Gujarati

Torque , Potential Energy and Work Done in Mangetic Field Questions in Gujarati

Class 12 Physics · Moving Charges and Magnetism · Torque , Potential Energy and Work Done in Mangetic Field

116+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 116 questions in Gujarati

1
MediumMCQ
$4\, cm$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક વર્તુળાકાર કોઈલમાં $50$ આંટા છે. આ કોઈલમાં $2\, A$ વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. તેને $0.1\, Wb/m^2$ ના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે. તેને સંતુલન સ્થિતિમાંથી $180^\circ$ જેટલું ફેરવવા માટે કરવું પડતું કાર્ય ........ $J$ હશે.
A
$0.1$
B
$0.2$
C
$0.4$
D
$0.8$

Solution

(A) પ્રવાહધારિત કોઈલની ચુંબકીય મોમેન્ટ $M = N I A$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $N$ આંટાની સંખ્યા છે,$I$ વિદ્યુતપ્રવાહ છે અને $A$ કોઈલનું ક્ષેત્રફળ છે.
આપેલ છે: $N = 50$,$I = 2\, A$,$r = 4\, cm = 0.04\, m$,$B = 0.1\, Wb/m^2$.
ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2 = 3.14 \times (0.04)^2 = 3.14 \times 16 \times 10^{-4} = 50.24 \times 10^{-4}\, m^2$.
$M = 50 \times 2 \times 50.24 \times 10^{-4} = 0.5024\, A\cdot m^2$.
ચુંબકીય ડાયપોલને ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં $\theta_1 = 0^\circ$ થી $\theta_2 = 180^\circ$ ના ખૂણે ફેરવવા માટે કરવું પડતું કાર્ય $W = MB(\cos \theta_1 - \cos \theta_2)$ છે.
$W = MB(\cos 0^\circ - \cos 180^\circ) = MB(1 - (-1)) = 2MB$.
$W = 2 \times 0.5024 \times 0.1 = 0.10048\, J \approx 0.1\, J$.
2
EasyMCQ
એક વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપને સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે. તેના પર લાગતું ટોર્ક શેના પર આધાર રાખતું નથી?
A
લૂપનો આકાર
B
લૂપનું ક્ષેત્રફળ
C
વિદ્યુતપ્રવાહનું મૂલ્ય
D
ચુંબકીય ક્ષેત્ર

Solution

(A) સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\tau$ એ સૂત્ર $\vec{\tau} = \vec{m} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{m} = NIA\hat{n}$ એ ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ છે.
મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ,$\tau = NIAB \sin \theta$,જ્યાં $N$ એ આંટાની સંખ્યા છે,$I$ એ વિદ્યુતપ્રવાહ છે,$A$ એ લૂપનું ક્ષેત્રફળ છે,$B$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્રની તીવ્રતા છે અને $\theta$ એ ક્ષેત્રફળ સદિશ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો છે.
ટોર્ક એ $IA$ (ચુંબકીય મોમેન્ટ) ના ગુણાકાર પર આધારિત હોવાથી,તે લૂપના ક્ષેત્રફળ,વિદ્યુતપ્રવાહ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર પર આધાર રાખે છે.
જોકે,જો ક્ષેત્રફળ $A$ સમાન રહેતું હોય,તો ટોર્ક લૂપના ચોક્કસ આકાર પર આધાર રાખતું નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
3
MediumMCQ
$N$ આંટા ધરાવતી એક નાની કોઈલનું અસરકારક ક્ષેત્રફળ $A$ છે અને તેમાંથી $I$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. તેને સમક્ષિતિજ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\overrightarrow{B}$ માં એવી રીતે લટકાવવામાં આવે છે કે જેથી તેનું સમતલ $\overrightarrow{B}$ ને લંબ રહે. તેને શિરોલંબ અક્ષની આસપાસ $180^\circ$ જેટલું ફેરવવા માટે કરવું પડતું કાર્ય કેટલું હશે?
A
$NAIB$
B
$2NAIB$
C
$2\pi NAIB$
D
$4\pi NAIB$

Solution

(B) કોઈલની ચુંબકીય મોમેન્ટ $M = NIA$ છે.
શરૂઆતમાં,કોઈલનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\overrightarrow{B}$ ને લંબ છે,જેનો અર્થ છે કે ક્ષેત્રફળ સદિશ $\overrightarrow{A}$ એ $\overrightarrow{B}$ ને સમાંતર છે. તેથી,પ્રારંભિક ખૂણો $\theta_1 = 0^\circ$ છે.
જ્યારે કોઈલને શિરોલંબ અક્ષની આસપાસ $180^\circ$ ફેરવવામાં આવે છે,ત્યારે ક્ષેત્રફળ સદિશ $\overrightarrow{A}$ એ $\overrightarrow{B}$ ની વિરુદ્ધ દિશામાં (anti-parallel) થઈ જાય છે,તેથી અંતિમ ખૂણો $\theta_2 = 180^\circ$ થાય છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ચુંબકીય ડાયપોલને ફેરવવા માટે કરવું પડતું કાર્ય $W = MB(\cos \theta_1 - \cos \theta_2)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કિંમતો મૂકતા: $W = (NIA)B(\cos 0^\circ - \cos 180^\circ)$.
કારણ કે $\cos 0^\circ = 1$ અને $\cos 180^\circ = -1$,તેથી $W = (NIA)B(1 - (-1)) = (NIA)B(2) = 2NAIB$.
4
EasyMCQ
$i$ વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવતા એક લંબચોરસ લૂપને સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં મૂકવામાં આવે છે. લૂપ દ્વારા ઘેરાયેલું ક્ષેત્રફળ $A$ છે. જો લૂપમાં $n$ આંટા હોય,તો લૂપ પર લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
A
$ni\,\overrightarrow{A} \times \overrightarrow{B}$
B
$ni\,\overrightarrow{A} \cdot \overrightarrow{B}$
C
$\frac{1}{n}(i\overrightarrow{A} \times \overrightarrow{B})$
D
$\frac{1}{n}(i\overrightarrow{A} \cdot \overrightarrow{B})$

Solution

(A) સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau}$ એ ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ $\vec{M}$ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ ના સદિશ ગુણાકાર (cross product) દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$
$n$ આંટા,$i$ વિદ્યુતપ્રવાહ અને $\vec{A}$ ક્ષેત્રફળ સદિશ ધરાવતી કોઈલ માટે ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ $\vec{M} = ni\vec{A}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
આ કિંમતને ટોર્કના સમીકરણમાં મૂકતા:
$\vec{\tau} = (ni\vec{A}) \times \vec{B} = ni(\vec{A} \times \vec{B})$.
5
EasyMCQ
$2.0 \, m$ લંબાઈના ચાર તારને ચાર લૂપ $P$,$Q$,$R$ અને $S$ માં વાળવામાં આવે છે અને પછી સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં લટકાવવામાં આવે છે. દરેક લૂપમાંથી સમાન વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે છે. કયું વિધાન સાચું છે?
Question diagram
A
લૂપ $P$ પર ટોર્ક સૌથી વધુ હશે.
B
લૂપ $Q$ પર ટોર્ક સૌથી વધુ હશે.
C
લૂપ $R$ પર ટોર્ક સૌથી વધુ હશે.
D
લૂપ $S$ પર ટોર્ક સૌથી વધુ હશે.

Solution

(D) સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = |\vec{m} \times \vec{B}| = mB \sin \theta$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $m = iA$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ છે.
દરેક લૂપ માટે વિદ્યુતપ્રવાહ $i$ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ સમાન હોવાથી,ટોર્ક એ લૂપના ક્ષેત્રફળ $A$ ના સમપ્રમાણમાં હોય છે $(\tau \propto A)$.
નિશ્ચિત પરિમિતિ (તારની લંબાઈ) માટે,ભૌમિતિક આકાર દ્વારા ઘેરાયેલું ક્ષેત્રફળ વર્તુળ માટે મહત્તમ હોય છે.
આપેલા આકારો (લંબચોરસ અને વર્તુળ) માંથી,$2.0 \, m$ ની સમાન પરિમિતિ માટે વર્તુળાકાર લૂપ $S$ નું ક્ષેત્રફળ મહત્તમ છે.
તેથી,ચુંબકીય મોમેન્ટ $m = iA$ અને પરિણામી ટોર્ક $\tau$ લૂપ $S$ માટે મહત્તમ હશે.
6
EasyMCQ
એક વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લંબચોરસ ગૂંચળાને સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે. કઈ સ્થિતિમાં ગૂંચળું પરિભ્રમણ કરવાનો પ્રયત્ન કરશે નહીં?
A
ચુંબકીય ક્ષેત્ર ગૂંચળાના સમતલને સમાંતર હોય
B
ચુંબકીય ક્ષેત્ર ગૂંચળાના સમતલને લંબ હોય
C
ચુંબકીય ક્ષેત્ર ગૂંચળાના સમતલ સાથે $45^o$ ના ખૂણે હોય
D
કોઈપણ સ્થિતિમાં હંમેશા

Solution

(B) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત ગૂંચળા પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{m} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{m}$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ છે અને $\vec{B}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = mB \sin(\theta)$ છે,જ્યાં $\theta$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ $\vec{m}$ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ $\vec{m}$ હંમેશા ગૂંચળાના સમતલને લંબ હોય છે.
જો ચુંબકીય ક્ષેત્ર ગૂંચળાના સમતલને લંબ હોય,તો $\vec{m}$ અને $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $0^o$ અથવા $180^o$ થાય છે.
આ કિસ્સામાં,$\tau = mB \sin(0^o) = 0$ અથવા $\tau = mB \sin(180^o) = 0$ થાય છે.
તેથી,જ્યારે ચુંબકીય ક્ષેત્ર ગૂંચળાના સમતલને લંબ હોય ત્યારે ગૂંચળું પરિભ્રમણ કરશે નહીં.
7
EasyMCQ
એક પ્રવાહધારિત લૂપ સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મુક્તપણે ફરી શકે છે. જ્યારે તેનું સમતલ નીચેનામાંથી કયા ખૂણે નમેલું હશે ત્યારે લૂપ સંતુલનમાં આવશે?
A
ક્ષેત્રની દિશા સાથે $0^\circ$
B
ક્ષેત્રની દિશા સાથે $45^\circ$
C
ક્ષેત્રની દિશા સાથે $90^\circ$
D
ક્ષેત્રની દિશા સાથે $135^\circ$

Solution

(C) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા પ્રવાહધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{M}$ એ ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ છે અને $\vec{B}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર છે.
લૂપ સંતુલનમાં રહે તે માટે,કુલ ટોર્ક શૂન્ય હોવું જોઈએ,જેનો અર્થ છે કે $\vec{\tau} = 0$.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે $\vec{M}$ અને $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $0^\circ$ અથવા $180^\circ$ હોય.
કારણ કે $\vec{M}$ હંમેશા લૂપના સમતલને લંબ હોય છે,તેથી $\vec{M}$ ને $\vec{B}$ ને સમાંતર બનાવવા માટે,લૂપનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ ને લંબ હોવું જોઈએ.
તેથી,લૂપનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા સાથે $90^\circ$ ના ખૂણે નમેલું હોય છે.
Solution diagram
8
EasyMCQ
$A$ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ,$n$ આંટાની સંખ્યા ધરાવતી અને $B$ તીવ્રતા ધરાવતા ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકાયેલી કોઈલ,જે કોઈલના સમતલના લંબ સાથે $\theta$ ખૂણો બનાવે છે,તેમાં $i$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ વહેતો હોય ત્યારે તેના પર લાગતા ટોર્કનું સૂત્ર શું હશે?
A
$ni AB \tan \theta$
B
$ni AB \cos \theta$
C
$ni AB \sin \theta$
D
$ni AB$

Solution

(C) સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકાયેલી વિદ્યુતપ્રવાહધારિત કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau$ એ $\tau = \vec{m} \times \vec{B}$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{m}$ એ કોઈલની ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ છે.
ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટનું મૂલ્ય $m = niA$ છે,જ્યાં $n$ એ આંટાની સંખ્યા છે,$i$ એ વિદ્યુતપ્રવાહ છે અને $A$ એ કોઈલનું ક્ષેત્રફળ છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = mB \sin \theta$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\theta$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B}$ અને કોઈલના સમતલના લંબ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
$m$ ની કિંમત મૂકતા,આપણને $\tau = ni AB \sin \theta$ મળે છે.
તેથી,સાચું સૂત્ર $ni AB \sin \theta$ છે.
9
EasyMCQ
એક ધાતુના લૂપને ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે. જો તેમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે,તો
A
રિંગ આકર્ષણ બળ અનુભવશે
B
રિંગ અપાકર્ષણ બળ અનુભવશે
C
તે તેના ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્રની આસપાસ આગળ-પાછળ ગતિ કરશે
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(D) જ્યારે વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપને સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે લૂપ પર લાગતું કુલ બળ $\vec{F} = I \oint d\vec{l} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કોઈપણ બંધ લૂપ માટે $\oint d\vec{l} = 0$ હોવાથી,લૂપ પર લાગતું કુલ બળ શૂન્ય હોય છે.
જો કે,લૂપ ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{m} \times \vec{B}$ અનુભવી શકે છે,જે લૂપને ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
તે આકર્ષણ કે અપાકર્ષણનું ચોખ્ખું બળ અનુભવતું નથી,અને તે તેના ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્રની આસપાસ દોલન કરે તે જરૂરી નથી.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી કોઈ પણ ભૌતિક અસરનું યોગ્ય વર્ણન કરતું નથી.
10
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવેલ $100$ આંટાવાળી કોઈલ $0.2\, Wb/m^2$ ના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં $2\, A$ નો વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવે છે. કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
Question diagram
A
$0.32\, Nm$,જે બાજુ $AD$ ને પેજની બહારની તરફ ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરે છે
B
$0.32\, Nm$,જે બાજુ $AD$ ને પેજની અંદરની તરફ ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરે છે
C
$0.0032\, Nm$,જે બાજુ $AD$ ને પેજની બહારની તરફ ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરે છે
D
$0.0032\, Nm$,જે બાજુ $AD$ ને પેજની અંદરની તરફ ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરે છે

Solution

(B) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલી વિદ્યુતપ્રવાહિત કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = NBiA \sin \theta$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં,$N = 100$,$B = 0.2\, Wb/m^2$,$i = 2\, A$,અને ક્ષેત્રફળ $A = 8\, cm \times 10\, cm = 0.08\, m \times 0.1\, m = 0.008\, m^2$ છે.
કોઈલનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓને સમાંતર હોવાથી,$\theta = 90^\circ$ થાય,તેથી $\sin 90^\circ = 1$.
કિંમતો મૂકતા: $\tau = 100 \times 0.2 \times 2 \times 0.008 = 0.32\, Nm$.
બાજુ $AD$ પર ફ્લેમિંગના ડાબા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,પ્રવાહ નીચેની તરફ વહે છે. ચુંબકીય ક્ષેત્ર $N$ થી $S$ (ડાબેથી જમણે) તરફ છે. બાજુ $AD$ પર લાગતું બળ $F = i(L \times B)$ પેજની અંદરની તરફ લાગે છે. આમ,ટોર્ક બાજુ $AD$ ને પેજની અંદરની તરફ ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
11
EasyMCQ
$20\,cm \times 20\,cm$ ની એક લંબચોરસ કોઈલ $100$ આંટા ધરાવે છે અને તેમાંથી $1\,A$ વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. તેને $B = 0.5\,T$ ના સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં એવી રીતે મૂકવામાં આવે છે કે જેથી ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા કોઈલના સમતલને સમાંતર હોય. આ સ્થિતિમાં કોઈલને જકડી રાખવા માટે જરૂરી ટોર્કનું મૂલ્ય ........ $N-m$ છે.
A
$0$
B
$200$
C
$2$
D
$10$

Solution

(C) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલી વિદ્યુતપ્રવાહધારિત કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = N I A B \sin(\theta)$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\theta$ એ કોઈલના સદિશ ક્ષેત્રફળ (નોર્મલ) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો છે.
આપેલ છે: $N = 100$,$I = 1\,A$,$B = 0.5\,T$,અને ક્ષેત્રફળ $A = 20\,cm \times 20\,cm = 0.2\,m \times 0.2\,m = 0.04\,m^2$.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર કોઈલના સમતલને સમાંતર હોવાથી,કોઈલના નોર્મલ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 90^\circ$ થશે.
તેથી,$\tau = N I A B \sin(90^\circ) = 100 \times 1 \times 0.04 \times 0.5 \times 1$.
$\tau = 100 \times 0.02 = 2\,N-m$.
12
MediumMCQ
$l$ બાજુ ધરાવતો એક ત્રિકોણાકાર લૂપ $I$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવે છે. તેને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં એવી રીતે મૂકવામાં આવે છે કે જેથી લૂપનું સમતલ $B$ ની દિશામાં હોય. લૂપ પર લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
A
$\text{શૂન્ય}$
B
$IBl$
C
$\frac{\sqrt{3}}{2} I l^2 B^2$
D
$\frac{\sqrt{3}}{4} I B l^2$

Solution

(D) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = NIAB \sin \theta$ દ્વારા આપવામાં આવે છે, જ્યાં $\theta$ એ લૂપના સદિશ ક્ષેત્રફળ (લંબ) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
અહીં લૂપનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ ને સમાંતર હોવાથી, લૂપના લંબ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 90^\circ$ થશે.
$l$ બાજુ ધરાવતા સમબાજુ ત્રિકોણનું ક્ષેત્રફળ $A = \frac{\sqrt{3}}{4} l^2$ થાય.
આ કિંમતો ટોર્કના સૂત્રમાં મૂકતા:
$\tau = 1 \times I \times \left( \frac{\sqrt{3}}{4} l^2 \right) \times B \times \sin(90^\circ)$
$\tau = \frac{\sqrt{3}}{4} I B l^2$
તેથી, સાચો વિકલ્પ $(d)$ છે.
Solution diagram
13
EasyMCQ
વિદ્યુત પ્રવાહ ધરાવતી કોઈલને સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે,તો
A
ટોર્ક ઉત્પન્ન થાય છે
B
$E.M.F.$ પ્રેરિત થાય છે
C
$(a)$ અને $(b)$ બંને સાચા છે
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(A) સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવેલી વિદ્યુત પ્રવાહ ધરાવતી કોઈલ પર ચુંબકીય ટોર્ક લાગે છે,જે $\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{M}$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ છે અને $\vec{B}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર છે.
ફેરાડેના વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણના નિયમ મુજબ,$E.M.F.$ ત્યારે જ પ્રેરિત થાય છે જ્યારે કોઈલ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં ફેરફાર થાય $(\varepsilon = -d\phi/dt)$.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર સમાન હોવાથી અને કોઈલ ક્ષેત્રની સાપેક્ષમાં ગતિ કરતી નથી કે તેનું ઓરિએન્ટેશન બદલાતું નથી,તેથી ચુંબકીય ફ્લક્સમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. પરિણામે,કોઈ $E.M.F.$ પ્રેરિત થતું નથી.
આમ,માત્ર ટોર્ક ઉત્પન્ન થાય છે. સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
14
EasyMCQ
$0.01\,m^2$ ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વર્તુળાકાર લૂપ,જેમાં $10\,A$ વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે,તેને $0.1\,T$ તીવ્રતા ધરાવતા ચુંબકીય ક્ષેત્રને લંબ રાખવામાં આવે છે. લૂપ પર લાગતું ટોર્ક......$N-m$ છે.
A
$0$
B
$0.01$
C
$0.001$
D
$0.8$

Solution

(A) આપેલ છે:
ક્ષેત્રફળ $A = 0.01\,m^2$,વિદ્યુતપ્રવાહ $I = 10\,A$,ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = 0.1\,T$.
લૂપને ચુંબકીય ક્ષેત્રને લંબ રાખવામાં આવે છે,જેનો અર્થ છે કે ક્ષેત્રફળ સદિશ $\vec{A}$ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 0^{\circ}$ છે.
સૂત્ર:
ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{M}$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = M B \sin \theta$ છે,જ્યાં $M = I A$.
ગણતરી:
$M = I \times A = 10\,A \times 0.01\,m^2 = 0.1\,A\cdot m^2$.
લૂપ ચુંબકીય ક્ષેત્રને લંબ હોવાથી,લૂપના લંબ (ક્ષેત્રફળ સદિશ) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 0^{\circ}$ છે.
$\tau = M B \sin(0^{\circ}) = 0.1 \times 0.1 \times 0 = 0\,N\cdot m$.
15
EasyMCQ
જો $m$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ હોય અને $B$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોય,તો ટોર્ક (torque) નીચેનામાંથી કયા સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે?
A
$m \cdot B$
B
$\frac{|m|}{|B|}$
C
$m \times B$
D
$|m| \cdot |B|$

Solution

(C) જ્યારે $m$ ચુંબકીય મોમેન્ટ ધરાવતા ચુંબકીય ડાયપોલને બાહ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે તેના પર લાગતું ટોર્ક $\tau$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ અને ચુંબકીય ક્ષેત્રના સદિશ ગુણાકાર (cross product) દ્વારા મળે છે.
ગાણિતિક રીતે,ટોર્ક $\tau = m \times B$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
તેની સરખામણીમાં,ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ચુંબકીય ડાયપોલની સ્થિતિ ઊર્જા $U$ એ અદિશ ગુણાકાર (dot product) દ્વારા મળે છે: $U = -m \cdot B$.
16
MediumMCQ
$r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક વર્તુળાકાર કોઈલમાં $i$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. જો આ કોઈલને $B$ જેટલા સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં એવી રીતે મૂકવામાં આવે કે જેથી તેનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્રને સમાંતર રહે,તો કોઈલ પર લાગતા ટોર્કનું મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
શૂન્ય
B
$2\pi r i B$
C
$\pi r^2 i B$
D
$2\pi r^2 i B$

Solution

(C) સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં રહેલી વિદ્યુતપ્રવાહધારિત કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = \vec{M} \times \vec{B}$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{M}$ એ કોઈલની ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = MB \sin \theta$ છે,જ્યાં $\theta$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ $\vec{M}$ (જે કોઈલના સમતલને લંબ હોય છે) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
અહીં કોઈલનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્રને સમાંતર હોવાથી,કોઈલના સમતલનો લંબ ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે $90^\circ$ નો ખૂણો બનાવે છે. તેથી,$\theta = 90^\circ$.
વર્તુળાકાર કોઈલની ચુંબકીય મોમેન્ટ $M = iA = i(\pi r^2)$ છે.
આ કિંમતોને ટોર્કના સૂત્રમાં મૂકતા:
$\tau = (i \pi r^2) B \sin 90^\circ = \pi r^2 i B$.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(c)$ છે.
Solution diagram
17
EasyMCQ
$N$ આંટા ધરાવતી એક વર્તુળાકાર કોઈલ $L$ મીટર લંબાઈના તારમાંથી બનાવવામાં આવે છે. જો તેમાંથી $I$ એમ્પીયરનો વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે અને તેને $B$ ટેસ્લાના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે,તો તેના પર લાગતું મહત્તમ ટોર્ક:
A
$N$ ના સમપ્રમાણમાં છે
B
$N$ ના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં છે
C
$N^2$ ના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં છે
D
$N$ થી સ્વતંત્ર છે

Solution

(B) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલી વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત કોઈલ પર લાગતું મહત્તમ ટોર્ક $\tau_{\max}$ નું સૂત્ર: $\tau_{\max} = N I A B$ છે,જ્યાં $N$ એ આંટાની સંખ્યા છે,$I$ એ વિદ્યુતપ્રવાહ છે,$A$ એ કોઈલનું ક્ષેત્રફળ છે અને $B$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્રની તીવ્રતા છે.
$L$ લંબાઈના તારમાંથી $N$ આંટાવાળી વર્તુળાકાર કોઈલ બનાવતા,એક આંટાનો પરિઘ $2\pi r = L/N$ થાય,તેથી ત્રિજ્યા $r = L/(2\pi N)$ મળે.
કોઈલનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2 = \pi (L / (2\pi N))^2 = L^2 / (4\pi N^2)$ થાય.
આ કિંમત ટોર્કના સૂત્રમાં મૂકતા: $\tau_{\max} = N I B (L^2 / (4\pi N^2)) = (I B L^2) / (4\pi N)$.
આમ,$\tau_{\max} \propto 1/N$. તેથી,મહત્તમ ટોર્ક એ $N$ ના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં છે.
18
MediumMCQ
$L$ લંબાઈના તારમાં $i$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. જો આ તારને વર્તુળાકાર ગૂંચળામાં ફેરવવામાં આવે,તો આપેલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં ટોર્કનું મહત્તમ મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$\frac{LiB^2}{2}$
B
$\frac{Li^2B}{2}$
C
$\frac{L^2iB}{4\pi}$
D
$\frac{Li^2B}{4\pi}$

Solution

(C) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત ગૂંચળા પર લાગતું ટોર્ક $\tau = NiAB \sin \theta$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. મહત્તમ ટોર્ક માટે,$\sin \theta = 1$,તેથી $\tau_{\max} = NiAB$.
આપેલ છે કે $L$ લંબાઈના તારમાંથી એક વર્તુળાકાર ગૂંચળું $(N=1)$ બનાવવામાં આવે છે,તેથી પરિઘ $2\pi r = L$ થાય,જે ત્રિજ્યા $r = \frac{L}{2\pi}$ આપે છે.
ગૂંચળાનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2 = \pi \left( \frac{L}{2\pi} \right)^2 = \frac{L^2}{4\pi}$ છે.
આ કિંમતોને ટોર્કના સૂત્રમાં મૂકતા: $\tau_{\max} = 1 \times i \times \left( \frac{L^2}{4\pi} \right) \times B = \frac{L^2iB}{4\pi}$.
19
EasyMCQ
$20$ આંટા અને $10\, cm$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક વર્તુળાકાર કોઈલને તેના સમતલને લંબરૂપે $0.10\, T$ ના સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે. જો કોઈલમાં વહેતો પ્રવાહ $5\, A$ હોય,તો કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક ...... $Nm$ હશે.
A
$31.4$
B
$3.14$
C
$0.314$
D
$0$

Solution

(D) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલી પ્રવાહધારિત કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\tau = NIAB \sin \theta$,જ્યાં $\theta$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B}$ અને કોઈલના ક્ષેત્રફળ સદિશ $\vec{A}$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
અહીં ચુંબકીય ક્ષેત્ર કોઈલના સમતલને લંબ છે,તેથી ક્ષેત્રફળ સદિશ $\vec{A}$ (જે કોઈલના સમતલને લંબ હોય છે) તે ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B}$ ને સમાંતર હશે.
તેથી,$\vec{A}$ અને $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 0^\circ$ થશે.
ટોર્કના સૂત્રમાં $\theta = 0^\circ$ મૂકતા: $\tau = NIAB \sin(0^\circ) = NIAB \times 0 = 0\, Nm$.
20
MediumMCQ
એક પ્રવાહધારિત લૂપને સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ચાર અલગ-અલગ દિશાઓમાં ($I$,$II$,$III$ અને $IV$) મૂકવામાં આવે છે. તેમને સ્થિતિ ઉર્જાના ઘટતા ક્રમમાં ગોઠવો.
Question diagram
A
$I > III > II > IV$
B
$I > II > III > IV$
C
$I > IV > II > III$
D
$III > IV > I > II$

Solution

(C) ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં ચુંબકીય ડાયપોલની સ્થિતિ ઉર્જા $U$ નું સૂત્ર $U = -M \cdot B = -MB \cos \theta$ છે,જ્યાં $\theta$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ $M$ (જે લંબ $\hat{n}$ ની દિશામાં છે) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
આપેલ આકૃતિઓ પરથી:
$I$ માટે: $\theta = 180^\circ$,તેથી $U_I = -MB \cos(180^\circ) = +MB$.
$II$ માટે: $\theta = 90^\circ$,તેથી $U_{II} = -MB \cos(90^\circ) = 0$.
$III$ માટે: $\theta = 45^\circ$ (આશરે),તેથી $U_{III} = -MB \cos(45^\circ) = -0.707MB$.
$IV$ માટે: $\theta = 135^\circ$ (આશરે),તેથી $U_{IV} = -MB \cos(135^\circ) = +0.707MB$.
મૂલ્યોની સરખામણી કરતા: $U_I (+MB) > U_{IV} (+0.707MB) > U_{II} (0) > U_{III} (-0.707MB)$.
આમ,ઘટતો ક્રમ $I > IV > II > III$ છે.
21
MediumMCQ
ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત ગૂંચળા માટે $(\tau - \theta)$ આલેખ કેવો હોય છે?
A
Option A
B
Option B
C
Option C
D
Option D

Solution

(A) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત ગૂંચળા પર લાગતું ટોર્ક $(\tau)$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\tau = NBiA \sin \theta$,જ્યાં $N$ એ આંટાની સંખ્યા છે,$B$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર છે,$i$ એ વિદ્યુતપ્રવાહ છે,$A$ એ ગૂંચળાનું ક્ષેત્રફળ છે અને $\theta$ એ ગૂંચળાના સમતલના લંબ અને ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા વચ્ચેનો ખૂણો છે.
અહીં $\tau \propto \sin \theta$ હોવાથી,ટોર્ક અને ખૂણા $\theta$ વચ્ચેનો સંબંધ સાઇનસૉઇડલ ફેરફારને અનુસરે છે.
જ્યારે $\theta = 0^\circ$ હોય,ત્યારે $\tau = 0$ થાય છે.
જ્યારે $\theta = 90^\circ$ હોય,ત્યારે $\tau$ મહત્તમ $(\tau_{max} = NBiA)$ હોય છે.
જ્યારે $\theta = 180^\circ$ હોય,ત્યારે $\tau = 0$ થાય છે.
તેથી,આ સંબંધ દર્શાવતો આલેખ એક સાઇનસૉઇડલ વક્ર છે,જે વિકલ્પ $A$ ને અનુરૂપ છે.
22
MediumMCQ
નીચેની આકૃતિ કાયમી ચુંબકના ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવો દર્શાવે છે,જેમાં $A$ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતી $n$ આંટાવાળી કોઈલ મૂકેલી છે. જ્યારે કોઈલમાંથી $i$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે કોઈલનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ ની દિશા સાથે $\theta$ ખૂણો બનાવે છે. કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\tau = niAB \cos \theta$
B
$\tau = niAB \sin \theta$
C
$\tau = niAB$
D
ઉપરનામાંથી કોઈ નહીં,કારણ કે ચુંબકીય ક્ષેત્ર ત્રિજ્યાવર્તી છે

Solution

(A) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલી વિદ્યુતપ્રવાહધારિત કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = \vec{M} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{M}$ એ ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ છે અને $\vec{B}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = MB \sin \alpha$ છે,જ્યાં $\alpha$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ $\vec{M}$ (જે કોઈલના સમતલને લંબ હોય છે) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
આપેલ છે કે કોઈલનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ સાથે $\theta$ ખૂણો બનાવે છે,તેથી કોઈલના લંબ ($\vec{M}$ ની દિશા) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $\alpha = 90^\circ - \theta$ થશે.
આ કિંમત ટોર્કના સૂત્રમાં મૂકતા: $\tau = MB \sin(90^\circ - \theta) = MB \cos \theta$.
ચુંબકીય મોમેન્ટ $M = niA$ હોવાથી,આપણને $\tau = niAB \cos \theta$ મળે છે.
23
DifficultMCQ
$N = 200$ આંટા ધરાવતી એક નાની કોઈલ $C$ ને બેલેન્સ બીમના એક છેડે લગાવવામાં આવી છે અને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ તેને વિદ્યુતચુંબકના ધ્રુવો વચ્ચે મૂકવામાં આવી છે. કોઈલનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = 1.0 \, cm^2$ છે અને બેલેન્સ બીમના હાથ $OA$ ની લંબાઈ $l = 30 \, cm$ છે. જ્યારે કોઈલમાં કોઈ પ્રવાહ વહેતો નથી,ત્યારે બેલેન્સ સંતુલનમાં છે. કોઈલમાંથી $I = 22 \, mA$ પ્રવાહ પસાર કરતા,બેલેન્સ પેન પર $\Delta m = 60 \, mg$ દળનું વધારાનું વજન મૂકીને સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવે છે. કોઈલ જ્યાં સ્થિત છે ત્યાં ચુંબકીય પ્રેરણ $B$ શોધો.
Question diagram
A
$0.4$
B
$0.3$
C
$0.2$
D
$0.1$

Solution

(A) જ્યારે કોઈલમાંથી પ્રવાહ $I$ વહે છે,ત્યારે તે ચુંબકીય ટોર્ક $\tau = NIAB \sin \theta$ અનુભવે છે. ચુંબકીય ક્ષેત્ર કોઈલના ક્ષેત્રફળ સદિશને લંબ હોવાથી,$\theta = 90^\circ$,તેથી $\tau = NIAB$.
આ ટોર્કને પીવટ $O$ થી $l$ અંતરે બેલેન્સ પેન પર મૂકવામાં આવેલા વધારાના દળ $\Delta m$ ને કારણે લાગતા ટોર્ક દ્વારા સંતુલિત કરવામાં આવે છે.
વજનને કારણે ટોર્ક $\tau_{weight} = \Delta m \cdot g \cdot l$ છે.
બંને ટોર્કને સરખાવતા: $NIAB = \Delta mgl$.
$B$ માટે સૂત્ર: $B = \frac{\Delta mgl}{NIA}$.
આપેલ કિંમતો: $N = 200$,$I = 22 \times 10^{-3} \, A$,$A = 1.0 \times 10^{-4} \, m^2$,$\Delta m = 60 \times 10^{-6} \, kg$,$l = 0.3 \, m$,$g = 9.8 \, m/s^2$.
કિંમતો મૂકતા:
$B = \frac{60 \times 10^{-6} \times 9.8 \times 0.3}{200 \times 22 \times 10^{-3} \times 1.0 \times 10^{-4}}$
$B = \frac{176.4 \times 10^{-6}}{4.4 \times 10^{-4}} \approx 0.4 \, T$.
24
MediumMCQ
$2000$ આંટા અને $1.5 \times 10^{-4} \, m^2$ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક ગૂંચળું (સોલેનોઇડ) $2.0 \, A$ વિદ્યુતપ્રવાહ વહન કરે છે. તેને તેના કેન્દ્રમાંથી અને તેની લંબાઈને લંબરૂપે લટકાવવામાં આવે છે,જેથી તે $5 \times 10^{-2} \, T$ ના સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં સમક્ષિતિજ સમતલમાં ફરી શકે. જો સોલેનોઇડની અક્ષ ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે $30^o$ નો ખૂણો બનાવતી હોય,તો સોલેનોઇડ પર લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
A
$3 \times 10^{-3} \, Nm$
B
$1.5 \times 10^{-3} \, Nm$
C
$1.5 \times 10^{-2} \, Nm$
D
$3 \times 10^{-2} \, Nm$

Solution

(C) સોલેનોઇડની ચુંબકીય મોમેન્ટ $M$ નું સૂત્ર $M = N I A$ છે.
આપેલ છે: $N = 2000$,$I = 2.0 \, A$,$A = 1.5 \times 10^{-4} \, m^2$.
$M = 2000 \times 2.0 \times 1.5 \times 10^{-4} = 0.6 \, A \cdot m^2$.
સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં ચુંબકીય ડાયપોલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = M B \sin \theta$ છે,જ્યાં $\theta$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ (સોલેનોઇડની અક્ષ) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો છે.
આપેલ છે: $B = 5 \times 10^{-2} \, T$ અને $\theta = 30^o$.
$\tau = 0.6 \times (5 \times 10^{-2}) \times \sin 30^o$.
$\tau = 0.6 \times 5 \times 10^{-2} \times 0.5 = 1.5 \times 10^{-2} \, Nm$.
25
MediumMCQ
$0.3 \; T$ નું સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર ધન $Z$-દિશામાં સ્થાપિત થયેલ છે. $XY$-સમતલમાં $10 \; cm$ અને $5 \; cm$ બાજુઓ ધરાવતું એક લંબચોરસ લૂપ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $I = 12 \; A$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવે છે. લૂપ પર લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
Question diagram
A
$-1.8 \times 10^{-2} \; \hat{j} \; Nm$
B
$0$
C
$-1.8 \times 10^{-2} \; \hat{i} \; Nm$
D
$+1.8 \times 10^{-2} \; \hat{i} \; Nm$

Solution

(B) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{m} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{m} = NI\vec{A}$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ છે.
$XY$-સમતલમાં રહેલા લૂપ માટે ક્ષેત્રફળ સદિશ $\vec{A}$ એ $Z$-અક્ષની દિશામાં (સમતલને લંબ) હોય છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ પણ ધન $Z$-દિશામાં આપેલું છે.
આમ,$\vec{A}$ અને $\vec{B}$ બંને $Z$-અક્ષને સમાંતર હોવાથી,ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{m}$ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 0^\circ$ થાય છે.
તેથી,ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = mB \sin(0^\circ) = 0$ થાય છે.
26
EasyMCQ
ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા પ્રવાહધારિત લૂપ માટે:
A
ક્ષેત્ર સમાન હોય કે અસમાન,તે દરેક દિશામાં ટોર્ક અનુભવે છે.
B
તે એક દિશામાં સંતુલનમાં હોઈ શકે છે.
C
તે બે દિશાઓમાં સંતુલનમાં હોઈ શકે છે,અને બંને સંતુલન અવસ્થાઓ અસ્થાયી છે.
D
તે બે દિશાઓમાં સંતુલનમાં હોઈ શકે છે,જેમાંથી એક સ્થાયી અને બીજી અસ્થાયી છે.

Solution

(D) જ્યારે પ્રવાહધારિત લૂપને ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે તે $\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$ મુજબ ટોર્ક અનુભવે છે,જ્યાં $\vec{M}$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ છે અને $\vec{B}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = MB \sin \theta$ છે,જ્યાં $\theta$ એ $\vec{M}$ અને $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
જ્યારે ટોર્ક શૂન્ય હોય ત્યારે સંતુલન સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે,જે $\sin \theta = 0$ એટલે કે $\theta = 0^{\circ}$ અથવા $\theta = 180^{\circ}$ પર થાય છે.
$1$. જ્યારે $\theta = 0^{\circ}$ હોય,ત્યારે $\vec{M}$ અને $\vec{B}$ સમાંતર હોય છે. આ સ્થિતિ લઘુત્તમ સ્થિતિ ઊર્જા $(U = -MB)$ ધરાવે છે,જે સ્થાયી સંતુલન દર્શાવે છે.
$2$. જ્યારે $\theta = 180^{\circ}$ હોય,ત્યારે $\vec{M}$ અને $\vec{B}$ પ્રતિ-સમાંતર હોય છે. આ સ્થિતિ મહત્તમ સ્થિતિ ઊર્જા $(U = +MB)$ ધરાવે છે,જે અસ્થાયી સંતુલન દર્શાવે છે.
આમ,લૂપ બે દિશાઓમાં સંતુલનમાં હોઈ શકે છે,એક સ્થાયી અને બીજી અસ્થાયી.
27
MediumMCQ
$0.12\, m$ લંબાઈ અને $0.1\, m$ પહોળાઈ ધરાવતી અને $50$ આંટા ધરાવતી એક લંબચોરસ કોઈલને $0.2\, Wb/m^2$ તીવ્રતા ધરાવતા સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં લટકાવવામાં આવી છે. કોઈલમાંથી $2\, A$ વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. જો કોઈલનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા સાથે $30^{\circ}$ ના ખૂણે નમેલું હોય,તો કોઈલને આ સ્થિતિમાં રાખવા માટે જરૂરી ટોર્ક .......$Nm$ થશે.
A
$0.12$
B
$0.15$
C
$0.20$
D
$0.24$

Solution

(C) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલી વિદ્યુતપ્રવાહધારિત કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = N I A B \sin \theta$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\theta$ એ કોઈલના સમતલના લંબ અને ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા વચ્ચેનો ખૂણો છે.
આપેલ છે: $N = 50$,$I = 2\, A$,$B = 0.2\, Wb/m^2$,અને ક્ષેત્રફળ $A = 0.12\, m \times 0.1\, m = 0.012\, m^2$.
કોઈલનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે $30^{\circ}$ ના ખૂણે છે,તેથી કોઈલના લંબ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 90^{\circ} - 30^{\circ} = 60^{\circ}$ થશે.
કિંમતો મૂકતા: $\tau = 50 \times 2 \times 0.012 \times 0.2 \times \sin 60^{\circ}$.
$\tau = 100 \times 0.0024 \times \frac{\sqrt{3}}{2} = 0.24 \times 0.866 = 0.2078\, Nm \approx 0.20\, Nm$.
28
MediumMCQ
$250$ આંટાવાળી લંબચોરસ કોઈલ, જેની લંબાઈ $2.1\, cm$ અને પહોળાઈ $1.25\, cm$ છે, તેમાંથી $85\, \mu A$ વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે અને તે $0.85\, T$ ના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકેલી છે. ટોર્કની વિરુદ્ધ કોઈલને $180^o$ ફેરવવા માટે કરવું પડતું કાર્ય .............. $\mu J$ છે.
A
$4.55$
B
$2.3$
C
$1.15$
D
$9.1$

Solution

(D) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ચુંબકીય ડાયપોલને ફેરવવા માટે કરવું પડતું કાર્ય $W = mB(\cos \theta_1 - \cos \theta_2)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જ્યારે કોઈલને તેની સંતુલન સ્થિતિમાંથી $180^o$ ફેરવવામાં આવે ($\theta_1 = 0^o$ થી $\theta_2 = 180^o$), ત્યારે કાર્ય $W = mB(\cos 0^o - \cos 180^o) = mB(1 - (-1)) = 2mB$ થાય છે.
ચુંબકીય મોમેન્ટ $m = NIA$ હોવાથી, $W = 2(NIA)B$ મળે.
આપેલ છે:
$N = 250$
$I = 85 \times 10^{-6}\, A$
$A = 2.1 \times 10^{-2}\, m \times 1.25 \times 10^{-2}\, m = 2.625 \times 10^{-4}\, m^2$
$B = 0.85\, T$
આ કિંમતો મૂકતા:
$W = 2 \times 250 \times (85 \times 10^{-6}) \times (2.625 \times 10^{-4}) \times 0.85$
$W = 9.403 \times 10^{-6}\, J \approx 9.4\, \mu J$.
નોંધ: પ્રશ્નમાં આપેલ ગણતરી મુજબ $(250 \times 85 \times 10^{-6} \times 2.5 \times 10^{-4} \times 0.85 \times 2)$, જવાબ $9.1\, \mu J$ મળે છે.
29
MediumMCQ
$L$ લંબાઈના તારને વર્તુળાકાર ગૂંચળાના સ્વરૂપમાં વાળવામાં આવે છે અને તેમાંથી $i$ જેટલો પ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે છે. જો આ ગૂંચળાને ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે,તો ગૂંચળા પર લાગતું ટોર્ક મહત્તમ ક્યારે હશે જ્યારે આંટાની સંખ્યા કેટલી હોય?
A
શક્ય તેટલી વધારે
B
કોઈપણ સંખ્યા
C
$2$
D
$1$

Solution

(D) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં પ્રવાહધારિત ગૂંચળા પર લાગતું ટોર્ક $\tau = NIAB \sin \theta$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. મહત્તમ ટોર્ક માટે,$\sin \theta = 1$,તેથી $\tau_{\max} = NIAB$.
ધારો કે તારની લંબાઈ $L$ છે. જો ગૂંચળામાં $N$ આંટા હોય અને ત્રિજ્યા $r$ હોય,તો $L = N(2\pi r)$,જેનો અર્થ છે કે $r = \frac{L}{2\pi N}$.
ગૂંચળાનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2 = \pi \left( \frac{L}{2\pi N} \right)^2 = \frac{L^2}{4\pi N^2}$ છે.
ટોર્કના સમીકરણમાં $A$ ની કિંમત મૂકતા: $\tau_{\max} = Ni \left( \frac{L^2}{4\pi N^2} \right) B = \frac{i L^2 B}{4\pi N}$.
આ સમીકરણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે $\tau_{\max} \propto \frac{1}{N}$.
તેથી,ટોર્કને મહત્તમ કરવા માટે,આંટાની સંખ્યા $N$ શક્ય તેટલી ઓછી હોવી જોઈએ. ગૂંચળા માટે આંટાની લઘુત્તમ સંખ્યા $1$ હોવાથી,જ્યારે $N = 1$ હોય ત્યારે ટોર્ક મહત્તમ હોય છે.
30
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,$i$ પ્રવાહ ધરાવતું ચોરસ લૂપ $ABCD$ એક સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં મૂકવામાં આવ્યું છે. લૂપ $XX'$ અક્ષની આસપાસ ફરી શકે છે. લૂપનું સમતલ $B$ ની દિશા સાથે $\theta$ $(\theta < 90^o)$ ખૂણો બનાવે છે. લૂપ પરનું ટોર્ક શૂન્ય થાય તે પહેલાં લૂપ પોતાની મેળે કેટલા ખૂણે ફરશે?
Question diagram
A
$\theta$
B
$90^o - \theta$
C
$90^o + \theta$
D
$180^o - \theta$

Solution

(C) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં પ્રવાહધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{m} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{m}$ એ લૂપના સમતલને લંબ ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ સદિશ છે.
જ્યારે ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{m}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ ને સમાંતર અથવા પ્રતિ-સમાંતર હોય ત્યારે ટોર્ક શૂન્ય થાય છે. આ સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે લૂપનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્રને લંબ હોય.
આપેલ આકૃતિમાં,લૂપનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ સાથે $\theta$ ખૂણો બનાવે છે. લૂપના લંબ ($\vec{m}$ ની દિશા) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $(90^o + \theta)$ છે.
લૂપ ત્યાં સુધી ફરશે જ્યાં સુધી તેનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્રને લંબ ન થાય,જે તે સ્થિતિ છે જ્યાં ટોર્ક શૂન્ય થાય છે. જરૂરી કુલ પરિભ્રમણ ખૂણો $(90^o + \theta)$ છે.
31
DifficultMCQ
$2 \ kg$ દળ અને $0.5 \ m$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક વાહક રીંગને લીસી સમક્ષિતિજ સપાટી પર મૂકવામાં આવી છે. રીંગમાં $i = 4 \ A$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $t = 0$ સમયે $B = 10 \ T$ નું સમક્ષિતિજ ચુંબકીય ક્ષેત્ર લાગુ કરવામાં આવે છે. રીંગનો પ્રારંભિક કોણીય પ્રવેગ કેટલો હશે?
Question diagram
A
$40 \pi \ rad/s^2$
B
$20 \pi \ rad/s^2$
C
$5 \pi \ rad/s^2$
D
$15 \pi \ rad/s^2$

Solution

(A) વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત રીંગની ચુંબકીય મોમેન્ટ $\mu = i A = i (\pi r^2)$ છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્રને કારણે રીંગ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{\mu} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર રીંગના સમતલમાં હોવાથી,ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ (રીંગના સમતલને લંબ) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ વચ્ચેનો ખૂણો $90^\circ$ છે.
તેથી,ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = \mu B \sin(90^\circ) = i \pi r^2 B$ થાય.
રીંગ તેના ઉર્ધ્વ વ્યાસની આસપાસ ફરશે. વ્યાસને અનુલક્ષીને રીંગની જડત્વની આઘૂર્ણ $I = \frac{1}{2} m r^2$ છે.
ન્યૂટનના ગતિના બીજા નિયમના પરિભ્રમણના સમીકરણ $\tau = I \alpha$ નો ઉપયોગ કરતા:
$i \pi r^2 B = \left( \frac{1}{2} m r^2 \right) \alpha$
$\alpha = \frac{2 i \pi B}{m}$
આપેલ કિંમતો ($i = 4 \ A$,$B = 10 \ T$,$m = 2 \ kg$) મૂકતા:
$\alpha = \frac{2 \times 4 \times \pi \times 10}{2} = 40 \pi \ rad/s^2$.
32
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,$R$ ત્રિજ્યા અને $m$ દળ ધરાવતા ગોળા પર એક આંટાવાળી કોઈલ વીંટાળેલી છે. કોઈલનું સમતલ ઢળતી સપાટીને સમાંતર છે અને ગોળાના વિષુવવૃત્તીય સમતલમાં આવેલું છે. કોઈલમાં વહેતો પ્રવાહ $i$ છે. જો ગોળો સંતુલનમાં હોય,તો ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ નું મૂલ્ય કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{mg \cos \theta}{\pi i R}$
B
$\frac{mg}{\pi i R}$
C
$\frac{mg \tan \theta}{\pi i R}$
D
$\frac{mg \sin \theta}{\pi i R}$

Solution

(B) ગોળો સંતુલનમાં રહે તે માટે,સંપર્ક બિંદુ $O$ ની આસપાસ કુલ ટોર્ક શૂન્ય હોવું જોઈએ.
ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $mg$ ગોળાના કેન્દ્રમાંથી નીચેની તરફ લાગે છે. સંપર્ક બિંદુ $O$ ની સાપેક્ષે ગુરુત્વાકર્ષણ બળ માટે લિવર આર્મ $R \sin \theta$ છે.
તેથી,ગુરુત્વાકર્ષણ ટોર્ક $\tau_{g} = mg R \sin \theta$ થાય.
કોઈલની ચુંબકીય મોમેન્ટ $\mu = i A = i (\pi R^2)$ છે.
સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં કોઈલ પર લાગતું ચુંબકીય ટોર્ક $\tau_{m} = \mu B \sin \phi$ છે,જ્યાં $\phi$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ વચ્ચેનો ખૂણો છે. કોઈલનું સમતલ ઢળતી સપાટીને સમાંતર હોવાથી,ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ ઢળતી સપાટીને લંબ છે. ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ શિરોલંબ છે. શિરોલંબ અને ઢળતી સપાટીના લંબ વચ્ચેનો ખૂણો $\theta$ છે. તેથી,$\phi = \theta$.
ટોર્કને સરખાવતા: $\tau_{m} = \tau_{g}$
$i \pi R^2 B \sin \theta = mg R \sin \theta$
$B$ માટે ઉકેલતા: $B = \frac{mg}{\pi i R}$.
Solution diagram
33
MediumMCQ
$R$ ત્રિજ્યાની એક પાતળી અવાહક તકતી તેના કેન્દ્રીય અક્ષની આસપાસ $\omega$ કોણીય વેગ સાથે ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં (આકૃતિ જુઓ) ફરી રહી છે,જે તેના સમતલને લંબ છે. તેની બંને સપાટીઓ પર સમાન સપાટી ઘનતા ધરાવતો ધન વીજભાર છે. તકતીનો અડધો ભાગ સમાન,એકદિશીય ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ ના વિસ્તારમાં છે જે તકતીના સમતલને સમાંતર છે,જેમ કે આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે. તો,
Question diagram
A
તકતી પરનું કુલ ટોર્ક શૂન્ય છે.
B
તકતી પરનો કુલ ટોર્ક સદિશ ડાબી તરફ નિર્દેશિત છે.
C
તકતી પરનો કુલ ટોર્ક સદિશ જમણી તરફ નિર્દેશિત છે.
D
તકતી પરનો કુલ ટોર્ક સદિશ $B$ ને સમાંતર છે.

Solution

(B) ભ્રમણ કરતી વીજભારિત તકતી વિદ્યુતપ્રવાહના ગૂંચળાના સમૂહ જેવું વર્તન કરે છે. ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માત્ર તકતીના જમણા અડધા ભાગમાં જ હાજર છે.
કેન્દ્રથી $r$ અંતરે તકતીના એક નાના ઘટકનો વિચાર કરો. ભ્રમણ વર્તુળાકાર માર્ગમાં વિદ્યુતપ્રવાહ $dI$ ઉત્પન્ન કરે છે. $v$ વેગથી ગતિ કરતા વીજભાર ઘટક $dq$ પર લાગતું ચુંબકીય બળ $dF = dq(v \times B)$ છે.
તકતી ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં ફરી રહી હોવાથી,જમણા અડધા ભાગ પર,વીજભારોના વેગ સદિશો $v$ ઉપરના ચતુર્થાંશમાં નીચેની તરફ અને નીચેના ચતુર્થાંશમાં ઉપરની તરફ નિર્દેશિત હોય છે.
$F = q(v \times B)$ માટે જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $B$ નીચેની તરફ નિર્દેશિત છે (આકૃતિ મુજબ),ઉપરના જમણા ચતુર્થાંશ પરનું બળ સમતલની બહારની તરફ અને નીચેના જમણા ચતુર્થાંશ પરનું બળ સમતલની અંદરની તરફ લાગે છે.
આ બળો કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી આડી અક્ષની આસપાસ ટોર્ક ઉત્પન્ન કરે છે. ખાસ કરીને,ટોર્ક સદિશ ડાબી તરફ નિર્દેશિત હોય છે. આમ,તકતી પરનો કુલ ટોર્ક સદિશ ડાબી તરફ નિર્દેશિત છે.
34
DifficultMCQ
એક લંબચોરસ ગૂંચળામાં $2n$ આંટા છે,તેનું ક્ષેત્રફળ $2a$ છે અને તેમાંથી $2I$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. ગૂંચળાનું સમતલ $B$ ફ્લક્સ ઘનતા ધરાવતા સમક્ષિતિજ સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે $60^{\circ}$ ના ખૂણે છે. ચુંબકીય બળને કારણે ગૂંચળા પર લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
Question diagram
A
$BnaI \sin 60^{\circ}$
B
$8BnaI \cos 60^{\circ}$
C
$4naI B \sin 60^{\circ}$
D
એક પણ નહીં

Solution

(B) ગૂંચળાની ચુંબકીય મોમેન્ટ $M$ નું સૂત્ર $M = N I A$ છે,જ્યાં $N$ આંટાની સંખ્યા,$I$ વિદ્યુતપ્રવાહ અને $A$ ક્ષેત્રફળ છે.
આપેલ છે: $N = 2n$,$I = 2I$,અને $A = 2a$.
તેથી,$M = (2n)(2I)(2a) = 8nIa$.
ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહધારિત ગૂંચળા પર લાગતું ટોર્ક $\tau = M B \sin \theta$ છે,જ્યાં $\theta$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને ગૂંચળાના સમતલના લંબ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
ગૂંચળાનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે $60^{\circ}$ નો ખૂણો બનાવે છે. તેથી,ગૂંચળાના લંબ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 90^{\circ} - 60^{\circ} = 30^{\circ}$ થાય.
વૈકલ્પિક રીતે,ટોર્કને $\tau = M B \cos \alpha$ તરીકે દર્શાવી શકાય,જ્યાં $\alpha$ એ ગૂંચળાના સમતલ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો છે.
અહીં,$\alpha = 60^{\circ}$ છે.
તેથી,$\tau = (8nIa) B \cos 60^{\circ} = 8BnaI \cos 60^{\circ}$.
35
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,$p_m$ ચુંબકીય મોમેન્ટ ધરાવતો ચુંબકીય ડાયપોલ $I$ પ્રવાહ ધરાવતા અનંત લંબાઈના સીધા તારને સમાંતર મૂકવામાં આવ્યો છે. નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
Question diagram
A
ડાયપોલની સ્થિતિ ઉર્જા લઘુત્તમ છે.
B
ડાયપોલ પર લાગતું ટોર્ક શૂન્ય છે.
C
ડાયપોલ પર લાગતું બળ શૂન્ય છે.
D
આમાંથી કોઈ પણ નહીં.

Solution

(D) અનંત લંબાઈના સીધા તારથી $r$ અંતરે ઉદ્ભવતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2 \pi r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. આ ક્ષેત્રની દિશા તાર અને ડાયપોલ ધરાવતા સમતલને લંબ હોય છે.
ચુંબકીય મોમેન્ટ $p_m$ તારને સમાંતર હોવાથી,$p_m$ અને $B$ વચ્ચેનો ખૂણો $90^\circ$ છે.
ડાયપોલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = p_m \times B$ છે. $p_m$ એ $B$ ને લંબ હોવાથી,ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = p_m B \sin(90^\circ) = p_m B \neq 0$ થાય. તેથી,વિકલ્પ $B$ ખોટો છે.
ડાયપોલની સ્થિતિ ઉર્જા $U = -p_m \cdot B = -p_m B \cos(90^\circ) = 0$ છે. આ લઘુત્તમ મૂલ્ય નથી (જે $0^\circ$ પર $-p_m B$ હોત). તેથી,વિકલ્પ $A$ ખોટો છે.
અસમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ચુંબકીય ડાયપોલ પર લાગતું બળ $F = \nabla(p_m \cdot B)$ છે. ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ તારથી અંતર $r$ સાથે બદલાતું હોવાથી $(B \propto 1/r)$,ગ્રેડિયન્ટ $\nabla B$ શૂન્ય નથી. તેથી,ડાયપોલ પર લાગતું બળ શૂન્ય નથી. તેથી,વિકલ્પ $C$ ખોટો છે.
આમ,આપેલ પૈકી કોઈ પણ વિધાન સાચું નથી,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.
36
MediumMCQ
$10 \ cm$ અને $5 \ cm$ ની બાજુઓ ધરાવતું એક લંબચોરસ લૂપ,જેમાં $12 \ A$ નો પ્રવાહ $I$ વહે છે,તેને નીચેની આકૃતિઓમાં દર્શાવ્યા મુજબ અલગ-અલગ અભિવિન્યાસમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. જો ધન $z$ દિશામાં $0.3 \ T$ નું સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોય,તો કયા અભિવિન્યાસમાં લૂપ $(i)$ સ્થાયી સંતુલન અને $(ii)$ અસ્થાયી સંતુલનમાં હશે?
Question diagram
A
અનુક્રમે $(A)$ અને $(C)$
B
અનુક્રમે $(B)$ અને $(D)$
C
અનુક્રમે $(B)$ અને $(C)$
D
અનુક્રમે $(A)$ અને $(B)$

Solution

(B) પ્રવાહ લૂપની ચુંબકીય મોમેન્ટ $\overrightarrow{M}$ એ $\overrightarrow{M} = I \overrightarrow{A}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં ક્ષેત્રફળ સદિશ $\overrightarrow{A}$ ની દિશા જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
સ્થાયી સંતુલન માટે,ચુંબકીય મોમેન્ટ $\overrightarrow{M}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\overrightarrow{B}$ ને સમાંતર હોવી જોઈએ (એટલે કે,$\theta = 0^\circ$).
અસ્થાયી સંતુલન માટે,ચુંબકીય મોમેન્ટ $\overrightarrow{M}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\overrightarrow{B}$ ને પ્રતિ-સમાંતર હોવી જોઈએ (એટલે કે,$\theta = 180^\circ$).
આકૃતિ $(a)$ માં,પ્રવાહ $yz$-સમતલમાં વહે છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,ક્ષેત્રફળ સદિશ $\overrightarrow{A}$ એ $+x$ દિશામાં નિર્દેશ કરે છે.
આકૃતિ $(b)$ માં,પ્રવાહ $xy$-સમતલમાં વહે છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,ક્ષેત્રફળ સદિશ $\overrightarrow{A}$ એ $+z$ દિશામાં નિર્દેશ કરે છે. કારણ કે $\overrightarrow{B}$ એ $+z$ દિશામાં છે,તેથી $\overrightarrow{M} \parallel \overrightarrow{B}$,જે સ્થાયી સંતુલન દર્શાવે છે.
આકૃતિ $(c)$ માં,પ્રવાહ $xz$-સમતલમાં વહે છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,ક્ષેત્રફળ સદિશ $\overrightarrow{A}$ એ $-y$ દિશામાં નિર્દેશ કરે છે.
આકૃતિ $(d)$ માં,પ્રવાહ $xy$-સમતલમાં વહે છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,ક્ષેત્રફળ સદિશ $\overrightarrow{A}$ એ $-z$ દિશામાં નિર્દેશ કરે છે. કારણ કે $\overrightarrow{B}$ એ $+z$ દિશામાં છે,તેથી $\overrightarrow{M}$ એ $\overrightarrow{B}$ ને પ્રતિ-સમાંતર છે,જે અસ્થાયી સંતુલન દર્શાવે છે.
તેથી,$(b)$ સ્થાયી છે અને $(d)$ અસ્થાયી છે.
37
DifficultMCQ
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા એક વર્તુળાકાર લૂપમાં $I$ વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. $r (r \ll R)$ ત્રિજ્યા ધરાવતા બીજા વર્તુળાકાર લૂપમાં $i$ વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે અને તેને મોટા લૂપના કેન્દ્ર પર મૂકવામાં આવે છે. બંને વર્તુળોના સમતલ એકબીજાને લંબ છે. નાના લૂપ પર લાગતું ટોર્ક શોધો.
A
$\frac{\mu_0 \pi i I r^2}{2R}$
B
$\frac{\mu_0 i I r^2}{2R}$
C
$\frac{\mu_0 \pi i I r^2}{R}$
D
$\frac{\mu_0 i I r}{2\pi R}$

Solution

(A) $I$ વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવતા $R$ ત્રિજ્યાના મોટા લૂપના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2R}$ છે.
$i$ વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવતા $r$ ત્રિજ્યાના નાના લૂપની ચુંબકીય મોમેન્ટ $m = i A = i (\pi r^2)$ છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ચુંબકીય ડાયપોલ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{m} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
બંને લૂપના સમતલ એકબીજાને લંબ હોવાથી,ચુંબકીય મોમેન્ટ સદિશ $\vec{m}$ (નાના લૂપના સમતલને લંબ) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B}$ (મોટા લૂપના સમતલને લંબ) વચ્ચેનો ખૂણો $90^\circ$ છે.
તેથી,ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = m B \sin(90^\circ) = m B$ થશે.
કિંમતો મૂકતા: $\tau = (i \pi r^2) \times (\frac{\mu_0 I}{2R}) = \frac{\mu_0 \pi i I r^2}{2R}$.
38
MediumMCQ
$1.00 \, m$ ત્રિજ્યા ધરાવતું એક વર્તુળાકાર લૂપ $10.0 \, mA$ નો વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવે છે. તેને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ લૂપના સમતલને સમાંતર $0.500 \, T$ ના સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે. ચુંબકીય ક્ષેત્ર દ્વારા લૂપ પર લાગતા ટોર્કનું મૂલ્ય શોધો.
Question diagram
A
$1.57 \times 10^{-2} \, N \cdot m$
B
$3.14 \times 10^{-2} \, N \cdot m$
C
$6.28 \times 10^{-2} \, N \cdot m$
D
$9.28 \times 10^{-2} \, N \cdot m$

Solution

(A) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{\mu} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{\mu}$ એ ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ છે અને $\vec{B}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = \mu B \sin \theta$ છે,જ્યાં $\theta$ એ લૂપના સદિશ (નૉર્મલ) અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર લૂપના સમતલને સમાંતર હોવાથી,લૂપનો લંબ ચુંબકીય ક્ષેત્રને લંબ છે. તેથી,$\theta = 90^{\circ}$ અને $\sin 90^{\circ} = 1$.
ચુંબકીય મોમેન્ટ $\mu = I A = I (\pi r^2)$.
આપેલ છે: $I = 10.0 \, mA = 10.0 \times 10^{-3} \, A$,$r = 1.00 \, m$,$B = 0.500 \, T$.
$\tau = (I \pi r^2) B = (10.0 \times 10^{-3} \, A) \times (\pi \times (1.00 \, m)^2) \times (0.500 \, T)$
$\tau = 10.0 \times 10^{-3} \times 3.14159 \times 0.500 = 1.570795 \times 10^{-2} \, N \cdot m \approx 1.57 \times 10^{-2} \, N \cdot m$.
39
AdvancedMCQ
એક સમાન,અચળ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec B$ એ $xy-$ સમતલમાં $x-$ અક્ષ સાથે $45^o$ ના ખૂણે દિશામાન છે. $PQRS$ એ $I_0$ જેટલો સ્થાયી પ્રવાહ ધરાવતું એક સખત ચોરસ વાયર ફ્રેમ છે,જેનું કેન્દ્ર ઉગમબિંદુ $O$ પર છે. સમય $t = 0$ પર,ફ્રેમ આકૃતિમાં દર્શાવેલ સ્થિતિમાં સ્થિર છે,તેની બાજુઓ $x$ અને $y$ અક્ષને સમાંતર છે. ફ્રેમની દરેક બાજુનું દળ $M$ અને લંબાઈ $L$ છે. ફ્રેમ પર લાગતું ટોર્ક $\vec \tau$ શોધો.
Question diagram
A
$\vec \tau = \frac{B I_0 L^2}{\sqrt 2} (- \hat i + \hat j)$
B
$\vec \tau = \frac{B I_0 L^2}{\sqrt 2} (\hat i - \hat j)$
C
$\vec \tau = \frac{B I_0 L^2}{\sqrt 2} (\hat i + \hat j)$
D
$\vec \tau = \frac{B I_0 L^2}{\sqrt 2} (- \hat i - \hat j)$

Solution

(A) ચોરસ લૂપનો ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec m = I_0 A \hat n$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $A = L^2$ એ ક્ષેત્રફળ છે અને $\hat n$ એ લૂપને લંબ એકમ સદિશ છે. લૂપ $xy-$ સમતલમાં હોવાથી,$\hat n = \hat k$ થાય. તેથી,$\vec m = I_0 L^2 \hat k.$
ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec B$ એ $xy-$ સમતલમાં $x-$ અક્ષ સાથે $45^o$ ના ખૂણે છે,તેથી $\vec B = B \cos 45^o \hat i + B \sin 45^o \hat j = \frac{B}{\sqrt 2} (\hat i + \hat j).$
ટોર્ક $\vec \tau$ એ $\vec \tau = \vec m \times \vec B$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$\vec \tau = (I_0 L^2 \hat k) \times \left( \frac{B}{\sqrt 2} (\hat i + \hat j) \right)$
$\vec \tau = \frac{I_0 L^2 B}{\sqrt 2} (\hat k \times \hat i + \hat k \times \hat j)$
ક્રોસ પ્રોડક્ટના નિયમો $\hat k \times \hat i = \hat j$ અને $\hat k \times \hat j = -\hat i$ નો ઉપયોગ કરતા,
$\vec \tau = \frac{I_0 L^2 B}{\sqrt 2} (\hat j - \hat i) = \frac{B I_0 L^2}{\sqrt 2} (- \hat i + \hat j).$
40
DifficultMCQ
$R$ ત્રિજ્યા અને $I$ પ્રવાહ ધરાવતી એક વર્તુળાકાર કોઈલ,જે તેના વ્યાસમાંથી પસાર થતી નિશ્ચિત ધરી પર ફરી શકે છે,તેને શરૂઆતમાં એવી રીતે મૂકવામાં આવે છે કે તેનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ ની દિશામાં રહે. જ્યારે તે $90^{\circ}$ ના ખૂણે ફરે ત્યારે લૂપની ગતિ ઉર્જા કેટલી હશે? (ધારો કે $I$ અચળ રહે છે)
A
$\pi R^2 BI$
B
$\frac{\pi R^2 BI}{2}$
C
$2\pi R^2 BI$
D
$\frac{3}{2} \pi R^2 BI$

Solution

(A) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ચુંબકીય ડાયપોલની સ્થિતિ ઉર્જા $U = -\vec{M} \cdot \vec{B} = -MB \cos \theta$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\theta$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{M}$ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
શરૂઆતમાં,કોઈલનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશામાં છે,જેનો અર્થ છે કે ક્ષેત્રફળ સદિશ (અને તેથી ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{M}$) ચુંબકીય ક્ષેત્રને લંબ છે. તેથી,$\theta_i = 90^{\circ}$.
જ્યારે કોઈલ $90^{\circ}$ ફરે છે,ત્યારે તેનું સમતલ ચુંબકીય ક્ષેત્રને લંબ બને છે,તેથી $\vec{M}$ અને $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $0^{\circ}$ થાય છે.
સ્થિતિ ઉર્જામાં ઘટાડો = ગતિ ઉર્જામાં વધારો.
$KE = U_i - U_f = (-MB \cos 90^{\circ}) - (-MB \cos 0^{\circ}) = 0 - (-MB) = MB$.
ચુંબકીય મોમેન્ટ $M = I \times A = I(\pi R^2)$ હોવાથી,ગતિ ઉર્જા $KE = \pi R^2 IB$ થશે.
41
MediumMCQ
$m$ દળ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક સમાન પ્રવાહધારિત રીંગને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક દળરહિત દોરી વડે લટકાવવામાં આવી છે. રીંગને સમક્ષિતિજ સ્થિતિમાં રાખવા માટે આ વિસ્તારમાં એક સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_0$ હાજર છે. તો રીંગમાં વહેતો પ્રવાહ $I$ શોધો.
Question diagram
A
$\frac{mg}{\pi R B_0}$
B
$\frac{mg}{R B_0}$
C
$\frac{mg}{3\pi R B_0}$
D
$\frac{mgl}{\pi R^2 B_0}$

Solution

(A) રીંગ સમક્ષિતિજ સ્થિતિમાં રહે તે માટે,આધાર બિંદુની સાપેક્ષમાં કુલ ટોર્ક શૂન્ય હોવું જોઈએ.
ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $mg$ રીંગના કેન્દ્ર પર લાગે છે,જે આધાર બિંદુની સાપેક્ષમાં $\tau_g = mgR$ જેટલું ટોર્ક ઉત્પન્ન કરે છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_0$ પ્રવાહધારિત રીંગ પર ચુંબકીય ટોર્ક લગાડે છે. રીંગની ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ $M = I A = I(\pi R^2)$ છે.
ચુંબકીય ટોર્ક $\tau_m = M B_0 = I(\pi R^2) B_0$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
સંતુલન માટે ટોર્કને સરખાવતા: $\tau_g = \tau_m$.
$mgR = I(\pi R^2) B_0$.
$I$ માટે ઉકેલતા: $I = \frac{mgR}{\pi R^2 B_0} = \frac{mg}{\pi R B_0}$.
42
MediumMCQ
સમાન લંબાઈના ચાર તારને ચાર લૂપ $P, Q, R$ અને $S$ ના સ્વરૂપમાં વાળવામાં આવે છે. તેમને એક સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં લટકાવવામાં આવે છે અને તેમાંથી સમાન વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે છે. મહત્તમ ટોર્ક કોના પર લાગશે?
Question diagram
A
$P$
B
$Q$
C
$R$
D
$S$

Solution

(D) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\tau$ એ $\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{M} = i A \vec{n}$ એ ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = i A B \sin \theta$ છે.
અહીં વિદ્યુતપ્રવાહ $i$,ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ અને ખૂણો $\theta$ બધા લૂપ માટે સમાન હોવાથી,ટોર્ક એ લૂપના ક્ષેત્રફળ $A$ ના સમપ્રમાણમાં છે $(\tau \propto A)$.
આપેલ પરિમિતિ (તારની લંબાઈ) માટે,વર્તુળ તમામ ભૌમિતિક આકારોમાં સૌથી વધુ ક્ષેત્રફળ ધરાવે છે.
તેથી,લૂપ $S$ (જે વર્તુળાકાર છે) નું ક્ષેત્રફળ મહત્તમ છે,અને પરિણામે,લૂપ $S$ પર મહત્તમ ટોર્ક લાગશે.
43
MediumMCQ
$l$ બાજુ ધરાવતા સમબાજુ ત્રિકોણ આકારના ગૂંચળાને કાયમી ચુંબકના ધ્રુવો વચ્ચે એવી રીતે લટકાવવામાં આવે છે કે જેથી $\vec{B}$ ગૂંચળાના સમતલમાં હોય. જો ત્રિકોણમાં વહેતા પ્રવાહ $i$ ને કારણે તેના પર ટોર્ક $\tau$ લાગતું હોય,તો ત્રિકોણની બાજુ $l$ કેટલી હશે?
A
$\frac{2}{\sqrt{3}}\left(\frac{\tau}{B i}\right)$
B
$2\left(\frac{\tau}{\sqrt{3} B i}\right)^{1 / 2}$
C
$\frac{2}{\sqrt{3}}\left(\frac{\tau}{B i}\right)^{1 / 2}$
D
$\frac{1}{\sqrt{3}} \frac{\tau}{B i}$

Solution

(B) ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં પ્રવાહધારિત ગૂંચળા પર લાગતું ટોર્ક $\tau = \vec{m} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{m} = i \vec{A}$ એ ચુંબકીય મોમેન્ટ છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ ગૂંચળાના સમતલમાં હોવાથી,ક્ષેત્રફળ સદિશ $\vec{A}$ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $90^{\circ}$ છે.
તેથી,ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = i A B \sin 90^{\circ} = i A B$ થશે.
$l$ બાજુ ધરાવતા સમબાજુ ત્રિકોણનું ક્ષેત્રફળ $A = \frac{\sqrt{3}}{4} l^2$ છે.
આ કિંમત ટોર્કના સમીકરણમાં મૂકતા: $\tau = i \left( \frac{\sqrt{3}}{4} l^2 \right) B$.
$l^2$ ને સૂત્રનો કર્તા બનાવતા: $l^2 = \frac{4 \tau}{\sqrt{3} i B}$.
વર્ગમૂળ લેતા: $l = \sqrt{\frac{4 \tau}{\sqrt{3} i B}} = 2 \left( \frac{\tau}{\sqrt{3} i B} \right)^{1/2}$.
44
DifficultMCQ
$r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી અને $q$ જેટલો ધન વિદ્યુતભાર ધરાવતી એક તકતી (disc) આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં $\omega$ કોણીય ઝડપ સાથે નિશ્ચિત અક્ષની આસપાસ ભ્રમણ કરે છે,જેથી તકતીની અક્ષ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો $\theta$ છે. તકતી પર અક્ષ દ્વારા લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{q\omega r^2 B \sin \theta}{2}$,ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં
B
$\frac{q\omega r^2 B \sin \theta}{4}$,ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં
C
$\frac{q\omega r^2 B \sin \theta}{2}$,ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં
D
$\frac{q\omega r^2 B \sin \theta}{4}$,ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં

Solution

(D) ભ્રમણ કરતી વિદ્યુતભારિત તકતીની ચુંબકીય મોમેન્ટ $M$ એ $M = \frac{q}{2m} L$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $L$ એ તકતીનું કોણીય વેગમાન છે.
$m$ દળ અને $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી તકતી માટે,જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{2}mr^2$ છે. તેથી,કોણીય વેગમાન $L = I\omega = \frac{1}{2}mr^2\omega$ થાય.
$M$ ના સમીકરણમાં $L$ ની કિંમત મૂકતા,આપણને $M = \frac{q}{2m} \left( \frac{1}{2}mr^2\omega \right) = \frac{q\omega r^2}{4}$ મળે છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં ચુંબકીય ડાયપોલ પર લાગતું ટોર્ક $\tau$ એ $\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $\tau = MB \sin \theta = \frac{q\omega r^2}{4} B \sin \theta$ છે.
ચુંબકીય મોમેન્ટની દિશા અને સદિશ ગુણાકાર માટે જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,ટોર્ક ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં લાગે છે.
45
DifficultMCQ
હાઇડ્રોજન પરમાણુની ધરાવસ્થિતિમાં રહેલો એક ઇલેક્ટ્રોન $r$ ત્રિજ્યાની વર્તુળાકાર કક્ષામાં વિષમઘડી દિશામાં ભ્રમણ કરે છે. આ પરમાણુને એક સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં એવી રીતે મૂકવામાં આવે છે કે જેથી ભ્રમણ કરતા ઇલેક્ટ્રોનની ચુંબકીય મોમેન્ટ ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે $30^{\circ}$ નો ખૂણો બનાવે છે. ભ્રમણ કરતા ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{ehB}{4\pi m}$
B
$\frac{ehB}{8\pi m}$
C
$\frac{ehB}{2\pi m}$
D
$\frac{\sqrt{3}ehB}{8\pi m}$

Solution

(B) સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ માં રહેલી ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{M}$ ધરાવતા ચુંબકીય ડાયપોલ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $|\vec{\tau}| = MB \sin \theta$ છે,જ્યાં $\theta$ એ $\vec{M}$ અને $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
અહીં $\theta = 30^{\circ}$ આપેલ છે.
હાઇડ્રોજન પરમાણુની ધરાવસ્થિતિમાં રહેલા ઇલેક્ટ્રોન માટે,કક્ષીય ચુંબકીય મોમેન્ટ $M$ એ બોહર મેગ્નેટોન જેટલી હોય છે,એટલે કે $M = \frac{eh}{4\pi m}$.
આ કિંમતોને ટોર્કના સૂત્રમાં મૂકતા:
$\tau = \left(\frac{eh}{4\pi m}\right) B \sin 30^{\circ}$
કારણ કે $\sin 30^{\circ} = \frac{1}{2}$,તેથી:
$\tau = \left(\frac{eh}{4\pi m}\right) B \left(\frac{1}{2}\right) = \frac{ehB}{8\pi m}$.
આમ,ભ્રમણ કરતા ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતું ટોર્ક $\frac{ehB}{8\pi m}$ છે.
46
MediumMCQ
એક અચળ લંબાઈના વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત તારમાંથી લૂપ બનાવવામાં આવે છે અને તેને બાહ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે,તો તેના પર લાગતું ટોર્ક શેના પર આધાર રાખતું નથી?
A
લૂપનો આકાર
B
લૂપનું ક્ષેત્રફળ
C
લૂપમાં વહેતો પ્રવાહ
D
બાહ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્ર

Solution

(D) બાહ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ માં રહેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{m} \times \vec{B}$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{m}$ એ ચુંબકીય ડાયપોલ મોમેન્ટ છે.
ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{m} = I \vec{A}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે,જ્યાં $I$ એ પ્રવાહ છે અને $\vec{A}$ એ લૂપનો ક્ષેત્રફળ સદિશ છે.
આ કિંમત ટોર્કના સમીકરણમાં મૂકતા,આપણને $\vec{\tau} = I(\vec{A} \times \vec{B})$ મળે છે.
આ સમીકરણ પરથી સ્પષ્ટ છે કે ટોર્ક પ્રવાહ $(I)$,ક્ષેત્રફળ સદિશ $(\vec{A})$ અને બાહ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્ર $(\vec{B})$ પર આધાર રાખે છે.
જોકે ક્ષેત્રફળ સદિશ લૂપના આકાર અને કદ પર આધાર રાખે છે,પરંતુ ટોર્ક પોતે ક્ષેત્રફળ સદિશ $\vec{A}$ ના સીધા પ્રમાણમાં છે.
આમ,ટોર્ક $I$,$\vec{A}$ અને $\vec{B}$ ત્રણેય પર આધાર રાખે છે,તેથી આપેલ વિકલ્પોમાંથી કોઈ પણ એવું નથી જેના પર તે આધાર ન રાખતું હોય. તેથી સાચો જવાબ 'None' (કોઈ પણ નહીં) છે.
47
MediumMCQ
નીચેનામાંથી કયો લૂપ સ્થાયી સંતુલનમાં છે?
A
Option A
B
Option B
C
Option C
D
Option D

Solution

(D) બાહ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\overrightarrow{B}$ માં પ્રવાહધારિત લૂપ સ્થાયી સંતુલનમાં હોય તે માટે તેની સ્થિતિ ઊર્જા $U$ ન્યૂનતમ હોવી જોઈએ.
સ્થિતિ ઊર્જા $U = -\overrightarrow{M} \cdot \overrightarrow{B} = -MB \cos \theta$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\overrightarrow{M}$ એ લૂપની ચુંબકીય મોમેન્ટ છે અને $\theta$ એ $\overrightarrow{M}$ અને $\overrightarrow{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
જ્યારે $\cos \theta = 1$ હોય ત્યારે $U$ ન્યૂનતમ હોય છે,જેનો અર્થ છે કે $\theta = 0^{\circ}$. આનો અર્થ એ છે કે ચુંબકીય મોમેન્ટ $\overrightarrow{M}$ એ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\overrightarrow{B}$ ને સમાંતર હોવી જોઈએ.
દરેક લૂપ માટે $\overrightarrow{M}$ ની દિશા શોધવા માટે જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરતા:
- વિકલ્પ $A$ માં,પ્રવાહ $yz$-સમતલમાં વહે છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,$\overrightarrow{M}$ એ $+x$-અક્ષની દિશામાં છે. $\overrightarrow{B}$ એ $+y$-અક્ષની દિશામાં હોવાથી,$\theta = 90^{\circ}$ છે.
- વિકલ્પ $B$ માં,પ્રવાહ $xy$-સમતલમાં વહે છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,$\overrightarrow{M}$ એ $+z$-અક્ષની દિશામાં છે. $\overrightarrow{B}$ એ $+y$-અક્ષની દિશામાં હોવાથી,$\theta = 90^{\circ}$ છે.
- વિકલ્પ $C$ માં,પ્રવાહ $xy$-સમતલમાં વહે છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,$\overrightarrow{M}$ એ $-z$-અક્ષની દિશામાં છે. $\overrightarrow{B}$ એ $-z$-અક્ષની દિશામાં હોવાથી,$\theta = 0^{\circ}$ છે.
- વિકલ્પ $D$ માં,પ્રવાહ $yz$-સમતલમાં વહે છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,$\overrightarrow{M}$ એ $+x$-અક્ષની દિશામાં છે. $\overrightarrow{B}$ એ $+x$-અક્ષની દિશામાં હોવાથી,$\theta = 0^{\circ}$ છે.
$C$ અને $D$ બંને સ્થાયી સંતુલન દર્શાવે છે. પ્રમાણભૂત રજૂઆતોના આધારે,$D$ એ સૌથી સામાન્ય ઉદાહરણ છે.
48
DifficultMCQ
એક સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ $(0.3\, T)$ ધન $Z-$ દિશામાં છે. $10\, cm \times 5\, cm$ બાજુઓ ધરાવતું એક લંબચોરસ લૂપ $(abcd)$ $12\, A$ નો વિદ્યુતપ્રવાહ $I$ વહન કરે છે. નીચેનામાંથી કયું ઓરિએન્ટેશન સ્થિર સંતુલન દર્શાવે છે?
A
Option A
B
Option B
C
Option C
D
Option D

Solution

(C) વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત લૂપની ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{M}$ ને $\vec{M} = I \vec{A}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{A}$ એ લૂપના સમતલને લંબ સદિશ છે. $\vec{A}$ ની દિશા જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
જ્યારે સ્થિતિ ઊર્જા $U = -\vec{M} \cdot \vec{B}$ ન્યૂનતમ હોય ત્યારે સિસ્ટમ સ્થિર સંતુલનમાં હોય છે. આ ત્યારે થાય છે જ્યારે ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{M}$ એ બાહ્ય ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ ને સમાંતર હોય (એટલે કે તેમની વચ્ચેનો ખૂણો $0^\circ$ હોય).
આપેલ છે કે $\vec{B}$ ધન $Z-$ દિશામાં છે,તેથી લૂપને એવી રીતે ગોઠવવી જોઈએ કે તેનો ક્ષેત્રફળ સદિશ $\vec{A}$ (અને તેથી $\vec{M}$) ધન $Z-$ દિશામાં નિર્દેશ કરે. લૂપમાં વહેતા પ્રવાહ પર જમણા હાથનો નિયમ લાગુ પાડતા,આપણે શોધીએ છીએ કે જ્યારે લૂપ $XY-$ સમતલમાં હોય અને પ્રવાહ વિષમઘડી દિશામાં વહેતો હોય (જ્યારે ધન $Z-$ અક્ષથી જોવામાં આવે),ત્યારે $\vec{M}$ એ $\vec{B}$ ને સમાંતર બને છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,આ તે ગોઠવણીને અનુરૂપ છે જ્યાં ચુંબકીય મોમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે સંરેખિત થાય છે.
Solution diagram
49
DifficultMCQ
$N$ આંટા અને $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક વર્તુળાકાર કોઈલ $I$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. તેને $XZ$ સમતલમાં $B\hat{i}$ જેટલા ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રાખવામાં આવે છે. ચુંબકીય ક્ષેત્રને કારણે કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક કેટલું હશે?
A
$\frac{B r^2 I}{\pi N}$
B
શૂન્ય
C
$\frac{B \pi r^2 I}{N}$
D
$B \pi r^2 I N$

Solution

(D) $N$ આંટા,$A = \pi r^2$ ક્ષેત્રફળ અને $I$ વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવતી કોઈલની ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{M} = NIA \hat{n}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\hat{n}$ એ કોઈલના સમતલને લંબ એકમ સદિશ છે.
કોઈલ $XZ$ સમતલમાં હોવાથી,તેનો લંબ સદિશ $Y$-અક્ષની દિશામાં છે,તેથી $\vec{M} = NI(\pi r^2) \hat{j}$ થાય.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B} = B \hat{i}$ છે.
કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કિંમતો મૂકતા: $\vec{\tau} = (NI \pi r^2 \hat{j}) \times (B \hat{i})$.
ક્રોસ પ્રોડક્ટના નિયમ $\hat{j} \times \hat{i} = -\hat{k}$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને $\vec{\tau} = -NI \pi r^2 B \hat{k}$ મળે છે.
ટોર્કનું મૂલ્ય $|\vec{\tau}| = NI \pi r^2 B$ થાય છે.
Solution diagram
50
MediumMCQ
$5\,cm \times 2\,cm$ ના પરિમાણ ધરાવતી એક લંબચોરસ કોઈલ,જેમાં $100$ આંટા છે અને $3\,A$ વિદ્યુતપ્રવાહ ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં વહે છે,તેને ઉગમબિંદુ પર $X-Z$ સમતલમાં રાખવામાં આવી છે. $1\,T$ નું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $X$-અક્ષની દિશામાં લાગુ પાડવામાં આવે છે. જો કોઈલને $Z$-અક્ષની આસપાસ $45^{\circ}$ ના ખૂણે નમાવવામાં આવે,તો કોઈલ પર લાગતું ટોર્ક .....$Nm$ છે.
A
$0.42$
B
$0.27$
C
$0.55$
D
$0.38$

Solution

(B) કોઈલની ચુંબકીય મોમેન્ટ $\vec{M} = N I A \hat{n}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $N = 100$,$I = 3\,A$,અને $A = 5\,cm \times 2\,cm = 10^{-3}\,m^2$ છે.
ચુંબકીય મોમેન્ટનું મૂલ્ય $M = 100 \times 3 \times 10^{-3} = 0.3\,Am^2$ છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B} = 1\,T$ એ $X$-અક્ષની દિશામાં છે.
શરૂઆતમાં કોઈલ $X-Z$ સમતલમાં છે,તેથી તેનો ક્ષેત્રફળ સદિશ $Y$-અક્ષની દિશામાં છે. જ્યારે કોઈલને $Z$-અક્ષની આસપાસ $45^{\circ}$ નમાવવામાં આવે છે,ત્યારે ક્ષેત્રફળ સદિશ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 45^{\circ}$ થાય છે.
ટોર્ક $\vec{\tau} = \vec{M} \times \vec{B}$ છે,અને તેનું મૂલ્ય $\tau = M B \sin \theta$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $\tau = 0.3 \times 1 \times \sin 45^{\circ} = 0.3 \times 0.707 = 0.212\,Nm$.

Moving Charges and Magnetism — Torque , Potential Energy and Work Done in Mangetic Field · Frequently Asked Questions

1Are these Moving Charges and Magnetism questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Moving Charges and Magnetism Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.