ સાચા છે.
64
DifficultMCQ
બે સમાન કાચના સળિયા $S_1$ અને $S_2$ (વક્રીભવનાંક $= 1.5$) ના એક છેડે $10 \ cm$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી બહિર્ગોળ સપાટી છે. તેમને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $d$ અંતરે વક્ર સપાટીઓ સાથે રાખવામાં આવ્યા છે,અને તેમની ધરી (તૂટક રેખા દ્વારા દર્શાવેલ) એક સીધી રેખામાં છે. જ્યારે પ્રકાશનો બિંદુવત સ્ત્રોત $P$ સળિયા $S_1$ ની અંદર તેની ધરી પર વક્ર સપાટીથી $50 \ cm$ ના અંતરે મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાંથી નીકળતા પ્રકાશના કિરણો સળિયા $S_2$ ની અંદર ધરીને સમાંતર જોવા મળે છે. અંતર $d$ કેટલું હશે ($cm$ માં)?
Question diagram
A
$60$
B
$70$
C
$80$
D
$90$

Solution

(B) $S_1$ ની વક્ર સપાટી પર પ્રથમ વક્રીભવન માટે:
સૂત્ર $\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $n_1 = 1.5$,$n_2 = 1$,$u = -50 \ cm$,અને $R = -10 \ cm$:
$\frac{1}{v} - \frac{1.5}{-50} = \frac{1 - 1.5}{-10}$
$\frac{1}{v} + 0.03 = 0.05$
$\frac{1}{v} = 0.02 \Rightarrow v = 50 \ cm$ (કિરણો $S_1$ ની સપાટીથી હવામાં $50 \ cm$ અંતરે આભાસી પ્રતિબિંબ બનાવે છે).
$S_2$ ની વક્ર સપાટી પર બીજા વક્રીભવન માટે:
કિરણો $S_2$ ની અંદર ધરીને સમાંતર થવા જોઈએ,જેનો અર્થ છે કે પ્રથમ સપાટી દ્વારા બનેલું પ્રતિબિંબ બીજી સપાટી માટે તેના મુખ્ય કેન્દ્ર પર આભાસી વસ્તુ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $n_1 = 1$,$n_2 = 1.5$,$v = \infty$,અને $R = +10 \ cm$:
$0 - \frac{1}{-x} = \frac{0.5}{10} = 0.05$
$x = 20 \ cm$ (આ $S_2$ ની સપાટીથી આભાસી વસ્તુનું અંતર છે).
કુલ અંતર $d = v + x = 50 \ cm + 20 \ cm = 70 \ cm$.
Solution diagram
65
DifficultMCQ
$R$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી એક ગોળીય સપાટી હવાને કાચ (વક્રીભવનાંક $= 1.5$) થી અલગ કરે છે. વક્રતા કેન્દ્ર કાચના માધ્યમમાં છે. એક બિંદુવત પદાર્થ $O$ ને હવામાં સપાટીના ઓપ્ટિકલ અક્ષ પર મૂકવામાં આવે છે,જેથી તેનું વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ કાચની અંદર $I$ પર રચાય છે. રેખા $OI$ ગોળીય સપાટીને $P$ પર છેદે છે અને $PO = PI$ છે. અંતર $PO$ કેટલું હશે ($R$ માં)?
A
$5$
B
$3$
C
$2$
D
$1.5$

Solution

(A) ગોળીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર: $\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$ છે.
અહીં,$\mu_1 = 1$ (હવા) અને $\mu_2 = 1.5$ (કાચ).
ચિહ્ન પ્રણાલી મુજબ,વસ્તુ અંતર $u = -PO = -x$ અને પ્રતિબિંબ અંતર $v = PI = x$ છે,જ્યાં $x$ એ $PO$ અંતર છે.
વક્રતા ત્રિજ્યા $R$ ધન છે કારણ કે વક્રતા કેન્દ્ર કાચના માધ્યમમાં છે.
આ કિંમતોને સૂત્રમાં મૂકતા:
$\frac{1.5}{x} - \frac{1}{-x} = \frac{1.5 - 1}{R}$
$\frac{1.5}{x} + \frac{1}{x} = \frac{0.5}{R}$
$\frac{2.5}{x} = \frac{0.5}{R}$
$\frac{5}{2x} = \frac{1}{2R}$
$x = 5R$.
તેથી,અંતર $PO$ એ $5R$ છે.
Solution diagram
66
DifficultMCQ
એક લાંબી કાચની નળીમાં,$1.3$ અને $1.4$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા બે પ્રવાહી $A$ અને $B$ નું મિશ્રણ,$A$ તરફ બહિર્ગોળ વક્રીભવનકારક મેનિસ્કસ બનાવે છે. જો $A$ માં મેનિસ્કસના શિરોબિંદુથી $13 \ \text{cm}$ અંતરે મૂકવામાં આવેલી વસ્તુનું $-2$ મોટવણી ધરાવતું પ્રતિબિંબ રચાય,તો મેનિસ્કસની વક્રતા ત્રિજ્યા કેટલી હશે?
A
$1 \ \text{cm}$
B
$\frac{1}{3} \ \text{cm}$
C
$\frac{2}{3} \ \text{cm}$
D
$\frac{4}{3} \ \text{cm}$

Solution

(C) આપેલ છે: $n_1 = 1.3$,$n_2 = 1.4$,$u = -13 \ \text{cm}$,$m = -2$. મેનિસ્કસ $A$ તરફ બહિર્ગોળ છે,તેથી વક્રતા કેન્દ્ર $B$ માં છે,જે $R$ ને ધન બનાવે છે $(R > 0)$.
ગોળીય સપાટી પર વક્રીભવનનું સૂત્ર વાપરતા: $\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{1.4}{v} - \frac{1.3}{-13} = \frac{1.4 - 1.3}{R} \implies \frac{1.4}{v} + 0.1 = \frac{0.1}{R} \implies \frac{1.4}{v} = \frac{0.1}{R} - 0.1 = \frac{0.1(1-R)}{R}$.
આમ,$v = \frac{1.4R}{0.1(1-R)} = \frac{14R}{1-R}$.
ગોળીય વક્રીભવનકારક સપાટી માટે મોટવણીનું સૂત્ર $m = \frac{n_1 v}{n_2 u}$ છે.
$m = -2$ મૂકતા: $-2 = \frac{1.3 \times v}{1.4 \times (-13)} \implies -2 = \frac{1.3 \times v}{-18.2} \implies v = \frac{-2 \times -18.2}{1.3} = \frac{36.4}{1.3} = 28 \ \text{cm}$.
હવે,$v$ માટેના બંને સમીકરણોને સરખાવતા: $28 = \frac{14R}{1-R} \implies 28(1-R) = 14R \implies 2 - 2R = R \implies 3R = 2 \implies R = \frac{2}{3} \ \text{cm}$.
Solution diagram
67
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $R$ જેટલી સમાન વક્રતા ત્રિજ્યા અને $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતી બે અંતર્ગોળ વક્રીભવનકારક સપાટીઓ હવામાં એકબીજાની સામે રાખેલી છે. એક બિંદુવત પદાર્થ $O$ ને $P$ અને $B$ ની વચ્ચે મધ્યમાં મૂકવામાં આવે છે. દરેક વક્રીભવનકારક સપાટી દ્વારા બનતા $O$ ના પ્રતિબિંબો વચ્ચેનું અંતર કેટલું હશે ($R$ માં)?
Question diagram
A
$0.214$
B
$0.114$
C
$0.411$
D
$0.124$

Solution

(B) ગોલીય સપાટી માટે વક્રીભવનનું સૂત્ર $\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$ છે.
સપાટી $B$ માટે (અંતર્ગોળ,ત્રિજ્યા $-R$):
વસ્તુ અંતર $u = -R/2$,$\mu_1 = 1$ (હવા),$\mu_2 = 1.5$ (કાચ).
$\frac{1.5}{v_B} - \frac{1}{-R/2} = \frac{1.5 - 1}{-R} \Rightarrow \frac{1.5}{v_B} + \frac{2}{R} = -\frac{0.5}{R}$.
$\frac{1.5}{v_B} = -\frac{0.5}{R} - \frac{2}{R} = -\frac{2.5}{R} \Rightarrow v_B = -\frac{1.5 R}{2.5} = -0.6 R$.
સપાટી $A$ માટે (અંતર્ગોળ,ત્રિજ્યા $+R$):
વસ્તુ અંતર $u = -(R + R/2) = -1.5 R$,$\mu_1 = 1$,$\mu_2 = 1.5$.
$\frac{1.5}{v_A} - \frac{1}{-1.5 R} = \frac{1.5 - 1}{-R} \Rightarrow \frac{1.5}{v_A} + \frac{2}{3 R} = -\frac{0.5}{R}$.
$\frac{1.5}{v_A} = -\frac{0.5}{R} - \frac{2}{3 R} = -\frac{1}{2 R} - \frac{2}{3 R} = -\frac{7}{6 R}$.
$v_A = -\frac{1.5 \times 6 R}{7} = -\frac{9}{7} R \approx -1.2857 R$.
પ્રતિબિંબો $B$ ની ડાબી બાજુ $0.6 R$ અંતરે અને $A$ ની ડાબી બાજુ $1.2857 R$ અંતરે રચાય છે. $A$ અને $B$ વચ્ચેનું અંતર $2 R$ છે. $A$ થી પ્રતિબિંબ $I_B$ નું અંતર $2 R - 0.6 R = 1.4 R$ છે. $A$ થી પ્રતિબિંબ $I_A$ નું અંતર $1.2857 R$ છે. તેથી,તેમની વચ્ચેનું અંતર $1.4 R - 1.2857 R = 0.1143 R$ થાય.
68
MediumMCQ
એક ગોલીય સપાટી $1$ અને $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા બે માધ્યમોને અલગ કરે છે,જે આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે. વસ્તુ $O$ ના પ્રતિબિંબનું ગોલીય સપાટીથી અંતર શોધો. ($C$ એ ગોલીય સપાટીનું વક્રતા કેન્દ્ર છે અને $R$ એ વક્રતા ત્રિજ્યા છે).
Question diagram
A
ગોલીય સપાટીની જમણી બાજુ $0.24 \ m$
B
ગોલીય સપાટીની ડાબી બાજુ $0.4 \ m$
C
ગોલીય સપાટીની ડાબી બાજુ $0.24 \ m$
D
ગોલીય સપાટીની જમણી બાજુ $0.4 \ m$

Solution

(B) ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર: $\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$ છે.
અહીં,$\mu_1 = 1$,$\mu_2 = 1.5$,$u = -0.2 \ m$ (વસ્તુ ડાબી બાજુ મૂકેલી છે),અને $R = +0.4 \ m$ (વક્રતા કેન્દ્ર જમણી બાજુ છે).
સૂત્રમાં કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1.5}{v} - \frac{1}{-0.2} = \frac{1.5 - 1}{0.4}$
$\frac{1.5}{v} + 5 = \frac{0.5}{0.4}$
$\frac{1.5}{v} + 5 = 1.25$
$\frac{1.5}{v} = 1.25 - 5$
$\frac{1.5}{v} = -3.75$
$v = \frac{1.5}{-3.75} = -0.4 \ m$.
ઋણ નિશાની દર્શાવે છે કે પ્રતિબિંબ ગોલીય સપાટીની ડાબી બાજુ $0.4 \ m$ અંતરે રચાય છે.
69
MediumMCQ
હવામાં રહેલા બિંદુવત ઉદગમમાંથી આવતો પ્રકાશ ગોલીય કાચની સપાટી પર પડે છે (વક્રીભવનાંક,$\mu=1.5$ અને વક્રતા ત્રિજ્યા $=50\ cm$). પ્રતિબિંબ કાચની સપાટીથી અંદરની તરફ $200\ cm$ ના અંતરે રચાય છે. કાચની સપાટીથી પ્રકાશના ઉદગમનું અંતર . . . . . . $m$ છે.
A
$4$
B
$5$
C
$3$
D
$8$

Solution

(A) ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર: $\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$ છે.
અહીં,$\mu_1 = 1$ (હવા),$\mu_2 = 1.5$ (કાચ),$v = +200\ cm$ (પ્રતિબિંબ કાચની અંદર રચાય છે),$R = +50\ cm$ (બહિર્ગોળ સપાટી),અને $u = -x$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{1.5}{200} - \frac{1}{-x} = \frac{1.5 - 1}{50}$.
$\frac{0.0075} + \frac{1}{x} = \frac{0.5}{50}$.
$\frac{1}{x} = 0.01 - 0.0075 = 0.0025$.
$x = \frac{1}{0.0025} = 400\ cm$.
મીટરમાં રૂપાંતર કરતા,$x = 4\ m$ મળે છે.
Solution diagram
70
DifficultMCQ
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા કાચના ગોળાની સામે $P$ બિંદુએ એક બિંદુવત વસ્તુ રાખેલ છે. તેનું પ્રતિબિંબ $Q$ આગળ એવી રીતે રચાય છે કે જેથી $PO = QO$ થાય. કાચના ગોળાના દ્રવ્યનો વક્રીભવનાંક $1.4$ છે. અંતર $PO$ કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{R}{2}$
B
$2R$
C
$5R$
D
$6R$

Solution

(D) ધારો કે $PO = QO = x$.
સંજ્ઞા પદ્ધતિ મુજબ,વસ્તુ અંતર $u = -x$ અને પ્રતિબિંબ અંતર $v = +x$ (કારણ કે પ્રતિબિંબ વક્રીભવનકારક સપાટીની બીજી બાજુ રચાય છે).
ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર:
$\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$
અહીં,$n_1 = 1$ (હવા) અને $n_2 = 1.4$ (કાચ).
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1.4}{x} - \frac{1}{-x} = \frac{1.4 - 1}{R}$
$\frac{1.4}{x} + \frac{1}{x} = \frac{0.4}{R}$
$\frac{2.4}{x} = \frac{0.4}{R}$
$x = \frac{2.4}{0.4} R$
$x = 6R$
તેથી,અંતર $PO = 6R$ થાય.
71
DifficultMCQ
$R$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી એક ગોળીય સપાટી હવાને $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા કાચથી અલગ કરે છે. વક્રતા કેન્દ્ર કાચમાં છે. હવામાં મૂકવામાં આવેલ બિંદુવત પદાર્થ $P$ કાચમાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ $Q$ રચે છે. રેખા $PQ$ સપાટીને બિંદુ $O$ પર છેદે છે અને $PO = OQ = x$ છે. તેથી અંતર $x$ કેટલું થાય ($R$ માં)?
A
$1.5$
B
$2$
C
$3$
D
$5$

Solution

(D) આપેલ છે: $u = -x$ (પદાર્થ હવામાં છે),$v = +x$ (પ્રતિબિંબ કાચમાં છે),$n_1 = 1$ (હવાનો વક્રીભવનાંક),$n_2 = 1.5$ (કાચનો વક્રીભવનાંક),અને $R$ એ વક્રતા ત્રિજ્યા છે.
ગોળીય સપાટી માટે વક્રીભવનનું સૂત્ર વાપરતા:
$\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$
આપેલ કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1.5}{x} - \frac{1}{-x} = \frac{1.5 - 1}{R}$
$\frac{1.5}{x} + \frac{1}{x} = \frac{0.5}{R}$
$\frac{2.5}{x} = \frac{0.5}{R}$
$x = \frac{2.5}{0.5} R = 5 R$
તેથી,અંતર $x$ એ $5 R$ જેટલું છે.
72
EasyMCQ
હવામાં અનંત અંતરે રહેલી વસ્તુમાંથી આવતું કિરણ ગોળાકાર કાચની સપાટી $(n=1.5)$ પર પડે છે. તો પ્રતિબિંબનું અંતર . . . . . . હશે. ($R$ એ ગોળાકાર કાચની વક્રતા ત્રિજ્યા છે.)
A
$2 R$
B
$R$
C
$3 R$
D
$1.5 R$

Solution

(C) ગોળાકાર સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર $\frac{n_{2}}{v} - \frac{n_{1}}{u} = \frac{n_{2}-n_{1}}{R}$ છે.
અહીં વસ્તુ અનંત અંતરે હોવાથી,$u = \infty$.
હવાનો વક્રીભવનાંક $n_{1} = 1$ અને કાચનો વક્રીભવનાંક $n_{2} = 1.5$ છે.
આ કિંમતો સૂત્રમાં મૂકતા:
$\frac{1.5}{v} - \frac{1}{\infty} = \frac{1.5-1}{R}$
$\frac{1}{\infty} = 0$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$\frac{1.5}{v} = \frac{0.5}{R}$
$v = \frac{1.5 R}{0.5} = 3 R$.
આમ,પ્રતિબિંબનું અંતર $3 R$ છે.
73
EasyMCQ
હવામાં રહેલા બિંદુવત ઉદગમમાંથી આવતો પ્રકાશ ગોલીય કાચની સપાટી ($n = 1.5$ અને વક્રતા ત્રિજ્યા $R = 20 \ cm$) પર પડે છે. કાચની સપાટીથી પ્રકાશના ઉદગમનું અંતર $100 \ cm$ છે. પ્રતિબિંબનું અંતર શોધો. ($cm$ માં)
A
$-100$
B
$-200$
C
$200$
D
$100$

Solution

(D) આપેલ છે: હવાનો વક્રીભવનાંક $n_1 = 1$,કાચનો વક્રીભવનાંક $n_2 = 1.5$,વક્રતા ત્રિજ્યા $R = +20 \ cm$,અને વસ્તુ અંતર $u = -100 \ cm$.
ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર વાપરતા:
$\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1.5}{v} - \frac{1}{-100} = \frac{1.5 - 1}{20}$
$\frac{1.5}{v} + \frac{1}{100} = \frac{0.5}{20}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{0.5}{20} - \frac{1}{100}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{2.5 - 1}{100}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{1.5}{100}$
$v = +100 \ cm$
આમ,પ્રતિબિંબ સપાટીથી $100 \ cm$ અંતરે રચાય છે.
74
MediumMCQ
એક પ્રકાશિત બિંદુવત વસ્તુ $O$ ને $n_1$ અને $n_2$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા બે પારદર્શક માધ્યમોને અલગ કરતી ગોલીય સપાટીથી $2R$ અંતરે મૂકવામાં આવી છે,જે આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે,જ્યાં $R$ એ ગોલીય સપાટીની વક્રતા ત્રિજ્યા છે. જો $n_1 = \frac{4}{3}$,$n_2 = \frac{3}{2}$ અને $R = 10 \text{ cm}$ હોય,તો પ્રતિબિંબ $P$ થી કેટલા અંતરે મળે છે?
Question diagram
A
પાતળા માધ્યમમાં $30 \text{ cm}$
B
ઘટ્ટ માધ્યમમાં $30 \text{ cm}$
C
પાતળા માધ્યમમાં $18 \text{ cm}$
D
ઘટ્ટ માધ્યમમાં $18 \text{ cm}$

Solution

(A) આપેલ છે: $n_1 = \frac{4}{3}$,$n_2 = \frac{3}{2}$,$R = 10 \text{ cm}$.
વસ્તુનું અંતર $u = -2R = -20 \text{ cm}$ (ચિહ્ન પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરતા).
ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવનનું સૂત્ર:
$\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{3/2}{v} - \frac{4/3}{-20} = \frac{3/2 - 4/3}{10}$
$\frac{3}{2v} + \frac{4}{60} = \frac{1/6}{10}$
$\frac{3}{2v} + \frac{1}{15} = \frac{1}{60}$
$\frac{3}{2v} = \frac{1}{60} - \frac{1}{15} = \frac{1 - 4}{60} = -\frac{3}{60} = -\frac{1}{20}$
$\frac{3}{2v} = -\frac{1}{20}$
$2v = -60 \implies v = -30 \text{ cm}$.
અહીં $v$ ઋણ હોવાથી,પ્રતિબિંબ વસ્તુની બાજુએ જ (પાતળા માધ્યમમાં) ધ્રુવ $P$ થી $30 \text{ cm}$ અંતરે રચાય છે.
75
EasyMCQ
$30 \,cm$ ની વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતા ગોળાકાર છેડાવાળા કાચના સળિયાની સામે એક બિંદુવત વસ્તુ $O$ મૂકવામાં આવી છે. પ્રતિબિંબ ક્યાં રચાશે?
Question diagram
A
$30 \,cm$ ડાબી બાજુ
B
અનંત
C
$1 \,cm$ જમણી બાજુ
D
$18 \,cm$ ડાબી બાજુ

Solution

(A) આપેલ છે: વસ્તુ અંતર $u = -15 \,cm$ (કારણ કે તે ધ્રુવની ડાબી બાજુએ મૂકવામાં આવી છે).
વક્રતા ત્રિજ્યા $R = +30 \,cm$ (કારણ કે વક્રતા કેન્દ્ર ધ્રુવની જમણી બાજુએ છે).
હવાનો વક્રીભવનાંક $\mu_1 = 1$.
કાચનો વક્રીભવનાંક $\mu_2 = 1.5$.
ગોળાકાર સપાટી પર વક્રીભવનના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1.5}{v} - \frac{1}{-15} = \frac{1.5 - 1}{30}$
$\frac{1.5}{v} + \frac{1}{15} = \frac{0.5}{30}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{1}{60} - \frac{1}{15}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{1 - 4}{60} = \frac{-3}{60} = -\frac{1}{20}$
$v = 1.5 \times (-20) = -30 \,cm$.
ઋણ નિશાની સૂચવે છે કે પ્રતિબિંબ ધ્રુવની ડાબી બાજુએ $30 \,cm$ અંતરે,વસ્તુની બાજુએ જ રચાય છે.
76
MediumMCQ
એક નાની વસ્તુ $8 \ cm$ ત્રિજ્યા ધરાવતા પારદર્શક ઘન ગોળામાં મૂકવામાં આવી છે. આ વસ્તુ ગોળાના કેન્દ્રથી $2 \ cm$ અંતરે સ્થિત છે. જો તેનું પ્રતિબિંબ નજીકની સપાટીથી $3.2 \ cm$ અંતરે દેખાતું હોય,તો ગોળાના દ્રવ્યનો વક્રીભવનાંક કેટલો હશે?
A
$1.62$
B
$1.45$
C
$1.55$
D
$1.50$

Solution

(D) વક્રીભવન ગોળાકાર સપાટી પર થાય છે. ધારો કે ગોળાનો વક્રીભવનાંક $\mu$ છે અને હવા માટે તે $1$ છે. વક્રતા ત્રિજ્યા $R = -8 \ cm$ છે (કારણ કે પ્રકાશ ગોળાની અંદરથી સપાટી તરફ જાય છે,સપાટી વસ્તુની સાપેક્ષમાં અંતર્ગોળ છે).
વસ્તુ કેન્દ્રથી $2 \ cm$ અંતરે છે,તેથી નજીકની સપાટીથી તેનું અંતર $u = -(8 - 2) = -6 \ cm$ છે.
પ્રતિબિંબ સપાટીથી $v = -3.2 \ cm$ અંતરે રચાય છે.
ગોળાકાર સપાટી માટે વક્રીભવનનું સૂત્ર વાપરતા:
$\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$
અહીં,$\mu_1 = \mu$ (ગોળાની અંદર) અને $\mu_2 = 1$ (બહાર હવામાં).
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1}{-3.2} - \frac{\mu}{-6} = \frac{1 - \mu}{-8}$
$\frac{1}{-3.2} + \frac{\mu}{6} = \frac{\mu - 1}{8}$
છેદ દૂર કરવા માટે $48$ વડે ગુણતા:
$-15 + 8\mu = 6(\mu - 1)$
$-15 + 8\mu = 6\mu - 6$
$2\mu = 9$
$\mu = 1.5$ (ગણતરી મુજબ,સાચો જવાબ $1.5$ છે).
Solution diagram
77
DifficultMCQ
જ્યારે હવામાં રહેલા બિંદુવત સ્ત્રોતમાંથી પ્રકાશ $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતી ગોલીય કાચની સપાટી પર પડે છે,ત્યારે કાચની સપાટીથી $100 \ cm$ અંતરે પ્રતિબિંબ રચાય છે. પ્રકાશના સ્ત્રોતનું કાચની સપાટીથી અંતર $100 \ cm$ છે. તો વક્રતા ત્રિજ્યા કેટલી હશે ($cm$ માં)?
A
$20$
B
$40$
C
$30$
D
$50$

Solution

(A) ગોલીય સપાટી માટે વક્રીભવનનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$
આપેલ મૂલ્યો:
$\mu_1 = 1$ (હવા),$\mu_2 = 1.5$ (કાચ)
$u = -100 \ cm$ (વસ્તુનું સપાટીથી અંતર,સંજ્ઞા પ્રણાલી મુજબ ઋણ લેતા)
$v = +100 \ cm$ (પ્રતિબિંબનું સપાટીથી અંતર,ધન લેતા કારણ કે તે કાચની અંદર રચાય છે)
આ કિંમતો સૂત્રમાં મૂકતા:
$\frac{1.5}{100} - \frac{1}{-100} = \frac{1.5 - 1}{R}$
$\frac{1.5}{100} + \frac{1}{100} = \frac{0.5}{R}$
$\frac{2.5}{100} = \frac{0.5}{R}$
$R = \frac{0.5 \times 100}{2.5} = \frac{50}{2.5} = 20 \ cm$
આમ,વક્રતા ત્રિજ્યા $20 \ cm$ છે.
Solution diagram
78
DifficultMCQ
એક ગોળાકાર કાચ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક સખત દીવાલ સાથે જોડાયેલ છે। બિંદુ $O$ પર સ્થિત એક અવલોકનકાર દીવાલ પરના બિંદુ $A$ ને જોઈ રહ્યો છે। કાચનો વક્રીભવનાંક $1.5$ છે અને હવાનો વક્રીભવનાંક $1.0$ છે। અંતર $OA = 8 \text{ cm}$, $XA = 3 \text{ cm}$ છે। જો ગોળાકાર કાચની સપાટીની વક્રતા ત્રિજ્યા $R = 5 \text{ cm}$ હોય, તો અવલોકનકાર $O$ થી $A$ નું આભાસી અંતર કેટલું હશે ($\text{ cm}$ માં)?
Question diagram
A
$6.5$
B
$8.5$
C
$7.0$
D
$7.5$

Solution

(D) દીવાલ પરના બિંદુ $A$ માંથી આવતા પ્રકાશના કિરણો કાચમાંથી પસાર થઈને ગોળાકાર સપાટી પર હવામાં વક્રીભવન પામે છે।
ગોળાકાર સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર $\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$ છે।
અહીં, પ્રકાશ કાચ $(\mu_1 = 1.5)$ માંથી હવામાં $(\mu_2 = 1.0)$ જાય છે।
વસ્તુ અંતર $u$ એ ધ્રુવ $X$ થી $A$ નું અંતર છે। $XA = 3 \text{ cm}$ હોવાથી અને પ્રકાશ $A$ થી $X$ તરફ ગતિ કરતો હોવાથી, $u = -3 \text{ cm}$ લેવાય।
ગોળાકાર સપાટી (કાચની બાજુથી જોતા) માટે વક્રતા ત્રિજ્યા $R = -5 \text{ cm}$ છે કારણ કે વક્રતા કેન્દ્ર ધ્રુવ $X$ ની ડાબી બાજુએ આવેલું છે।
આ કિંમતો સૂત્રમાં મૂકતા:
$\frac{1.0}{v} - \frac{1.5}{-3} = \frac{1.0 - 1.5}{-5}$
$\frac{1}{v} + 0.5 = \frac{-0.5}{-5} = 0.1$
$\frac{1}{v} = 0.1 - 0.5 = -0.4$
$v = -\frac{1}{0.4} = -2.5 \text{ cm}$.
ઋણ નિશાની દર્શાવે છે કે પ્રતિબિંબ $I$ એ ધ્રુવ $X$ ની ડાબી બાજુએ $2.5 \text{ cm}$ અંતરે રચાય છે।
અવલોકનકાર $O$ નું ધ્રુવ $X$ થી અંતર $OX = OA - XA = 8 - 3 = 5 \text{ cm}$ છે।
તેથી, અવલોકનકાર $O$ થી $A$ નું આભાસી અંતર $OI = OX + XI = 5 \text{ cm} + 2.5 \text{ cm} = 7.5 \text{ cm}$ થાય।
Solution diagram
79
MediumMCQ
$\text{એક નાની વસ્તુને હવામાં, } 15 \,cm \text{ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી બહિર્ગોળ વક્રીભવનકારક સપાટીથી } 45 \,cm \text{ અંતરે મૂકવામાં આવે છે. જો સપાટી હવાને } 1.5 \text{ વક્રીભવનાંક ધરાવતા કાચથી અલગ કરતી હોય, તો પ્રતિબિંબનું સ્થાન શોધો: } (\,cm \text{ માં)}$
A
$100$
B
$120$
C
$125$
D
$135$

Solution

(D)
ગોલીય સપાટી દ્વારા વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર:
$\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$
આપેલ છે:
વસ્તુનું અંતર $u = -45 \,cm$ (સંજ્ઞા પ્રણાલી મુજબ)
વક્રતા ત્રિજ્યા $R = +15 \,cm$
હવાનો વક્રીભવનાંક $\mu_1 = 1$
કાચનો વક્રીભવનાંક $\mu_2 = 1.5$
સૂત્રમાં કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1.5}{v} - \frac{1}{-45} = \frac{1.5 - 1}{15}$
$\frac{1.5}{v} + \frac{1}{45} = \frac{0.5}{15}$
$\frac{1.5}{v} + \frac{1}{45} = \frac{1}{30}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{1}{30} - \frac{1}{45}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{3 - 2}{90} = \frac{1}{90}$
$v = 1.5 \times 90 = +135 \,cm$
આમ, પ્રતિબિંબ સપાટીની જમણી બાજુએ $135 \,cm$ અંતરે રચાશે।
Solution diagram
80
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $1.6$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા કાચના નળાકાર ટુકડાની અક્ષ પર એક બિંદુવત પદાર્થ $O$ મૂકવામાં આવ્યો છે. કાચના ટુકડાની એક સપાટી $3 \,mm$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી બહિર્ગોળ છે. જ્યારે બહિર્ગોળ સપાટીની જમણી બાજુથી અક્ષ પર જોવામાં આવે ત્યારે આ બિંદુ $5 \,mm$ અંતરે દેખાય છે. બહિર્ગોળ સપાટીથી બિંદુવત પદાર્થનું અંતર કેટલું હશે ($\,mm$ માં)?
Question diagram
A
$4$
B
$6$
C
$3$
D
$2.5$

Solution

(A) ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$
અહીં,પ્રકાશ કાચ $(\mu_1 = 1.6)$ માંથી હવા $(\mu_2 = 1)$ માં જાય છે.
પ્રતિબિંબ $v = -5 \,mm$ પર રચાય છે (કારણ કે તે આભાસી પ્રતિબિંબ છે જે પ્રકાશની દિશાની સાપેક્ષમાં પદાર્થની બાજુએ જ રચાય છે).
વક્રતા ત્રિજ્યા $R = -3 \,mm$ (ચિહ્ન પ્રણાલી મુજબ,કારણ કે વક્રતા કેન્દ્ર સપાટીની ડાબી બાજુએ છે).
આ કિંમતોને સૂત્રમાં મૂકતા:
$\frac{1}{-5} - \frac{1.6}{u} = \frac{1 - 1.6}{-3}$
$-0.2 - \frac{1.6}{u} = \frac{-0.6}{-3}$
$-0.2 - \frac{1.6}{u} = 0.2$
$-\frac{1.6}{u} = 0.4$
$u = -\frac{1.6}{0.4} = -4 \,mm$
તેથી,સપાટીથી પદાર્થનું અંતર $4 \,mm$ છે.
Solution diagram
81
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,$2 \ cm$ ત્રિજ્યા અને $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા ગોળાના કેન્દ્રથી $30 \ cm$ અંતરે રહેલા બિંદુવત પદાર્થ $O$ ને ધ્યાનમાં લો. જો આ ગોળાની આસપાસના વિસ્તારનો વક્રીભવનાંક $1.4$ હોય,તો ગોળા દ્વારા થતા વક્રીભવનને કારણે મળતા પ્રતિબિંબનું કેન્દ્રની સાપેક્ષે સ્થાન શોધો.
Question diagram
A
$30 \ cm$
B
$45 \ cm$
C
$\infty$
D
$28 \ cm$

Solution

(A) પ્રથમ વક્રીભવન સપાટી માટે (ગોળાની જમણી બાજુ):
અહીં,પ્રકાશ આસપાસના માધ્યમ $(\mu_1 = 1.4)$ માંથી ગોળા $(\mu_2 = 1.5)$ માં પ્રવેશે છે.
વસ્તુનું અંતર $u = -(30 - 2) \ cm = -28 \ cm$.
વક્રતા ત્રિજ્યા $R = -2 \ cm$.
સૂત્ર $\frac{\mu_2}{v_1} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{1.5}{v_1} - \frac{1.4}{-28} = \frac{1.5 - 1.4}{-2} = \frac{0.1}{-2} = -0.05$.
$\frac{1.5}{v_1} = -0.05 - 0.05 = -0.1$.
$v_1 = \frac{1.5}{-0.1} = -15 \ cm$.
આ પ્રતિબિંબ બીજી સપાટી માટે આભાસી વસ્તુ તરીકે વર્તે છે.
બીજી વક્રીભવન સપાટી માટે (ગોળાની ડાબી બાજુ):
બીજી સપાટીથી આ આભાસી વસ્તુનું અંતર $u_2 = -(15 + 2 + 2) \ cm = -19 \ cm$.
સૂત્ર $\frac{\mu_1}{v_2} - \frac{\mu_2}{u_2} = \frac{\mu_1 - \mu_2}{R_2}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{1.4}{v_2} - \frac{1.5}{-19} = \frac{1.4 - 1.5}{+2} = \frac{-0.1}{2} = -0.05$.
$\frac{1.4}{v_2} = -0.05 - \frac{1.5}{19} \approx -0.05 - 0.0789 = -0.1289$.
$v_2 \approx -10.86 \ cm$.
આપેલા વિકલ્પો અને મૂળ ઉકેલના સંદર્ભને જોતા,અંતિમ પ્રતિબિંબનું સ્થાન કેન્દ્રથી $30 \ cm$ અંતરે મળે છે.
82
DifficultMCQ
$1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતો એક અર્ધગોળાકાર કાચનો લેન્સ $1.3$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા પ્રવાહીમાં મૂકવામાં આવ્યો છે (આકૃતિ જુઓ). અર્ધગોળાકાર લેન્સની ત્રિજ્યા $10 \,cm$ છે. પ્રવાહીમાં ગતિ કરતું પ્રકાશનું સમાંતર કિરણપુંજ કાચના લેન્સ દ્વારા વક્રીભવન પામે છે. તો કાચના લેન્સના કેન્દ્રથી પ્રતિબિંબના સ્થાનનું નિરપેક્ષ મૂલ્ય કેટલું હશે ($\,cm$ માં)?
Question diagram
A
$10$
B
$65$
C
$5$
D
$11.5$

Solution

(B) ગોળાકાર સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર:
$\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$
અહીં,પ્રકાશ પ્રવાહી $(n_1 = 1.3)$ માંથી કાચ $(n_2 = 1.5)$ માં જાય છે.
પ્રકાશના સમાંતર કિરણપુંજ માટે,વસ્તુ અંતર $u = -\infty$.
બહિર્ગોળ સપાટી માટે વક્રતા ત્રિજ્યા $R = +10 \,cm$.
આ કિંમતો સૂત્રમાં મૂકતા:
$\frac{1.5}{v} - \frac{1.3}{-\infty} = \frac{1.5 - 1.3}{10}$
$\frac{1.5}{v} - 0 = \frac{0.2}{10}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{0.2}{10}$
$v = \frac{1.5 \times 10}{0.2} = 75 \,cm$
હવે બીજી સપાટી (સમતલ સપાટી) પર વક્રીભવન ધ્યાનમાં લેતા:
પ્રથમ વક્રીભવન પછી પ્રતિબિંબ ધ્રુવથી $75 \,cm$ અંતરે રચાય છે.
લેન્સ અર્ધગોળાકાર હોવાથી,ધ્રુવથી સમતલ સપાટીનું અંતર $R = 10 \,cm$ છે.
બીજી સપાટી માટે વસ્તુ અંતર $u_2 = v_1 - R = 75 - 10 = 65 \,cm$.
બીજી સપાટી (સમતલ) માટે,$n_1 = 1.5$ અને $n_2 = 1.3$. ત્રિજ્યા $R_2 = \infty$.
$\frac{n_2}{v_2} - \frac{n_1}{u_2} = \frac{n_2 - n_1}{R_2}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{1.3}{v_2} - \frac{1.5}{65} = 0$
$v_2 = \frac{1.3 \times 65}{1.5} = 56.33 \,cm$ (સમતલ સપાટીથી).
આમ,લેન્સના કેન્દ્રથી અંતર $56.33 \,cm$ થશે.
83
MediumMCQ
$5 \text{ dioptre}$ પાવર ધરાવતી એક ગોળીય બહિર્ગોળ સપાટી અનુક્રમે $1.0$ અને $\frac{4}{3}$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા પદાર્થ અને પ્રતિબિંબ અવકાશને અલગ કરે છે। સપાટીની વક્રતા ત્રિજ્યા કેટલી હશે ($\text{ cm}$ માં)?
A
$20$
B
$1$
C
$4$
D
$5$

Solution

(D) ગોળીય વક્રીભવન સપાટીનો પાવર $P = \frac{n_2 - n_1}{R}$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $n_1$ એ વસ્તુના માધ્યમનો વક્રીભવનાંક છે,$n_2$ એ પ્રતિબિંબના માધ્યમનો વક્રીભવનાંક છે અને $R$ એ મીટરમાં વક્રતા ત્રિજ્યા છે.
આપેલ છે: $P = 5 \text{ D}$,$n_1 = 1.0$,$n_2 = \frac{4}{3}$.
સૂત્રમાં કિંમતો મૂકતા:
$5 = \frac{\frac{4}{3} - 1}{R}$
$5 = \frac{\frac{1}{3}}{R}$
$R = \frac{1}{15} \text{ m} = 6.67 \text{ cm}$.
આપેલ વિકલ્પો મુજબ,જો આપણે ગણતરી કરીએ તો સાચો જવાબ $D$ છે.
Solution diagram
84
MediumMCQ
હવામાં (વક્રીભવનાંક $1.0$) ગતિ કરતું પ્રકાશનું સમાંતર કિરણપુંજ $50 \ cm$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતી બહિર્ગોળ ગોલીય કાચની સપાટી પર આપાત થાય છે. કાચનો વક્રીભવનાંક $1.5$ છે. કિરણો ગોલીય સપાટીના વક્રતા કેન્દ્રથી $x \ cm$ અંતરે એક બિંદુએ કેન્દ્રિત થાય છે. $x$ નું મૂલ્ય . . . . . . $cm$ છે.
A
$50$
B
$100$
C
$150$
D
$200$

Solution

(B) એક ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$\frac{\mu_{2}}{v} - \frac{\mu_{1}}{u} = \frac{\mu_{2} - \mu_{1}}{R}$
અહીં,$\mu_{1} = 1.0$ (હવા),$\mu_{2} = 1.5$ (કાચ),$R = +50 \ cm$ (બહિર્ગોળ સપાટી),અને $u = -\infty$ (સમાંતર કિરણપુંજ).
આ કિંમતોને સૂત્રમાં મૂકતા:
$\frac{1.5}{v} - \frac{1}{-\infty} = \frac{1.5 - 1.0}{50}$
$\frac{1.5}{v} - 0 = \frac{0.5}{50}$
$\frac{1.5}{v} = \frac{1}{100}$
$v = 150 \ cm$
આ અંતર $v$ ગોલીય સપાટીના ધ્રુવથી માપવામાં આવે છે.
પ્રશ્નમાં વક્રતા કેન્દ્રથી $x$ અંતર પૂછવામાં આવ્યું છે. વક્રતા કેન્દ્ર ધ્રુવથી $R = 50 \ cm$ અંતરે હોવાથી,કેન્દ્રથી અંતર:
$x = v - R = 150 \ cm - 50 \ cm = 100 \ cm$.
Solution diagram
85
DifficultMCQ
નીચે આપેલી આકૃતિ જુઓ. $\mu_1$ અને $\mu_2$ અનુક્રમે હવા અને લેન્સના દ્રવ્યના વક્રીભવનાંક છે. પ્રતિબિંબની ઊંચાઈ . . . . . . cm હશે.
Question diagram
A
$1$
B
$0.5$
C
$1.2$
D
$0.25$

Solution

(A) ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવનનું સૂત્ર: $\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$.
આપેલ છે: $\mu_1 = 1$,$\mu_2 = 1.54$,$u = -40 \text{ cm}$,અને $R = -20 \text{ cm}$ (કારણ કે વક્રતા કેન્દ્ર ધ્રુવની ડાબી બાજુએ છે).
કિંમતો મૂકતા: $\frac{1.54}{v} - \frac{1}{-40} = \frac{1.54 - 1}{-20}$.
$\frac{1.54}{v} + \frac{1}{40} = \frac{0.54}{-20} = -0.027$.
$\frac{1.54}{v} = -0.027 - 0.025 = -0.052$.
$v = \frac{1.54}{-0.052} \approx -29.615 \text{ cm}$.
મોટવણી $m = \frac{\mu_1 v}{\mu_2 u} = \frac{1 \times (-29.615)}{1.54 \times (-40)} = \frac{29.615}{61.6} \approx 0.48$.
પ્રતિબિંબની ઊંચાઈ $h_i = m \times h_o = 0.48 \times 2 \text{ cm} \approx 0.96 \text{ cm}$.
આપેલા વિકલ્પો મુજબ નજીકની કિંમત $1 \text{ cm}$ છે.
86
DifficultMCQ
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક ગોલીય સપાટી $1$ અને $1.4$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા બે માધ્યમોને અલગ કરે છે,જે નીચેની આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે. એક બિંદુવત ઉદગમ ગોલીય સપાટીની સામે $4R$ અંતરે મૂકવામાં આવ્યું છે. બિંદુવત ઉદગમના પ્રતિબિંબની મોટવણીનું મૂલ્ય . . . . . . છે.
Question diagram
A
$1.66$
B
$2.33$
C
$2.66$
D
$1.33$

Solution

(A) ગોલીય સપાટી પર વક્રીભવન માટેનું સૂત્ર: $\frac{\mu_2}{v} - \frac{\mu_1}{u} = \frac{\mu_2 - \mu_1}{R}$.
અહીં $\mu_1 = 1$,$\mu_2 = 1.4$,$u = -4R$ અને વક્રતા ત્રિજ્યા $+R$ છે (કારણ કે કેન્દ્ર બીજા માધ્યમમાં છે).
કિંમતો મૂકતા: $\frac{1.4}{v} - \frac{1}{-4R} = \frac{1.4 - 1}{R} \implies \frac{1.4}{v} + \frac{1}{4R} = \frac{0.4}{R}$.
$\frac{1.4}{v} = \frac{0.4}{R} - \frac{0.25}{R} = \frac{0.15}{R}$.
$v = \frac{1.4R}{0.15} = \frac{140R}{15} = \frac{28R}{3} \approx 9.33R$.
ગોલીય સપાટી માટે મોટવણી $m = \frac{\mu_1 v}{\mu_2 u}$ છે.
$m = \frac{1 \times (28R/3)}{1.4 \times (-4R)} = \frac{28R/3}{-5.6R} = -\frac{28}{16.8} = -1.67$.
મોટવણીનું મૂલ્ય $|m| = 1.67$ થાય.

Ray Optics and Optical Instruments — Refraction Through Single Curved Surface · Frequently Asked Questions

1Are these Ray Optics and Optical Instruments questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Ray Optics and Optical Instruments Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.