Gujarati

Mix Examples-Continuity and Differentiation Questions in Gujarati

Class 12 Mathematics · Continuity and Differentiation · Mix Examples-Continuity and Differentiation

148+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 45 of 148 questions in Gujarati

101
DifficultMCQ
ધારો કે $f$ એ $\mathbb{R}$ પર વિકલનીય વિધેય છે જેથી $f(2) = 1$ અને $f'(2) = 4$ થાય. જો $\lim_{x \rightarrow 0} (f(2+x))^{3/x} = e^\alpha$ હોય,તો વક્ર $y = 4x^3 - 4x^2 - 4(\alpha - 7)x - \alpha$ એ $x$-અક્ષને કેટલી વાર છેદે છે?
A
$2$
B
$1$
C
$0$
D
$3$

Solution

(A) આપેલ છે કે $\lim_{x \rightarrow 0} (f(2+x))^{3/x} = e^\alpha$. આ $1^\infty$ સ્વરૂપ છે.
સૂત્ર $\lim_{x \rightarrow 0} (f(x))^{g(x)} = e^{\lim_{x \rightarrow 0} (f(x)-1)g(x)}$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને મળે છે:
$e^{\lim_{x \rightarrow 0} (f(2+x)-1) \cdot \frac{3}{x}} = e^{3 f'(2)} = e^{3 \cdot 4} = e^{12}$.
તેથી,$\alpha = 12$.
હવે,વક્રના સમીકરણમાં $\alpha = 12$ મૂકતા:
$y = 4x^3 - 4x^2 - 4(12-7)x - 12 = 4x^3 - 4x^2 - 20x - 12$.
$x$-અક્ષ સાથેના છેદબિંદુઓ શોધવા માટે,$y = 0$ લેતા:
$4(x^3 - x^2 - 5x - 3) = 0$.
બીજ ચકાસતા,$x = -1$ એ એક બીજ છે: $(-1)^3 - (-1)^2 - 5(-1) - 3 = -1 - 1 + 5 - 3 = 0$.
$(x+1)$ વડે ભાગતા,આપણને $(x+1)(x^2 - 2x - 3) = 0$ મળે છે,જેનું અવયવીકરણ $(x+1)^2(x-3) = 0$ થાય છે.
બીજ $x = -1$ (પુનરાવર્તિત) અને $x = 3$ છે.
આમ,વક્ર $x$-અક્ષને બે ભિન્ન બિંદુઓ પર છેદે છે.
102
EasyMCQ
જો $f(x) = \begin{cases} x, & x \le 0 \\ 0, & x > 0 \end{cases}$ હોય,તો $x = 0$ આગળ $f(x)$ શું છે?
A
સતત છે પણ વિકલનીય નથી
B
અસતત છે પણ વિકલનીય છે
C
સતત અને વિકલનીય છે
D
અસતત અને વિકલનીય નથી

Solution

(A) $x = 0$ આગળ સાતત્ય:
$\lim_{x \to 0^-} f(x) = \lim_{x \to 0} x = 0$
$\lim_{x \to 0^+} f(x) = 0$
$f(0) = 0$
કારણ કે $\lim_{x \to 0^-} f(x) = \lim_{x \to 0^+} f(x) = f(0)$,તેથી વિધેય $x = 0$ આગળ સતત છે.
$x = 0$ આગળ વિકલનીયતા:
ડાબી બાજુનું વિકલન $(LHD)$ = $\lim_{h \to 0^+} \frac{f(0-h) - f(0)}{-h} = \lim_{h \to 0^+} \frac{-h - 0}{-h} = 1$
જમણી બાજુનું વિકલન $(RHD)$ = $\lim_{h \to 0^+} \frac{f(0+h) - f(0)}{h} = \lim_{h \to 0^+} \frac{0 - 0}{h} = 0$
કારણ કે $LHD \neq RHD$,તેથી વિધેય $x = 0$ આગળ વિકલનીય નથી.
નિષ્કર્ષ: વિધેય $x = 0$ આગળ સતત છે પણ વિકલનીય નથી.
Solution diagram
103
MediumMCQ
બિંદુ $x=1$ આગળ,વિધેય $f(x) = \begin{cases} x^3-1, & 1 < x < \infty \\ x-1, & -\infty < x \leq 1 \end{cases}$ એ
A
સતત અને વિકલનીય છે
B
સતત અને વિકલનીય નથી
C
અસતત અને વિકલનીય છે
D
અસતત અને વિકલનીય નથી

Solution

(B) $LHL$ $= \lim_{x \rightarrow 1^-} f(x) = \lim_{x \rightarrow 1} (x-1) = 0$
$RHL$ $= \lim_{x \rightarrow 1^+} f(x) = \lim_{x \rightarrow 1} (x^3-1) = 0$
વળી,$f(1) = 1-1 = 0$
$LHL$ $=$ $RHL$ $= f(1)$ હોવાથી,$f$ એ $x=1$ આગળ સતત છે.
હવે,$Lf'(1) = \lim_{h \rightarrow 0} \frac{f(1-h)-f(1)}{-h} = \lim_{h \rightarrow 0} \frac{(1-h)-1-0}{-h} = \lim_{h \rightarrow 0} \frac{-h}{-h} = 1$
અને $Rf'(1) = \lim_{h \rightarrow 0} \frac{f(1+h)-f(1)}{h} = \lim_{h \rightarrow 0} \frac{(1+h)^3-1-0}{h} = \lim_{h \rightarrow 0} \frac{1+h^3+3h+3h^2-1}{h} = \lim_{h \rightarrow 0} (h^2+3h+3) = 3$
$Lf'(1) \neq Rf'(1)$ હોવાથી,$f(x)$ એ $x=1$ આગળ વિકલનીય નથી.
104
MediumMCQ
વિધેય $f(x) = \cos^{-1}\left(\sin \sqrt{\frac{1+x}{2}}\right) + x^x$ નું $x$ ની સાપેક્ષે $x=1$ આગળ પ્રથમ વિકલિત શું થાય?
A
$\frac{1}{4}$
B
$\frac{5}{4}$
C
$\frac{-1}{2}$
D
$\frac{3}{4}$

Solution

(D) ધારો કે $f(x) = \cos^{-1}\left(\sin \sqrt{\frac{1+x}{2}}\right) + x^x$.
પ્રથમ,પદ $g(x) = \cos^{-1}\left(\sin \sqrt{\frac{1+x}{2}}\right)$ ને સરળ બનાવો.
$\sin(\theta) = \cos(\frac{\pi}{2} - \theta)$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને $g(x) = \cos^{-1}\left(\cos(\frac{\pi}{2} - \sqrt{\frac{1+x}{2}})\right) = \frac{\pi}{2} - \sqrt{\frac{1+x}{2}}$ મળે છે.
$g(x)$ નું $x$ ની સાપેક્ષે વિકલન કરતા:
$g'(x) = -\frac{1}{2\sqrt{\frac{1+x}{2}}} \cdot \frac{1}{2} = -\frac{1}{4\sqrt{\frac{1+x}{2}}}$.
$x=1$ આગળ,$g'(1) = -\frac{1}{4\sqrt{1}} = -\frac{1}{4}$.
હવે,ધારો કે $h(x) = x^x$. તેથી $\ln(h(x)) = x \ln(x)$.
$x$ ની સાપેક્ષે વિકલન કરતા: $\frac{h'(x)}{h(x)} = \ln(x) + x \cdot \frac{1}{x} = \ln(x) + 1$.
તેથી,$h'(x) = x^x(\ln(x) + 1)$.
$x=1$ આગળ,$h'(1) = 1^1(\ln(1) + 1) = 1(0 + 1) = 1$.
$x=1$ આગળ $f(x)$ નું વિકલિત $f'(1) = g'(1) + h'(1) = -\frac{1}{4} + 1 = \frac{3}{4}$ થાય.
105
EasyMCQ
જો $y = \log(\tan(x/2)) + \sin^{-1}(\cos x)$ હોય,તો $dy/dx$ શું થાય?
A
$\operatorname{cosec} x - 1$
B
$\operatorname{cosec} x$
C
$\operatorname{cosec} x + 1$
D
$x$

Solution

(A) આપેલ છે કે $y = \log(\tan(x/2)) + \sin^{-1}(\cos x)$.
પ્રથમ,$\log(\tan(x/2))$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા:
$\frac{d}{dx}(\log(\tan(x/2))) = \frac{1}{\tan(x/2)} \cdot \sec^2(x/2) \cdot \frac{1}{2} = \frac{\cos(x/2)}{\sin(x/2)} \cdot \frac{1}{\cos^2(x/2)} \cdot \frac{1}{2} = \frac{1}{2 \sin(x/2) \cos(x/2)} = \frac{1}{\sin x} = \operatorname{cosec} x$.
હવે,$\sin^{-1}(\cos x)$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા:
કારણ કે $\cos x = \sin(\pi/2 - x)$,તેથી $\sin^{-1}(\cos x) = \sin^{-1}(\sin(\pi/2 - x)) = \pi/2 - x$.
તેથી,$\frac{d}{dx}(\sin^{-1}(\cos x)) = \frac{d}{dx}(\pi/2 - x) = -1$.
આમ,$\frac{dy}{dx} = \operatorname{cosec} x - 1$.
106
MediumMCQ
જો $F(x) = \left(f\left(\frac{x}{2}\right)\right)^2 + \left(g\left(\frac{x}{2}\right)\right)^2$,જ્યાં $f^{\prime \prime}(x) = -f(x)$ અને $g(x) = f^{\prime}(x)$,અને $F(5) = 5$ આપેલ હોય,તો $F(10)$ ની કિંમત શોધો.
A
$5$
B
$10$
C
$15$
D
$0$

Solution

(A) આપેલ છે કે $F(x) = \left(f\left(\frac{x}{2}\right)\right)^2 + \left(g\left(\frac{x}{2}\right)\right)^2$.
$x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા:
$F^{\prime}(x) = 2 f\left(\frac{x}{2}\right) \cdot f^{\prime}\left(\frac{x}{2}\right) \cdot \frac{1}{2} + 2 g\left(\frac{x}{2}\right) \cdot g^{\prime}\left(\frac{x}{2}\right) \cdot \frac{1}{2}$
$F^{\prime}(x) = f\left(\frac{x}{2}\right) \cdot f^{\prime}\left(\frac{x}{2}\right) + g\left(\frac{x}{2}\right) \cdot g^{\prime}\left(\frac{x}{2}\right)$
કારણ કે $g(x) = f^{\prime}(x)$,તેથી $g^{\prime}(x) = f^{\prime \prime}(x) = -f(x)$.
આ કિંમતો વિકલનના સમીકરણમાં મૂકતા:
$F^{\prime}(x) = f\left(\frac{x}{2}\right) \cdot g\left(\frac{x}{2}\right) + g\left(\frac{x}{2}\right) \cdot (-f\left(\frac{x}{2}\right))$
$F^{\prime}(x) = f\left(\frac{x}{2}\right) \cdot g\left(\frac{x}{2}\right) - g\left(\frac{x}{2}\right) \cdot f\left(\frac{x}{2}\right) = 0$
આમ,$F^{\prime}(x) = 0$ હોવાથી,$F(x)$ એ અચળ વિધેય છે.
આપેલ છે કે $F(5) = 5$,તેથી તમામ $x$ માટે $F(x) = 5$ થાય.
તેથી,$F(10) = 5$.
107
MediumMCQ
$f(4)-f(3)$ ની કિંમત શું છે?
A
$\Delta f(2)+\Delta^{2} f(1)+\Delta^{3} f(1)$
B
$\Delta f(3)+\Delta^{2} f(2)+\Delta^{3} f(1)$
C
$\Delta f(2)+\Delta^{2} f(1)+\Delta^{3} f(0)$
D
આપેલ પૈકી કોઈ નહીં

Solution

(A) ફોરવર્ડ ડિફરન્સ ઓપરેટર $\Delta f(x) = f(x+1) - f(x)$ ની વ્યાખ્યાનો ઉપયોગ કરતા,આપણને મળે છે $f(4) - f(3) = \Delta f(3)$.
કારણ કે $\Delta f(x) = f(x+1) - f(x)$,આપણે લખી શકીએ કે $f(3) = f(2) + \Delta f(2)$.
આમ,$\Delta f(3) = \Delta [f(2) + \Delta f(2)] = \Delta f(2) + \Delta^2 f(2)$.
વધુમાં,કારણ કે $\Delta^2 f(x) = \Delta^2 f(x-1) + \Delta^3 f(x-1)$,આપણે $\Delta^2 f(2)$ ને $\Delta^2 [f(1) + \Delta f(1)] = \Delta^2 f(1) + \Delta^3 f(1)$ તરીકે વિસ્તૃત કરીએ છીએ.
આ કિંમત પાછી મૂકતા,આપણને મળે છે $f(4) - f(3) = \Delta f(2) + \Delta^2 f(1) + \Delta^3 f(1)$.
108
EasyMCQ
સામાન્ય સંકેતમાં $\Delta \nabla$ નું મૂલ્ય કોના બરાબર છે?
A
$\Delta-\nabla$
B
$\Delta+\nabla$
C
$\nabla-\Delta$
D
ઉપરમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(A) આપણે જાણીએ છીએ કે ફોરવર્ડ ડિફરન્સ ઓપરેટર $\Delta$ ને $\Delta f(x) = f(x+h) - f(x)$ તરીકે અને બેકવર્ડ ડિફરન્સ ઓપરેટર $\nabla$ ને $\nabla f(x) = f(x) - f(x-h)$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
હવે,$\Delta \nabla f(x)$ પદને ધ્યાનમાં લો:
$\Delta \nabla f(x) = \Delta [f(x) - f(x-h)]$
$= \Delta f(x) - \Delta f(x-h)$
$= [f(x+h) - f(x)] - [f(x) - f(x-h)]$
$= [f(x+h) - f(x)] - \nabla f(x)$
$= \Delta f(x) - \nabla f(x)$
તેથી,$\Delta \nabla = \Delta - \nabla$.
109
MediumMCQ
નીચેનાને જોડો:
નીચે,$[x]$ એ $x$ થી નાનો અથવા તેના જેટલો સૌથી મોટો પૂર્ણાંક દર્શાવે છે.
$(a)$ $x|x|$$(i)$ $(-1, 1)$ માં સતત છે
$(b)$ $\sqrt{|x|}$$(ii)$ $(-1, 1)$ માં વિકલનીય છે
$(c)$ $x+[x]$$(iii)$ $(-1, 1)$ માં ચુસ્ત રીતે વધતું વિધેય છે
$(d)$ $|x-1|+|x+1|$$(iv)$ $(-1, 1)$ માં ઓછામાં ઓછા એક બિંદુએ વિકલનીય નથી
A
$a-(i), b-(ii), c-(iv), d-(iii)$
B
$a-(iv), b-(iii), c-(i), d-(ii)$
C
$a-(ii), b-(iv), c-(iii), d-(i)$
D
$a-(iii), b-(ii), c-(iv), d-(i)$

Solution

(C) $f(x) = x|x| = \begin{cases} x^2, & x \geq 0 \\ -x^2, & x < 0 \end{cases}$. વિકલિત $f'(x) = 2|x|$ એ તમામ $x$ માટે અસ્તિત્વ ધરાવે છે,તેથી તે $(-1, 1)$ માં વિકલનીય છે. આમ,$(a) \to (ii)$.
$(b)$ $f(x) = \sqrt{|x|}$. $x=0$ આગળ,ડાબી બાજુનું વિકલિત $\lim_{h \to 0^-} \frac{\sqrt{-h}-0}{h} = -\infty$ અને જમણી બાજુનું વિકલિત $\infty$ છે. આમ,તે $x=0$ આગળ વિકલનીય નથી,જે $(-1, 1)$ માં આવેલું છે. આમ,$(b) \to (iv)$.
$(c)$ $f(x) = x+[x]$. આ વિધેય $(-1, 1)$ માં ચુસ્ત રીતે વધતું વિધેય છે કારણ કે $x$ ચુસ્ત રીતે વધતું વિધેય છે અને $[x]$ એ અ-ઘટતું વિધેય છે. આમ,$(c) \to (iii)$.
$(d)$ $f(x) = |x-1|+|x+1|$. $(-1, 1)$ માં,$f(x) = -(x-1) + (x+1) = 2$,જે એક અચળ વિધેય છે અને તેથી $(-1, 1)$ માં સતત છે. આમ,$(d) \to (i)$.
સાચી જોડ $a-(ii), b-(iv), c-(iii), d-(i)$ છે.
Solution diagram
110
MediumMCQ
જો $y = \operatorname{Tan}^{-1}\left(\frac{3x - x^3}{1 - 3x^2}\right) + \operatorname{Tan}^{-1}\left(\frac{7x}{1 - 12x^2}\right)$ હોય,તો $x = 0$ આગળ $\frac{dy}{dx} = $
A
$6$
B
$7$
C
$9$
D
$10$

Solution

(D) આપેલ છે કે $y = \operatorname{Tan}^{-1}\left(\frac{3x - x^3}{1 - 3x^2}\right) + \operatorname{Tan}^{-1}\left(\frac{7x}{1 - 12x^2}\right)$.
વિકલનનું સૂત્ર $\frac{d}{dx}(\operatorname{Tan}^{-1}(f(x))) = \frac{f'(x)}{1 + (f(x))^2}$ નો ઉપયોગ કરતા.
ધારો કે $u = \operatorname{Tan}^{-1}\left(\frac{3x - x^3}{1 - 3x^2}\right)$,તો $x=0$ આગળ $\frac{du}{dx} = \frac{d}{dx}\left(\frac{3x - x^3}{1 - 3x^2}\right) \Big|_{x=0} = \frac{(3 - 3x^2)(1 - 3x^2) - (3x - x^3)(-6x)}{(1 - 3x^2)^2} \Big|_{x=0} = 3$.
ધારો કે $v = \operatorname{Tan}^{-1}\left(\frac{7x}{1 - 12x^2}\right)$,તો $x=0$ આગળ $\frac{dv}{dx} = \frac{d}{dx}\left(\frac{7x}{1 - 12x^2}\right) \Big|_{x=0} = \frac{7(1 - 12x^2) - 7x(-24x)}{(1 - 12x^2)^2} \Big|_{x=0} = 7$.
તેથી,$\frac{dy}{dx} = \frac{du}{dx} + \frac{dv}{dx} = 3 + 7 = 10$.
111
DifficultMCQ
ધારો કે $D$ એ બે વાર વિકલનીય વિધેય $f$ નો પ્રદેશ છે. બધા $x \in D$ માટે,$f^{\prime \prime}(x)+f(x)=0$ અને $f(x)=\int g(x) \, dx + \text{અચળ}$. જો $h(x)={f(x)}^2+{g(x)}^2$ અને $h(0)=5$ હોય,તો $h(2015)-h(2014)$ ની કિંમત શોધો.
A
$5$
B
$3$
C
$0$
D
$1$

Solution

(C) આપેલ છે કે $f^{\prime \prime}(x) + f(x) = 0$.
$f(x) = \int g(x) \, dx + C$ હોવાથી,બંને બાજુ વિકલન કરતા,આપણને $f^{\prime}(x) = g(x)$ મળે છે.
હવે,$h(x)$ ના પદમાં $g(x) = f^{\prime}(x)$ મૂકતા:
$h(x) = {f(x)}^2 + {f^{\prime}(x)}^2$.
$h(x)$ નો ફેરફારનો દર શોધવા માટે,$x$ ની સાપેક્ષે વિકલન કરતા:
$h^{\prime}(x) = 2f(x)f^{\prime}(x) + 2f^{\prime}(x)f^{\prime \prime}(x)$.
$h^{\prime}(x) = 2f^{\prime}(x) [f(x) + f^{\prime \prime}(x)]$.
$f^{\prime \prime}(x) + f(x) = 0$ હોવાથી,આપણને $h^{\prime}(x) = 2f^{\prime}(x) \cdot 0 = 0$ મળે છે.
$h(x)$ નું વિકલન $0$ હોવાથી,$h(x)$ એ અચળ વિધેય છે.
તેથી,$h(2015) = h(2014) = h(0) = 5$.
આમ,$h(2015) - h(2014) = 5 - 5 = 0$.
112
DifficultMCQ
સ્તંભ $I$ માં આપેલા વિધેયોને સ્તંભ $II$ માં તેમના ગુણધર્મો સાથે જોડો. નીચેનામાં $[x]$ એ $x$ થી નાનો અથવા તેના જેટલો મહત્તમ પૂર્ણાંક દર્શાવે છે.
સ્તંભ $I$સ્તંભ $II$
$A$. $x|x|$$I$. $(-1,1)$ માં ચુસ્ત રીતે વધતું અને સતત
$B$. $\sqrt{|x|}$$II$. $(-1,1)$ માં સતત પણ વિકલનીય નથી
$C$. $x+[x]$$III$. $(-1,1)$ માં વિકલનીય
$D$. $|x-1|+|x+1|+|x|$$IV$. $(-1,0) \cup (0,1)$ માં વિકલનીય
$V$. $(-1,1)$ માં ચુસ્ત રીતે વધતું અને વિકલનીય નથી

સાચી જોડ છે
A
$A-III, B-V, C-II, D-I$
B
$A-II, B-III, C-I, D-V$
C
$A-I, B-II, C-V, D-IV$
D
$A-IV, B-I, C-V, D-III$

Solution

(A) અંતરાલ $(-1, 1)$ માં દરેક વિધેયનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$A$. $f(x) = x|x|$. આ $x \ge 0$ માટે $x^2$ અને $x < 0$ માટે $-x^2$ છે. તે દરેક જગ્યાએ વિકલનીય છે,$x=0$ સહિત $(f'(0)=0)$. તેથી,$A-III$.
$B$. $f(x) = \sqrt{|x|}$. આ $x \ge 0$ માટે $\sqrt{x}$ અને $x < 0$ માટે $\sqrt{-x}$ છે. તે $x=0$ પર સતત છે પરંતુ વિકલનીય નથી કારણ કે $x \to 0$ થાય ત્યારે વિકલિત $\infty$ તરફ જાય છે. તે $(-1, 1)$ માં ચુસ્ત રીતે વધતું વિધેય છે. તેથી,$B-V$.
$C$. $f(x) = x + [x]$. $(-1, 1)$ માં,$x \in [-1, 0)$ માટે $[x] = -1$ અને $x \in [0, 1)$ માટે $[x] = 0$. તેથી $x \in [-1, 0)$ માટે $f(x) = x-1$ અને $x \in [0, 1)$ માટે $f(x) = x$. તે $x=0$ સિવાય દરેક જગ્યાએ સતત છે. તેથી,$C-II$.
$D$. $f(x) = |x-1| + |x+1| + |x|$. $(-1, 1)$ માં,આ $(1-x) + (x+1) + |x| = 2 + |x|$ થાય છે. તે સતત છે પરંતુ $x=0$ પર વિકલનીય નથી. જોકે,તે $(-1, 0) \cup (0, 1)$ માં વિકલનીય છે. તેથી,$D-IV$.
સાચી જોડ: $A-III, B-V, C-II, D-IV$.
113
EasyMCQ
ધારો કે $f(x) = \begin{cases} \frac{5 e^{1/x} + 2}{3 - e^{1/x}}, & x \neq 0 \\ 0, & x = 0 \end{cases}$. તો $x = 0$ આગળ,$x f(x)$ અને $f(x)$ અનુક્રમે શું છે?
A
વિકલનીય અને સતત
B
સતત અને વિકલનીય
C
સતત અને વિકલનીય નથી
D
વિકલનીય નથી અને સતત

Solution

(C) આપેલ છે $f(x) = \begin{cases} \frac{5 e^{1/x} + 2}{3 - e^{1/x}}, & x \neq 0 \\ 0, & x = 0 \end{cases}$.
તેથી $x f(x) = \begin{cases} \frac{x(5 e^{1/x} + 2)}{3 - e^{1/x}}, & x \neq 0 \\ 0, & x = 0 \end{cases}$.
$x = 0$ આગળ $x f(x)$ ની સાતત્યતા ચકાસતા:
$\text{L.H.L} = \lim_{h \to 0^+} \frac{(-h)(5 e^{-1/h} + 2)}{3 - e^{-1/h}} = \frac{0(0 + 2)}{3 - 0} = 0$.
$\text{R.H.L} = \lim_{h \to 0^+} \frac{h(5 e^{1/h} + 2)}{3 - e^{1/h}} = \lim_{h \to 0^+} \frac{h e^{1/h}(5 + 2e^{-1/h})}{e^{1/h}(3e^{-1/h} - 1)} = \lim_{h \to 0^+} \frac{h(5 + 0)}{0 - 1} = 0$.
અહીં $\text{L.H.L} = \text{R.H.L} = f(0) = 0$ હોવાથી,$x f(x)$ એ $x = 0$ આગળ સતત છે.
$x = 0$ આગળ $f(x)$ ની વિકલનીયતા ચકાસતા:
$\text{L.H.D} = \lim_{h \to 0^+} \frac{f(-h) - f(0)}{-h} = \lim_{h \to 0^+} \frac{\frac{5 e^{-1/h} + 2}{3 - e^{-1/h}} - 0}{-h} = \lim_{h \to 0^+} \frac{2}{3(-h)} = -\infty$.
સીમા અનંત હોવાથી,$f(x)$ એ $x = 0$ આગળ વિકલનીય નથી.
આમ,$x f(x)$ સતત છે અને $f(x)$ વિકલનીય નથી.
114
MediumMCQ
જો $f(x) = \begin{cases} ax^2 - bx + 2, & x < 3 \\ bx^2 - 3, & x \geq 3 \end{cases}$ એ દરેક $x \in R$ માટે વિકલનીય હોય,તો રેખા $\frac{x}{a} + \frac{y}{b} = 1$ દ્વારા યામ અક્ષો સાથે બનતા ત્રિકોણનું ક્ષેત્રફળ (ચોરસ એકમમાં) કેટલું થાય?
A
$\frac{175}{81}$
B
$\frac{175}{27}$
C
$\frac{35}{27}$
D
$\frac{125}{27}$

Solution

(B) કારણ કે $f(x)$ દરેક $x \in R$ માટે વિકલનીય છે,તેથી તે $x = 3$ આગળ પણ વિકલનીય હશે.
$x = 3$ આગળ વિકલનીયતા માટે,ડાબી બાજુનું વિકલન $(LHD)$ એ જમણી બાજુના વિકલન $(RHD)$ જેટલું હોવું જોઈએ.
$LHD$ = $\frac{d}{dx}(ax^2 - bx + 2) = 2ax - b$,$x = 3$ આગળ $6a - b$ થાય.
$RHD$ = $\frac{d}{dx}(bx^2 - 3) = 2bx$,$x = 3$ આગળ $6b$ થાય.
તેથી $6a - b = 6b \Rightarrow 6a = 7b \Rightarrow a = \frac{7b}{6}$.
વળી,$f(x)$ એ $x = 3$ આગળ સતત હોવું જોઈએ,તેથી $LHL$ = $RHL$.
$LHL$ = $a(3)^2 - b(3) + 2 = 9a - 3b + 2$.
$RHL$ = $b(3)^2 - 3 = 9b - 3$.
તેથી $9a - 3b + 2 = 9b - 3 \Rightarrow 9a - 12b = -5$.
$a = \frac{7b}{6}$ ને સમીકરણમાં મૂકતા: $9(\frac{7b}{6}) - 12b = -5 \Rightarrow \frac{21b}{2} - 12b = -5 \Rightarrow \frac{21b - 24b}{2} = -5 \Rightarrow -3b = -10 \Rightarrow b = \frac{10}{3}$.
તેથી $a = \frac{7}{6} \times \frac{10}{3} = \frac{70}{18} = \frac{35}{9}$.
રેખા $\frac{x}{a} + \frac{y}{b} = 1$ માટે,અંતઃખંડો $x = a$ અને $y = b$ છે.
ત્રિકોણનું ક્ષેત્રફળ = $\frac{1}{2} \times |a| \times |b| = \frac{1}{2} \times \frac{35}{9} \times \frac{10}{3} = \frac{350}{54} = \frac{175}{27}$ ચોરસ એકમ.
115
EasyMCQ
જો વિધેય $f$ નીચે મુજબ વ્યાખ્યાયિત હોય:
$\begin{cases} f(x) = x-1, & \text{જ્યારે } -\infty < x < 1 \\ f(x) = 0, & \text{જ્યારે } x=1 \\ f(x) = x^3-1, & \text{જ્યારે } 1 < x < \infty \end{cases}$
તો $x=1$ આગળ,$f$ એ:
A
સતત અને વિકલનીય છે
B
સતત છે પણ વિકલનીય નથી
C
અસતત અને વિકલનીય છે
D
અસતત અને વિકલનીય નથી

Solution

(B) આપેલ વિધેય:
$f(x) = \begin{cases} x-1, & -\infty < x < 1 \\ 0, & x=1 \\ x^3-1, & 1 < x < \infty \end{cases}$
પ્રથમ,$x=1$ આગળ સાતત્ય ચકાસીએ:
ડાબી બાજુનું લક્ષ $(LHL)$ = $\lim_{x \rightarrow 1^-} (x-1) = 1-1 = 0$.
જમણી બાજુનું લક્ષ $(RHL)$ = $\lim_{x \rightarrow 1^+} (x^3-1) = 1^3-1 = 0$.
વિધેયનું મૂલ્ય $f(1) = 0$.
અહીં $LHL$ = $RHL$ = $f(1)$ હોવાથી,વિધેય $x=1$ આગળ સતત છે.
હવે,$x=1$ આગળ વિકલનીયતા ચકાસીએ:
ડાબી બાજુનું વિકલન $(LHD)$ = $\lim_{x \rightarrow 1^-} \frac{f(x)-f(1)}{x-1} = \lim_{x \rightarrow 1^-} \frac{(x-1)-0}{x-1} = 1$.
જમણી બાજુનું વિકલન $(RHD)$ = $\lim_{x \rightarrow 1^+} \frac{f(x)-f(1)}{x-1} = \lim_{x \rightarrow 1^+} \frac{(x^3-1)-0}{x-1} = \lim_{x \rightarrow 1^+} \frac{(x-1)(x^2+x+1)}{x-1} = \lim_{x \rightarrow 1^+} (x^2+x+1) = 1^2+1+1 = 3$.
અહીં $LHD$ $\neq$ $RHD$ હોવાથી,વિધેય $x=1$ આગળ વિકલનીય નથી.
116
MediumMCQ
જો $f$ એ $f(x) = \begin{cases} x & \text{for } 0 \leq x < 1 \\ 2-x & \text{for } x \geq 1 \end{cases}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત હોય,તો $x=1$ આગળ,$f(x)$ એ
A
સતત અને વિકલનીય છે
B
સતત છે પણ વિકલનીય નથી
C
અસતત છે પણ વિકલનીય છે
D
ન તો સતત છે કે ન તો વિકલનીય છે

Solution

(B) આપેલ વિધેય,$f(x) = \begin{cases} x & \text{for } 0 \leq x < 1 \\ 2-x & \text{for } x \geq 1 \end{cases}$.
$x=1$ આગળ,$f(1) = 2-1 = 1$.
ડાબી બાજુની લક્ષ $(LHL)$ = $\lim_{x \rightarrow 1^-} f(x) = \lim_{x \rightarrow 1^-} x = 1$.
જમણી બાજુની લક્ષ $(RHL)$ = $\lim_{x \rightarrow 1^+} f(x) = \lim_{x \rightarrow 1^+} (2-x) = 2-1 = 1$.
અહીં $LHL$ = $RHL$ = $f(1)$ હોવાથી,વિધેય $f(x)$ એ $x=1$ આગળ સતત છે.
હવે,વિકલનીયતા તપાસવા માટે,આપણે વિકલિત $f'(x)$ શોધીએ:
$f'(x) = \begin{cases} 1 & \text{for } 0 \leq x < 1 \\ -1 & \text{for } x > 1 \end{cases}$.
ડાબી બાજુનું વિકલિત $(LHD)$ = $\lim_{x \rightarrow 1^-} f'(x) = 1$.
જમણી બાજુનું વિકલિત $(RHD)$ = $\lim_{x \rightarrow 1^+} f'(x) = -1$.
અહીં $LHD$ $\neq$ $RHD$ હોવાથી,વિધેય $x=1$ આગળ વિકલનીય નથી.
તેથી,$f(x)$ એ $x=1$ આગળ સતત છે પણ વિકલનીય નથી.
117
MediumMCQ
જો $y=|\cos x-\sin x|+|\tan x-\cot x|$ હોય,તો $\left(\frac{d y}{d x}\right)_{x=\frac{\pi}{3}}+\left(\frac{d y}{d x}\right)_{x=\frac{\pi}{6}}=$
A
$1$
B
$-1$
C
$2$
D
$0$

Solution

(D) આપેલ છે $y = |\cos x - \sin x| + |\tan x - \cot x|$.
$x = \frac{\pi}{3}$ માટે,$\cos x = \frac{1}{2}$,$\sin x = \frac{\sqrt{3}}{2}$,$\tan x = \sqrt{3}$,$\cot x = \frac{1}{\sqrt{3}}$.
$\frac{\pi}{3}$ ની આસપાસ $\cos x < \sin x$ અને $\tan x > \cot x$ હોવાથી,$y = -(\cos x - \sin x) + (\tan x - \cot x) = \sin x - \cos x + \tan x - \cot x$ થાય.
તેથી $\frac{dy}{dx} = \cos x + \sin x + \sec^2 x + \csc^2 x$.
$x = \frac{\pi}{3}$ આગળ,$\left(\frac{dy}{dx}\right)_{x=\frac{\pi}{3}} = \frac{1}{2} + \frac{\sqrt{3}}{2} + 4 + \frac{4}{3} = \frac{35+3\sqrt{3}}{6}$.
$x = \frac{\pi}{6}$ માટે,$\cos x = \frac{\sqrt{3}}{2}$,$\sin x = \frac{1}{2}$,$\tan x = \frac{1}{\sqrt{3}}$,$\cot x = \sqrt{3}$.
$\frac{\pi}{6}$ ની આસપાસ $\cos x > \sin x$ અને $\tan x < \cot x$ હોવાથી,$y = (\cos x - \sin x) - (\tan x - \cot x) = \cos x - \sin x - \tan x + \cot x$ થાય.
તેથી $\frac{dy}{dx} = -\sin x - \cos x - \sec^2 x - \csc^2 x$.
$x = \frac{\pi}{6}$ આગળ,$\left(\frac{dy}{dx}\right)_{x=\frac{\pi}{6}} = -\frac{1}{2} - \frac{\sqrt{3}}{2} - \frac{4}{3} - 4 = -\frac{35+3\sqrt{3}}{6}$.
બંને કિંમતોનો સરવાળો કરતા,આપણને $\frac{35+3\sqrt{3}}{6} - \frac{35+3\sqrt{3}}{6} = 0$ મળે છે.
118
EasyMCQ
$(x^2-5x+8) \times (x^3+7x+9)$ નું વિકલન કેવી રીતે કરી શકાય?
A
માત્ર ગુણાકારના નિયમ (product rule) નો ઉપયોગ કરીને
B
માત્ર એક જ બહુપદી મેળવીને,તેનું વિસ્તરણ કરીને
C
માત્ર લઘુગણકીય વિકલન (logarithmic differentiation) નો ઉપયોગ કરીને
D
બધા જ વિકલ્પો સાચા છે

Solution

(D) આપેલ વિધેય બે બહુપદીઓનો ગુણાકાર છે,$f(x) = (x^2-5x+8)(x^3+7x+9)$.
$1$. ગુણાકારનો નિયમ: આપણે ગુણાકારના નિયમ $\frac{d}{dx}[u(x)v(x)] = u'(x)v(x) + u(x)v'(x)$ નો ઉપયોગ કરી શકીએ છીએ,જ્યાં $u(x) = x^2-5x+8$ અને $v(x) = x^3+7x+9$ છે.
$2$. વિસ્તરણ: આપણે ગુણાકારનું વિસ્તરણ કરીને $5$ ઘાતવાળી એક જ બહુપદી મેળવી શકીએ છીએ અને ત્યારબાદ ઘાતના નિયમ $\frac{d}{dx}(x^n) = nx^{n-1}$ નો ઉપયોગ કરીને દરેક પદનું વિકલન કરી શકીએ છીએ.
$3$. લઘુગણકીય વિકલન: વિધેય એ અવયવોનો ગુણાકાર હોવાથી,આપણે બંને બાજુ પ્રાકૃતિક લઘુગણક (natural logarithm) લઈ શકીએ છીએ,$\ln(y) = \ln(x^2-5x+8) + \ln(x^3+7x+9)$,અને ત્યારબાદ સ્પષ્ટ રીતે વિકલન કરી શકીએ છીએ.
આ ત્રણેય પદ્ધતિઓ માન્ય અને લાગુ પાડી શકાય તેવી હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.
119
MediumMCQ
$x=1$ આગળ $f(x)=\cos ^{-1}\left[\sin \sqrt{\frac{1+x}{2}}\right]+x^x$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન શું થાય?
A
$1$
B
$\frac{1}{4}$
C
$\frac{3}{4}$
D
$\frac{2}{3}$

Solution

(C) આપેલ છે,$f(x) = \cos ^{-1}\left(\sin \sqrt{\frac{1+x}{2}}\right)+x^x$.
નિત્યસમ $\cos ^{-1}(y) = \frac{\pi}{2} - \sin ^{-1}(y)$ નો ઉપયોગ કરતા:
$f(x) = \frac{\pi}{2} - \sin ^{-1}\left(\sin \sqrt{\frac{1+x}{2}}\right) + x^x$.
આપેલ વિસ્તાર માટે $\sin ^{-1}(\sin \theta) = \theta$ હોવાથી:
$f(x) = \frac{\pi}{2} - \sqrt{\frac{1+x}{2}} + x^x$.
હવે,$x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા:
$f'(x) = 0 - \frac{1}{\sqrt{2}} \cdot \frac{1}{2\sqrt{1+x}} + x^x(1 + \ln x)$.
$x=1$ મુકતા:
$f'(1) = -\frac{1}{2\sqrt{2}\sqrt{2}} + 1^1(1 + \ln 1) = -\frac{1}{4} + 1(1+0) = -\frac{1}{4} + 1 = \frac{3}{4}$.
આમ,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
120
MediumMCQ
List-$I$ માં આપેલા દરેક વિધેયને List-$II$ માં આપેલા તેના વિકલિત સાથે જોડો.
List-$I$List-$II$
$(A) \sin ^{-1}\left(\frac{2 x}{1+x^2}\right)$$(I) \cos x-\sin x$
$(B) \tan ^{-1}\left(\frac{1-x}{1+x}\right)$$(II) \frac{-1}{1+x^2}$
$(C) e^{\log (\sin x+\cos x)}$$(III) \frac{2}{1+x^2}$
$(D) \sqrt{1-\sin 2 x} \text{ માટે } (0 < x < \frac{\pi}{4})$$(IV) \cos x+\sin x$
$(V) -\sin x-\cos x$

સાચી જોડ પસંદ કરો:
A
$A-III, B-II, C-I, D-V$
B
$A-II, B-III, C-V, D-IV$
C
$A-II, B-III, C-V, D-I$
D
$A-III, B-II, C-I, D-IV$

Solution

(D) ધારો કે $y = \sin ^{-1}\left(\frac{2 x}{1+x^2}\right)$. $x = \tan \theta$ લેતા,$y = \sin ^{-1}(\sin 2\theta) = 2\theta = 2 \tan ^{-1} x$. $x$ ની સાપેક્ષે વિકલન કરતા,$\frac{dy}{dx} = \frac{2}{1+x^2}$. તેથી,$A \rightarrow III$.
$(B)$ ધારો કે $y = \tan ^{-1}\left(\frac{1-x}{1+x}\right) = \tan ^{-1}(1) - \tan ^{-1}(x) = \frac{\pi}{4} - \tan ^{-1} x$. $x$ ની સાપેક્ષે વિકલન કરતા,$\frac{dy}{dx} = 0 - \frac{1}{1+x^2} = \frac{-1}{1+x^2}$. તેથી,$B \rightarrow II$.
$(C)$ ધારો કે $y = e^{\log (\sin x+\cos x)} = \sin x + \cos x$. $x$ ની સાપેક્ષે વિકલન કરતા,$\frac{dy}{dx} = \cos x - \sin x$. તેથી,$C \rightarrow I$.
$(D)$ ધારો કે $y = \sqrt{1-\sin 2 x} = \sqrt{\sin^2 x + \cos^2 x - 2\sin x \cos x} = \sqrt{(\cos x - \sin x)^2}$. $0 < x < \frac{\pi}{4}$ માટે,$\cos x > \sin x$,તેથી $y = \cos x - \sin x$. $x$ ની સાપેક્ષે વિકલન કરતા,$\frac{dy}{dx} = -\sin x - \cos x$. આપેલા વિકલ્પો મુજબ,$D \rightarrow IV$ એ સાચી જોડ છે.
121
EasyMCQ
ધારો કે $f(x)=x^2+a x+b$,જ્યાં $a, b \in R$. જો $f(x)=0$ ના તમામ બીજ કાલ્પનિક હોય,તો $f(x)+f^{\prime}(x)+f^{\prime \prime}(x)=0$ ના બીજ કેવા હશે?
A
વાસ્તવિક અને ભિન્ન
B
કાલ્પનિક
C
સમાન
D
સંમેય અને સમાન

Solution

(B) આપેલ છે કે,$f(x)=x^2+a x+b$ ના બીજ કાલ્પનિક છે.
બીજ કાલ્પનિક હોવાથી,વિવેચક $D < 0$,તેથી $a^2-4b < 0$.
હવે,આપણે વિકલન મેળવીએ:
$f^{\prime}(x) = 2x+a$
$f^{\prime \prime}(x) = 2$
આ કિંમતોને $f(x)+f^{\prime}(x)+f^{\prime \prime}(x)=0$ સમીકરણમાં મૂકતા:
$(x^2+ax+b) + (2x+a) + 2 = 0$
$x^2+(a+2)x+(a+b+2) = 0$
ધારો કે $D'$ એ આ નવા દ્વિઘાત સમીકરણનો વિવેચક છે:
$D' = (a+2)^2 - 4(a+b+2)$
$D' = a^2+4a+4 - 4a-4b-8$
$D' = a^2-4b-4$
કારણ કે $a^2-4b < 0$,તેથી $a^2-4b-4 < -4$.
તેથી,$D' < 0$,જેનો અર્થ છે કે $f(x)+f^{\prime}(x)+f^{\prime \prime}(x)=0$ સમીકરણના બીજ પણ કાલ્પનિક છે.
122
MediumMCQ
$\frac{1}{e^{3x}}(e^x + e^{5x}) = a_0 + a_1x + a_2x^2 + \ldots$
$\Rightarrow 2a_1 + 2^3a_3 + 2^5a_5 + \ldots$ ની કિંમત શોધો.
A
$e$
B
$e^{-1}$
C
$1$
D
$0$

Solution

(D) આપેલ છે,$\frac{1}{e^{3x}}(e^x + e^{5x}) = a_0 + a_1x + a_2x^2 + \ldots$
$\Rightarrow e^{-2x} + e^{2x} = a_0 + a_1x + a_2x^2 + \ldots$
$e^u$ ના ટેલર શ્રેણી વિસ્તરણનો ઉપયોગ કરતા:
$e^{-2x} + e^{2x} = (1 - 2x + \frac{(-2x)^2}{2!} - \frac{(-2x)^3}{3!} + \ldots) + (1 + 2x + \frac{(2x)^2}{2!} + \frac{(2x)^3}{3!} + \ldots)$
$= 2(1 + \frac{(2x)^2}{2!} + \frac{(2x)^4}{4!} + \ldots) = 2 + 4x^2 + \frac{2}{3}x^4 + \ldots$
સહગુણકોની સરખામણી કરતા,તમામ એકી ક્રમના સહગુણકો $a_1, a_3, a_5, \ldots$ એ $0$ છે.
તેથી,$2a_1 + 2^3a_3 + 2^5a_5 + \ldots = 0$.
123
EasyMCQ
જો $y=(x+1)(x^2+1)(x^4+1)(x^8+1)$ હોય,તો $\lim _{x \rightarrow-1} \frac{dy}{dx}=$
A
$0$
B
$2$
C
-$4$
D
$8$

Solution

(D) આપેલ છે $y=(x+1)(x^2+1)(x^4+1)(x^8+1)$.
$(x-1)$ વડે ગુણતા અને ભાગતા,આપણને મળે $y = \frac{(x^2-1)(x^2+1)(x^4+1)(x^8+1)}{x-1} = \frac{(x^4-1)(x^4+1)(x^8+1)}{x-1} = \frac{(x^8-1)(x^8+1)}{x-1} = \frac{x^{16}-1}{x-1}$.
હવે,ભાગાકારના નિયમનો ઉપયોગ કરીને $y$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા:
$\frac{dy}{dx} = \frac{(x-1)(16x^{15}) - (x^{16}-1)(1)}{(x-1)^2} = \frac{16x^{16} - 16x^{15} - x^{16} + 1}{(x-1)^2} = \frac{15x^{16} - 16x^{15} + 1}{(x-1)^2}$.
$\lim_{x \rightarrow -1} \frac{dy}{dx}$ શોધવા માટે,$x = -1$ મૂકતા:
$\frac{15(-1)^{16} - 16(-1)^{15} + 1}{(-1-1)^2} = \frac{15(1) - 16(-1) + 1}{(-2)^2} = \frac{15 + 16 + 1}{4} = \frac{32}{4} = 8$.
124
DifficultMCQ
જો $f(x) = \begin{cases} \frac{8}{x^3} - 6x, & x \le 1 \\ \sqrt{x} + 1, & x > 1 \end{cases}$ હોય,તો $x = 1$ આગળ $f$ એ:
A
સતત અને વિકલનીય છે
B
સતત છે પણ વિકલનીય નથી
C
સતત પણ નથી અને વિકલનીય પણ નથી
D
વિકલનીય છે પણ સતત નથી

Solution

(B) $x = 1$ આગળ સાતત્ય ચકાસવા માટે:
$\lim_{x \to 1^-} f(x) = \frac{8}{(1)^3} - 6(1) = 8 - 6 = 2$.
$\lim_{x \to 1^+} f(x) = \sqrt{1} + 1 = 1 + 1 = 2$.
અહીં $\lim_{x \to 1^-} f(x) = \lim_{x \to 1^+} f(x) = f(1) = 2$ હોવાથી,વિધેય $x = 1$ આગળ સતત છે.
$x = 1$ આગળ વિકલનીયતા ચકાસવા માટે:
$\text{LHD} = \frac{d}{dx} (\frac{8}{x^3} - 6x) = -24x^{-4} - 6$. $x = 1$ આગળ,$\text{LHD} = -24 - 6 = -30$.
$\text{RHD} = \frac{d}{dx} (\sqrt{x} + 1) = \frac{1}{2\sqrt{x}}$. $x = 1$ આગળ,$\text{RHD} = \frac{1}{2}$.
અહીં $\text{LHD} \neq \text{RHD}$ હોવાથી,વિધેય $x = 1$ આગળ વિકલનીય નથી.
તેથી,$f$ એ $x = 1$ આગળ સતત છે પણ વિકલનીય નથી.
125
EasyMCQ
ધારો કે $f(x) = \begin{cases} 3-x & \text{જો } x < -3 \\ 6 & \text{જો } -3 \leq x \leq 3 \\ 3+x & \text{જો } x > 3 \end{cases}$. ધારો કે $\alpha$ એ $f$ ના અસતત બિંદુઓની સંખ્યા છે અને $\beta$ એ એવા બિંદુઓની સંખ્યા છે જ્યાં $f$ વિકલનીય નથી. તો $\alpha+\beta=$
A
$6$
B
$3$
C
$2$
D
$0$

Solution

(C) $x = -3$ આગળ સાતત્ય તપાસતા:
$\lim_{x \to -3^-} f(x) = \lim_{x \to -3^-} (3-x) = 3 - (-3) = 6$.
$\lim_{x \to -3^+} f(x) = 6$.
$f(-3) = 6$.
$\lim_{x \to -3^-} f(x) = \lim_{x \to -3^+} f(x) = f(-3)$ હોવાથી,વિધેય $x = -3$ આગળ સતત છે.
$x = 3$ આગળ સાતત્ય તપાસતા:
$\lim_{x \to 3^-} f(x) = 6$.
$\lim_{x \to 3^+} f(x) = \lim_{x \to 3^+} (3+x) = 3+3 = 6$.
$f(3) = 6$.
$\lim_{x \to 3^-} f(x) = \lim_{x \to 3^+} f(x) = f(3)$ હોવાથી,વિધેય $x = 3$ આગળ સતત છે.
આમ,વિધેય દરેક જગ્યાએ સતત છે,તેથી અસતત બિંદુઓની સંખ્યા $\alpha = 0$ છે.
$x = -3$ આગળ વિકલનીયતા તપાસતા:
$x = -3$ આગળ ડાબી બાજુનું વિકલન $(LHD)$: $\frac{d}{dx}(3-x) = -1$.
$x = -3$ આગળ જમણી બાજુનું વિકલન $(RHD)$: $\frac{d}{dx}(6) = 0$.
$LHD \neq RHD$ હોવાથી,$f$ એ $x = -3$ આગળ વિકલનીય નથી.
$x = 3$ આગળ વિકલનીયતા તપાસતા:
$x = 3$ આગળ $LHD$: $\frac{d}{dx}(6) = 0$.
$x = 3$ આગળ $RHD$: $\frac{d}{dx}(3+x) = 1$.
$LHD \neq RHD$ હોવાથી,$f$ એ $x = 3$ આગળ વિકલનીય નથી.
તેથી,અ-વિકલનીય બિંદુઓની સંખ્યા $\beta = 2$ છે.
આમ,$\alpha + \beta = 0 + 2 = 2$.
Solution diagram
126
EasyMCQ
જો $\operatorname{Lt}_{h \rightarrow 0} \frac{f(x+h)-f(x)}{h}=e^x(x+1)$ અને $f(0)=0$ હોય,તો $\frac{d}{d x}\left(f(x) e^{-x}\right)+\frac{d}{d x}\left(\frac{f(x)}{x}\right)=$
A
$e^x+1$
B
$x^2 e^x+x$
C
$x e^x+1$
D
$x^2 e^x$

Solution

(A) આપેલ છે કે,$\lim _{h \rightarrow 0} \frac{f(x+h)-f(x)}{h}=e^x(x+1)$.
વ્યાખ્યા મુજબ,આ લક્ષ $f'(x) = e^x(x+1)$ છે.
$f'(x)$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં સંકલન કરતા,આપણને $f(x) = \int (x e^x + e^x) dx = x e^x + c$ મળે છે.
$f(0) = 0$ હોવાથી,$0(e^0) + c = 0$,જેનો અર્થ છે કે $c = 0$.
તેથી,$f(x) = x e^x$.
હવે,આપણે $\frac{d}{d x}(f(x) e^{-x}) + \frac{d}{d x}(\frac{f(x)}{x})$ પદાવલિનું મૂલ્ય શોધીએ.
$f(x) = x e^x$ મૂકતા,આપણને $\frac{d}{d x}(x e^x \cdot e^{-x}) + \frac{d}{d x}(\frac{x e^x}{x}) = \frac{d}{d x}(x) + \frac{d}{d x}(e^x)$ મળે છે.
આનું સાદું રૂપ $1 + e^x$ થાય છે.
127
MediumMCQ
જો $f(x) = \begin{cases} ax+b, & \text{જો } x \leq 1 \\ ax^2+c, & \text{જો } 1 < x \leq 2 \\ \frac{dx^2+1}{x}, & \text{જો } x > 2 \end{cases}$ એ $\mathbb{R}$ પર વિકલનીય હોય,તો $ad-bc = $
A
$0$
B
$1$
C
$-1$
D
$2$

Solution

(C) આપેલ છે કે $f(x)$ એ $\mathbb{R}$ પર વિકલનીય છે,તેથી તે $x=1$ અને $x=2$ આગળ સતત હોવું જોઈએ અને તેનું વિકલિત અસ્તિત્વ ધરાવતું હોવું જોઈએ.
$x=1$ આગળ સાતત્ય: $f(1^-) = f(1^+) \Rightarrow a+b = a+c \Rightarrow b=c$.
$x=2$ આગળ સાતત્ય: $f(2^-) = f(2^+) \Rightarrow 4a+c = \frac{4d+1}{2} \Rightarrow 8a+2c = 4d+1$.
$x=1$ આગળ વિકલનીયતા: $f'(1^-) = f'(1^+) \Rightarrow a = 2a(1) \Rightarrow a=0$.
$a=0$ હોવાથી,$x=2$ આગળ સાતત્યનું સમીકરણ $2c = 4d+1$ બને છે.
$x=2$ આગળ વિકલનીયતા: $f'(2^-) = f'(2^+) \Rightarrow 2a(2) = \frac{d(2)^2-1}{2^2} \Rightarrow 4a = \frac{4d-1}{4}$.
$a=0$ મૂકતા: $0 = \frac{4d-1}{4} \Rightarrow 4d-1 = 0 \Rightarrow d = \frac{1}{4}$.
હવે,$d = \frac{1}{4}$ ને $2c = 4d+1$ માં મૂકતા: $2c = 4(\frac{1}{4}) + 1 = 2 \Rightarrow c=1$.
$b=c$ હોવાથી,$b=1$ મળે.
અંતે,$ad-bc = (0)(\frac{1}{4}) - (1)(1) = -1$.
128
DifficultMCQ
List-$I$ માં આપેલી વસ્તુઓને List-$II$ ની વસ્તુઓ સાથે જોડો:
List-$I$List-$II$
$a$. જો $y=|x|+|x-2|$ હોય,તો $x=2$ આગળ $\frac{dy}{dx}=$$i$. $2$
$b$. જો $f(x)=|\cos 2x|$ હોય,તો $f^{\prime}(\frac{\pi}{4}+)=$$ii$. $0$
$c$. જો $f(x)=\sin(\pi[x])$ હોય,જ્યાં $[\cdot]$ એ મહત્તમ પૂર્ણાંક વિધેય છે,તો $f^{\prime}(1-)=$$iii$. $-2$
$d$. જો $f(x)=\log|x-1|, x \neq 1$ હોય,તો $f^{\prime}(\frac{1}{2})=$$iv$. અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી
A
$(a)-(iv), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iii)$
B
$(a)-(iv), (b)-(ii), (c)-(i), (d)-(iii)$
C
$(a)-(iv), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iii)$
D
$(a)-(i), (b)-(iii), (c)-(iv), (d)-(ii)$

Solution

(A) $y=|x|+|x-2|$ માટે,$x=2$ આગળ,વિધેય $y$ વિકલનીય નથી કારણ કે તેમાં નિરપેક્ષ મૂલ્યોનો સરવાળો છે જ્યાં $|x-2|$ પદ $x=2$ આગળ તીક્ષ્ણ વળાંક ધરાવે છે. તેથી,$\frac{dy}{dx}$ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી. (મેળ ખાય છે $iv$)
$(b)$ $f(x)=|\cos 2x|$ માટે,$x=\frac{\pi}{4}$ આગળ,$\cos(2 \cdot \frac{\pi}{4}) = \cos(\frac{\pi}{2}) = 0$. $x > \frac{\pi}{4}$ માટે,$\cos 2x$ ઋણ છે,તેથી $f(x) = -\cos 2x$. પછી $f^{\prime}(x) = 2\sin 2x$. $x = \frac{\pi}{4}^{+}$ આગળ,$f^{\prime}(\frac{\pi}{4}^{+}) = 2\sin(\frac{\pi}{2}) = 2$. (મેળ ખાય છે $i$)
$(c)$ $f(x)=\sin(\pi[x])$ માટે,$1$ થી થોડા નાના $x$ $(x \in (0, 1))$ માટે,$[x]=0$. તેથી $f(x) = \sin(0) = 0$. અચળ વિધેયનું વિકલન $0$ થાય છે. (મેળ ખાય છે $ii$)
$(d)$ $f(x)=\log|x-1|$ માટે,$f^{\prime}(x) = \frac{1}{x-1}$. $x=\frac{1}{2}$ આગળ,$f^{\prime}(\frac{1}{2}) = \frac{1}{\frac{1}{2}-1} = \frac{1}{-\frac{1}{2}} = -2$. (મેળ ખાય છે $iii$)
129
EasyMCQ
જો $y = \frac{\tan x \cos^{-1} x}{\sqrt{1-x^2}}$ હોય,તો $x = 0$ હોય ત્યારે $\frac{dy}{dx}$ ની કિંમત શોધો.
A
$0$
B
$\frac{\pi}{2}$
C
$1$
D
$\frac{\pi}{6}$

Solution

(B) આપેલ છે કે $y = \frac{\tan x \cos^{-1} x}{\sqrt{1-x^2}}$.
વિકલન માટે ગુણાકારના નિયમનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{dy}{dx} = \frac{d}{dx} [(\tan x) \cdot (\cos^{-1} x) \cdot (1-x^2)^{-1/2}]$.
ધારો કે $u = \tan x$,$v = \cos^{-1} x$,અને $w = (1-x^2)^{-1/2}$.
તેથી $\frac{dy}{dx} = u'vw + uv'w + uvw'$.
$u' = \sec^2 x$,$v' = -\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}$,$w' = -\frac{1}{2}(1-x^2)^{-3/2}(-2x) = \frac{x}{(1-x^2)^{3/2}}$.
$x = 0$ આગળ:
$u = \tan(0) = 0$,$u' = \sec^2(0) = 1$.
$v = \cos^{-1}(0) = \frac{\pi}{2}$,$v' = -\frac{1}{\sqrt{1-0}} = -1$.
$w = (1-0)^{-1/2} = 1$,$w' = \frac{0}{(1-0)^{3/2}} = 0$.
આ કિંમતો મૂકતા:
$\frac{dy}{dx} = (1)(\frac{\pi}{2})(1) + (0)(-1)(1) + (0)(\frac{\pi}{2})(0) = \frac{\pi}{2} + 0 + 0 = \frac{\pi}{2}$.
130
Difficult
List-$I$ ની વસ્તુઓને List-$II$ ની વસ્તુઓ સાથે જોડો.
List-$I$List-$II$
$A. \frac{d}{dx}\left(\tan^{-1}\left(\sqrt{\frac{1-\cos x}{1+\cos x}}\right)\right)$$(i) \log(x+\sqrt{1+x^2})$
$B. \frac{d}{dx}\left(\frac{3+|x-1|}{3x+4}\right)$$(ii) -\frac{4x}{(1+x^2)^2}$
$C. \sinh^{-1} x$$(iii) \frac{1}{2}$
$D. \frac{d^2}{dx^2}\left(\cos^{-1}\left(\frac{1-x^2}{1+x^2}\right)\right)$$(iv) \frac{1}{\sqrt{1+x^2}}$
$(v) \text{not differentiable at } x=1$

Solution

(A-(III), B-(V), C-(I), D-(II)) માટે: ધારો કે $y = \tan^{-1}\sqrt{\frac{1-\cos x}{1+\cos x}} = \tan^{-1}\sqrt{\frac{2\sin^2(x/2)}{2\cos^2(x/2)}} = \tan^{-1}(\tan(x/2)) = \frac{x}{2}$.
તેથી $\frac{dy}{dx} = \frac{1}{2}$. આમ,$A \rightarrow (iii)$.
$B$ માટે: ધારો કે $y = \frac{3+|x-1|}{3x+4}$. વિધેય $|x-1|$ એ $x=1$ આગળ વિકલનીય નથી. તેથી,આ પદાવલિ $x=1$ આગળ વિકલનીય નથી. આમ,$B \rightarrow (v)$.
$C$ માટે: ધારો કે $y = \sinh^{-1} x$. આપણે જાણીએ છીએ કે $\sinh^{-1} x = \log(x+\sqrt{1+x^2})$. આમ,$C \rightarrow (i)$.
$D$ માટે: ધારો કે $y = \cos^{-1}\left(\frac{1-x^2}{1+x^2}\right) = 2\tan^{-1} x$.
તેથી $\frac{dy}{dx} = 2 \cdot \frac{1}{1+x^2} = 2(1+x^2)^{-1}$.
તેથી $\frac{d^2y}{dx^2} = 2(-1)(1+x^2)^{-2}(2x) = -\frac{4x}{(1+x^2)^2}$. આમ,$D \rightarrow (ii)$.
સાચી જોડ $A-(iii), B-(v), C-(i), D-(ii)$ છે.
131
DifficultMCQ
નીચેના વિધાનોનું અવલોકન કરો:
$I. f(x) = a x^{41} + b x^{-40} \Rightarrow \frac{f^{\prime \prime}(x)}{f(x)} = 1640 x^{-2}$
$II. \frac{d}{d x} \tan ^{-1}\left(\frac{2 x}{1-x^2}\right) = \frac{1}{1+x^2}$
નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
A
$I$ સાચું છે,પરંતુ $II$ ખોટું છે
B
$I$ અને $II$ બંને સાચા છે
C
$I$ કે $II$ બંનેમાંથી કોઈ સાચું નથી
D
$I$ ખોટું છે,પરંતુ $II$ સાચું છે

Solution

(A) વિધાન $I$ માટે:
$f(x) = a x^{41} + b x^{-40}$
$f^{\prime}(x) = 41 a x^{40} - 40 b x^{-41}$
$f^{\prime \prime}(x) = 41 \times 40 a x^{39} + 40 \times 41 b x^{-42} = 1640 a x^{39} + 1640 b x^{-42}$
$\frac{f^{\prime \prime}(x)}{f(x)} = \frac{1640(a x^{39} + b x^{-42})}{a x^{41} + b x^{-40}} = \frac{1640(a x^{39} + b x^{-42})}{x^2(a x^{39} + b x^{-42})} = 1640 x^{-2}$.
આમ,વિધાન $I$ સાચું છે.
વિધાન $II$ માટે:
ધારો કે $y = \tan ^{-1}\left(\frac{2 x}{1-x^2}\right)$. $x = \tan \theta$ આદેશ લેતા,આપણને $y = \tan ^{-1}(\tan 2 \theta) = 2 \theta = 2 \tan ^{-1} x$ મળે છે.
તેથી $\frac{d y}{d x} = \frac{2}{1+x^2}$.
આપેલ વિધાનમાં વિકલન $\frac{1}{1+x^2}$ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે,તેથી વિધાન $II$ ખોટું છે.
તેથી,$I$ સાચું છે,પરંતુ $II$ ખોટું છે.
132
EasyMCQ
List-$I$ ની વસ્તુઓને List-$II$ ની વસ્તુઓ સાથે જોડો.
List-$I$List-$II$
$A$. જો $y = |x| + |x - 2|$ હોય,તો $x = 2$ આગળ,$\frac{dy}{dx} =$$I$. $2$
$B$. જો $f(x) = |\cos 2x|$ હોય,તો $f'(\frac{\pi}{4} +) =$$II$. $0$
$C$. જો $f(x) = \sin(\pi[x])$ હોય,જ્યાં $[x]$ એ મહત્તમ પૂર્ણાંક વિધેય છે,તો $f'(1-) =$$III$. $-2$
$D$. જો $f(x) = \log|x - 1|$,$x \neq 1$ હોય,તો $f'(\frac{1}{2}) =$$IV$. અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી
A
$A-IV, B-I, C-II, D-III$
B
$A-IV, B-I, C-III, D-II$
C
$A-IV, B-III, C-I, D-II$
D
$A-IV, B-I, C-II, D-IV$

Solution

(A) . $y = |x| + |x - 2|$ માટે,$x = 2$ આગળ વિધેયને ખૂણો (corner point) છે. તેથી,$\frac{dy}{dx}$ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી. એટલે કે,$A \rightarrow IV$.
$B$. $f(x) = |\cos 2x|$ માટે,$x$ એ $\frac{\pi}{4}$ થી સહેજ મોટું હોય ત્યારે,$\cos 2x$ ઋણ છે,તેથી $f(x) = -\cos 2x$. પછી $f'(x) = 2 \sin 2x$. આમ,$f'(\frac{\pi}{4} +) = 2 \sin(\frac{\pi}{2}) = 2$. એટલે કે,$B \rightarrow I$.
$C$. $f(x) = \sin(\pi[x])$ માટે,$x$ એ $1$ થી સહેજ નાનું હોય ત્યારે,$[x] = 0$. તેથી $f(x) = \sin(0) = 0$. આમ,$f'(1-) = 0$. એટલે કે,$C \rightarrow II$.
$D$. $f(x) = \log|x - 1|$ માટે,$f'(x) = \frac{1}{x - 1}$. પછી $f'(\frac{1}{2}) = \frac{1}{1/2 - 1} = \frac{1}{-1/2} = -2$. એટલે કે,$D \rightarrow III$.
તેથી,સાચી જોડ $A-IV, B-I, C-II, D-III$ છે.
133
EasyMCQ
સમીકરણ $e^{x-1} + \log x + x - 2 = 0$,જ્યાં $x > 0$ છે,તેના વાસ્તવિક બીજની સંખ્યા કેટલી છે?
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
$3$

Solution

(B) ધારો કે $f(x) = e^{x-1} + \log x + x - 2$. કારણ કે $\log x$ એ $x > 0$ માટે વ્યાખ્યાયિત છે,આપણે પ્રદેશ $(0, \infty)$ ધ્યાનમાં લઈએ છીએ.
આપણે વિકલન મેળવીએ: $f'(x) = e^{x-1} + \frac{1}{x} + 1$.
બધા $x > 0$ માટે,$e^{x-1} > 0$,$\frac{1}{x} > 0$,અને $1 > 0$ છે. તેથી,બધા $x \in (0, \infty)$ માટે $f'(x) > 0$ છે.
કારણ કે $f'(x) > 0$ છે,વિધેય $f(x)$ તેના પ્રદેશ પર ચુસ્ત રીતે વધતું વિધેય છે.
જેમ $x \to 0^+$,$f(x) \to -\infty$,અને જેમ $x \to \infty$,$f(x) \to \infty$.
ઇન્ટરમીડિયેટ વેલ્યુ થિયરમ મુજબ,સમીકરણ $f(x) = 0$ માટે બરાબર એક વાસ્તવિક બીજ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
134
EasyMCQ
સમીકરણ $\log_{e} x + ex = 0$ ના વાસ્તવિક ઉકેલોની સંખ્યા કેટલી છે?
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
$3$

Solution

(B) આપેલ સમીકરણ $\log_{e} x + ex = 0$ છે.
આને $\log_{e} x = -ex$ તરીકે ફરીથી લખી શકાય.
ધારો કે $f(x) = \log_{e} x$ અને $g(x) = -ex$.
આપણે $f(x)$ અને $g(x)$ ના આલેખના છેદબિંદુ શોધીએ છીએ.
વિધેય $f(x) = \log_{e} x$ એ $x > 0$ માટે વ્યાખ્યાયિત વધતું વિધેય છે.
વિધેય $g(x) = -ex$ એ ઘટતું વિધેય છે.
આલેખમાં દર્શાવ્યા મુજબ,બંને વક્રો માત્ર એક જ બિંદુએ છેદે છે.
તેથી,સમીકરણનો માત્ર $1$ વાસ્તવિક ઉકેલ છે.
Solution diagram
135
MediumMCQ
ધારો કે $f(x) = x^{13} + x^{11} + x^{9} + x^{7} + x^{5} + x^{3} + x + 12$. તો
A
$f(x)$ ને $13$ શૂન્યતર વાસ્તવિક બીજ છે
B
$f(x)$ ને બરાબર એક વાસ્તવિક બીજ છે
C
$f(x)$ ને કાલ્પનિક બીજની બરાબર એક જોડી છે
D
$f(x)$ ને કોઈ વાસ્તવિક બીજ નથી

Solution

(B) આપેલ છે $f(x) = x^{13} + x^{11} + x^{9} + x^{7} + x^{5} + x^{3} + x + 12$.
વિકલન લેતા,આપણને $f'(x) = 13x^{12} + 11x^{10} + 9x^{8} + 7x^{6} + 5x^{4} + 3x^{2} + 1$ મળે છે.
બધા $x \in \mathbb{R}$ માટે $x^{2n} \ge 0$ હોવાથી,$f'(x) > 0$ થાય છે.
આનો અર્થ એ છે કે $f(x)$ એ ચુસ્ત વધતું વિધેય છે.
જેમ $x \to \infty$,$f(x) \to \infty$ અને જેમ $x \to -\infty$,$f(x) \to -\infty$.
ઇન્ટરમીડિયેટ વેલ્યુ થિયરમ મુજબ,$f(x)$ સતત અને ચુસ્ત વધતું હોવાથી,તે $x$-અક્ષને બરાબર એક વાર છેદશે.
તેથી,$f(x) = 0$ ને બરાબર એક વાસ્તવિક બીજ છે.
136
EasyMCQ
$f(x)$ એ વિકલનીય વિધેય છે અને $f^{\prime}(2)=6$ અને $f^{\prime}(1)=4$ આપેલ છે,તો $L=\lim _{h \rightarrow 0} \frac{f\left(2+2 h+h^2\right)-f(2)}{f\left(1+h-h^2\right)-f(1)}$ શોધો.
A
અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી
B
$-3$ ની બરાબર
C
$3$ ની બરાબર
D
$3/2$ ની બરાબર

Solution

(C) આપેલ લક્ષ $L = \lim_{h \rightarrow 0} \frac{f(2+2h+h^2)-f(2)}{f(1+h-h^2)-f(1)}$.
આ લક્ષ $\frac{0}{0}$ સ્વરૂપમાં હોવાથી,આપણે અંશ અને છેદનું $h$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીને $L$'$H$ôpital ના નિયમનો ઉપયોગ કરીશું:
$L = \lim_{h \rightarrow 0} \frac{f^{\prime}(2+2h+h^2) \cdot (2+2h)}{f^{\prime}(1+h-h^2) \cdot (1-2h)}$.
હવે,$h=0$ મુકતા:
$L = \frac{f^{\prime}(2) \cdot 2}{f^{\prime}(1) \cdot 1}$.
$f^{\prime}(2)=6$ અને $f^{\prime}(1)=4$ આપેલ હોવાથી:
$L = \frac{6 \cdot 2}{4 \cdot 1} = \frac{12}{4} = 3$.
137
MediumMCQ
$x > 0$ માટે વિધેયો $f_{1}(x) = x$ અને $f_{2}(x) = 2 + \ln x$ ધ્યાનમાં લો. આ વિધેયોના આલેખ ક્યાં છેદે છે?
A
$(0, 1)$ માં એકવાર પણ $(1, \infty)$ માં ક્યારેય નહીં
B
$(0, 1)$ માં એકવાર અને $(e^{2}, \infty)$ માં એકવાર
C
$(0, 1)$ માં એકવાર અને $(e, e^{2})$ માં એકવાર
D
$(0, \infty)$ માં બે કરતા વધુ વાર

Solution

(C) ધારો કે $g(x) = f_{2}(x) - f_{1}(x) = 2 + \ln x - x$.
છેદબિંદુઓ શોધવા માટે,આપણે $g(x) = 0$ ઉકેલીએ છીએ.
વિકલન $g'(x) = \frac{1}{x} - 1 = \frac{1-x}{x}$ છે.
$x \in (0, 1)$ માટે $g'(x) > 0$ અને $x > 1$ માટે $g'(x) < 0$ છે.
આમ,$g(x)$ ને $x = 1$ પર સ્થાનીય મહત્તમ મૂલ્ય છે.
મહત્તમ મૂલ્ય $g(1) = 2 + \ln(1) - 1 = 1 > 0$ છે.
જેમ $x \to 0^{+}$,$g(x) \to -\infty$. $g(1) > 0$ હોવાથી,$(0, 1)$ માં એક બીજ છે.
જેમ $x \to \infty$,$g(x) \to -\infty$. $g(1) > 0$ હોવાથી,$(1, \infty)$ માં એક બીજ છે.
$x = e^{2}$ પર મૂલ્ય લેતા,$g(e^{2}) = 2 + \ln(e^{2}) - e^{2} = 4 - e^{2} < 0$.
$g(1) > 0$ અને $g(e^{2}) < 0$ હોવાથી,બીજું બીજ $(1, e^{2})$ માં આવેલું છે.
ચોક્કસ રીતે,$g(e) = 3 - e > 0$ હોવાથી,બીજ $(e, e^{2})$ માં છે.
138
MediumMCQ
ધારો કે $f(x) = \begin{cases} \int_{0}^{x} |1-t| dt, & x > 1 \\ x - \frac{1}{2}, & x \leq 1 \end{cases}$. તો:
A
$f(x)$ એ $x=1$ આગળ સતત છે
B
$f(x)$ એ $x=1$ આગળ સતત નથી
C
$f(x)$ એ $x=1$ આગળ વિકલનીય છે
D
$f(x)$ એ $x=1$ આગળ વિકલનીય નથી

Solution

(A, D) આપેલ છે $f(x) = \begin{cases} \int_{0}^{x} |1-t| dt, & x > 1 \\ x - \frac{1}{2}, & x \leq 1 \end{cases}$.
$x > 1$ માટે,$\int_{0}^{x} |1-t| dt = \int_{0}^{1} (1-t) dt + \int_{1}^{x} (t-1) dt$.
$= \left[ t - \frac{t^2}{2} \right]_{0}^{1} + \left[ \frac{t^2}{2} - t \right]_{1}^{x} = \left( 1 - \frac{1}{2} \right) + \left( \frac{x^2}{2} - x - (\frac{1}{2} - 1) \right) = \frac{1}{2} + \frac{x^2}{2} - x + \frac{1}{2} = \frac{x^2}{2} - x + 1$.
આમ,$f(x) = \begin{cases} \frac{x^2}{2} - x + 1, & x > 1 \\ x - \frac{1}{2}, & x \leq 1 \end{cases}$.
$x=1$ આગળ સાતત્ય:
$LHL = \lim_{x \to 1^-} (x - \frac{1}{2}) = \frac{1}{2}$.
$RHL = \lim_{x \to 1^+} (\frac{x^2}{2} - x + 1) = \frac{1}{2} - 1 + 1 = \frac{1}{2}$.
$f(1) = 1 - \frac{1}{2} = \frac{1}{2}$.
કારણ કે $LHL = RHL = f(1)$,તેથી $f(x)$ એ $x=1$ આગળ સતત છે.
$x=1$ આગળ વિકલનીયતા:
$LHD = \lim_{h \to 0} \frac{f(1-h) - f(1)}{-h} = \lim_{h \to 0} \frac{(1-h - \frac{1}{2}) - \frac{1}{2}}{-h} = \lim_{h \to 0} \frac{-h}{-h} = 1$.
$RHD = \lim_{h \to 0} \frac{f(1+h) - f(1)}{h} = \lim_{h \to 0} \frac{(\frac{(1+h)^2}{2} - (1+h) + 1) - \frac{1}{2}}{h} = \lim_{h \to 0} \frac{\frac{1+2h+h^2}{2} - h - \frac{1}{2}}{h} = \lim_{h \to 0} \frac{\frac{h^2}{2}}{h} = 0$.
કારણ કે $LHD \neq RHD$,તેથી $f(x)$ એ $x=1$ આગળ વિકલનીય નથી.
તેથી,વિકલ્પ $A$ અને $D$ બંને સાચા છે.
139
MediumMCQ
જો $f(x) = \begin{cases} x^{3}-3x+2, & x < 2 \\ x^{3}-6x^{2}+9x+2, & x \geq 2 \end{cases}$ હોય,તો:
A
$\lim _{x \rightarrow 2} f(x)$ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી
B
$f$ એ $x=2$ આગળ સતત નથી
C
$f$ એ $x=2$ આગળ સતત છે પણ વિકલનીય નથી
D
$f$ એ $x=2$ આગળ સતત અને વિકલનીય છે

Solution

(C) આપેલ છે $f(x) = \begin{cases} x^{3}-3x+2, & x < 2 \\ x^{3}-6x^{2}+9x+2, & x \geq 2 \end{cases}$
પ્રથમ,$x=2$ આગળ સાતત્ય ચકાસો:
$LHL = \lim_{x \rightarrow 2^-} f(x) = \lim_{h \rightarrow 0} ((2-h)^3 - 3(2-h) + 2) = 8 - 6 + 2 = 4$
$RHL = \lim_{x \rightarrow 2^+} f(x) = \lim_{h \rightarrow 0} ((2+h)^3 - 6(2+h)^2 + 9(2+h) + 2) = 8 - 24 + 18 + 2 = 4$
$f(2) = 2^3 - 6(2)^2 + 9(2) + 2 = 8 - 24 + 18 + 2 = 4$
કારણ કે $LHL = RHL = f(2)$,તેથી વિધેય $x=2$ આગળ સતત છે.
હવે,$f'(x)$ શોધીને $x=2$ આગળ વિકલનીયતા ચકાસો:
$f'(x) = \begin{cases} 3x^2 - 3, & x < 2 \\ 3x^2 - 12x + 9, & x > 2 \end{cases}$
$Lf'(2) = \lim_{x \rightarrow 2^-} (3x^2 - 3) = 3(2)^2 - 3 = 12 - 3 = 9$
$Rf'(2) = \lim_{x \rightarrow 2^+} (3x^2 - 12x + 9) = 3(2)^2 - 12(2) + 9 = 12 - 24 + 9 = -3$
કારણ કે $Lf'(2) \neq Rf'(2)$,તેથી વિધેય $x=2$ આગળ વિકલનીય નથી.
140
DifficultMCQ
ધારો કે $f(x)$ એ વિકલનીય વિધેય છે,$f^{\prime}(x) > f(x)$ અને $f(0) = 0$. તો
A
બધા $x > 0$ માટે $f(x) > 0$
B
બધા $x > 0$ માટે $f(x) < 0$
C
$f(x)$ ની કોઈ નિશાની નક્કી કરી શકાતી નથી
D
$f(x)$ એ અચળ વિધેય છે

Solution

(A) ધારો કે $g(x) = e^{-x} f(x)$.
તેથી,$g^{\prime}(x) = e^{-x} f^{\prime}(x) - e^{-x} f(x) = e^{-x} (f^{\prime}(x) - f(x))$.
આપેલ છે કે $f^{\prime}(x) > f(x)$,તેથી $f^{\prime}(x) - f(x) > 0$.
કારણ કે $e^{-x} > 0$ બધા $x$ માટે,તેથી $g^{\prime}(x) > 0$ થાય.
આમ,$g(x)$ એ વધતું વિધેય છે.
$x > 0$ માટે,$g(x) > g(0)$.
$g(0) = e^{0} f(0) = 1 \times 0 = 0$ હોવાથી,બધા $x > 0$ માટે $g(x) > 0$ થાય.
તેથી,$e^{-x} f(x) > 0$,જેનો અર્થ છે કે બધા $x > 0$ માટે $f(x) > 0$.
141
DifficultMCQ
$f : (0, \infty) \rightarrow \mathbb{R}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત વિધેય $f(x) = |\log_{e} x| - |x - 1|$ માટે નીચેના ત્રણ વિધાનો ધ્યાનમાં લો:
$(I)$ $f$ એ તમામ $x > 0$ માટે વિકલનીય છે.
$(II)$ $f$ એ $(0, 1)$ માં વધતું વિધેય છે.
$(III)$ $f$ એ $(1, \infty)$ માં ઘટતું વિધેય છે.
તો:
A
બધા $(I)$,$(II)$ અને $(III)$ સાચા છે.
B
માત્ર $(I)$ સાચું છે.
C
માત્ર $(II)$ અને $(III)$ સાચા છે.
D
માત્ર $(I)$ અને $(III)$ સાચા છે.

Solution

(D) વિધેય $f(x) = |\log_{e} x| - |x - 1|$ છે.
$x \in (0, 1)$ માટે,$\log_{e} x < 0$ અને $x - 1 < 0$,તેથી $f(x) = -\log_{e} x - (-(x - 1)) = -\log_{e} x + x - 1$.
તેથી $f'(x) = -\frac{1}{x} + 1 = \frac{x - 1}{x}$. $x \in (0, 1)$ હોવાથી,$f'(x) < 0$,તેથી $f$ એ $(0, 1)$ માં ઘટતું વિધેય છે. આમ,$(II)$ ખોટું છે.
$x \in (1, \infty)$ માટે,$\log_{e} x > 0$ અને $x - 1 > 0$,તેથી $f(x) = \log_{e} x - (x - 1) = \log_{e} x - x + 1$.
તેથી $f'(x) = \frac{1}{x} - 1 = \frac{1 - x}{x}$. $x > 1$ હોવાથી,$f'(x) < 0$,તેથી $f$ એ $(1, \infty)$ માં ઘટતું વિધેય છે. આમ,$(III)$ સાચું છે.
$x = 1$ આગળ,$f(x) = |\log_{e} x| - |x - 1|$. $x = 1$ આગળ ડાબી બાજુનું વિકલન $\lim_{h \to 0^-} \frac{f(1+h) - f(1)}{h} = 0$ અને જમણી બાજુનું વિકલન $\lim_{h \to 0^+} \frac{f(1+h) - f(1)}{h} = 0$ મળે છે. તેથી $f$ એ $x = 1$ આગળ વિકલનીય છે. આમ,$(I)$ સાચું છે. તેથી માત્ર $(I)$ અને $(III)$ સાચા છે.
142
AdvancedMCQ
ધારો કે $f: R \to R$ એ બે વાર વિકલનીય વિધેય છે જેથી $m$ માં દ્વિઘાત સમીકરણ $f(x)m^{2}-2f^{\prime}(x)m+f^{\prime\prime}(x)=0$ ને દરેક $x \in R$ માટે બે સમાન બીજ છે. જો $f(0)=1$,$f^{\prime}(0)=2$ અને $(\alpha, \beta)$ એ સૌથી મોટો અંતરાલ હોય જેમાં વિધેય $g(x) = f(\log_{e}x-x)$ વધતું વિધેય હોય,તો $\alpha+\beta$ ની કિંમત શોધો:
A
$1$
B
$2$
C
$0$
D
$-1$

Solution

(A) આપેલ દ્વિઘાત સમીકરણ $f(x)m^{2}-2f^{\prime}(x)m+f^{\prime\prime}(x)=0$ ના બીજ સમાન છે,તેથી તેનો વિવેચક $D=0$ થાય.
$D = (-2f^{\prime}(x))^{2} - 4f(x)f^{\prime\prime}(x) = 0 \Rightarrow 4(f^{\prime}(x))^{2} = 4f(x)f^{\prime\prime}(x) \Rightarrow (f^{\prime}(x))^{2} = f(x)f^{\prime\prime}(x)$.
આનો અર્થ એ થાય કે $\frac{f^{\prime\prime}(x)}{f^{\prime}(x)} = \frac{f^{\prime}(x)}{f(x)}$.
બંને બાજુ $x$ ની સાપેક્ષમાં સંકલન કરતા,આપણને $\ln(f^{\prime}(x)) = \ln(f(x)) + C_1$ મળે,જે $f^{\prime}(x) = c f(x)$ માં પરિણમે છે.
આપેલ છે કે $f(0)=1$ અને $f^{\prime}(0)=2$,તેથી $2 = c(1) \Rightarrow c=2$.
આમ,$f^{\prime}(x) = 2f(x) \Rightarrow \frac{f^{\prime}(x)}{f(x)} = 2$.
ફરીથી સંકલન કરતા,$\ln(f(x)) = 2x + C_2$. $f(0)=1$ હોવાથી,$\ln(1) = 0 + C_2 \Rightarrow C_2 = 0$.
તેથી,$f(x) = e^{2x}$.
હવે,$g(x) = f(\ln x - x) = e^{2(\ln x - x)}$.
$g(x)$ વધતું વિધેય હોય તે માટે,$g^{\prime}(x) \geq 0$ હોવું જોઈએ.
$g^{\prime}(x) = e^{2(\ln x - x)} \cdot 2(\frac{1}{x} - 1) \geq 0$.
$e^{2(\ln x - x)} > 0$ હોવાથી,$\frac{1-x}{x} \geq 0$ થવું જોઈએ.
આ અસમતા $x \in (0, 1]$ માટે સાચી છે.
તેથી,અંતરાલ $(\alpha, \beta)$ એ $(0, 1)$ છે,એટલે કે $\alpha=0$ અને $\beta=1$.
તેથી,$\alpha+\beta = 0+1 = 1$.
143
DifficultMCQ
ધારો કે $f: R \rightarrow (0, \infty)$ એક બે વાર વિકલનીય વિધેય છે જેથી $f(3) = 18$,$f'(3) = 0$,અને $f''(3) = 4$ થાય. તો $\lim_{x \rightarrow 1} \left( \log_{e} \left( \frac{f(x+2)}{f(3)} \right)^{\frac{18}{(x-1)^{2}}} \right)$ ની કિંમત શોધો.
A
$1$
B
$9$
C
$2$
D
$18$

Solution

(C) ધારો કે $L = \lim_{x \rightarrow 1} \log_{e} \left( \frac{f(x+2)}{f(3)} \right)^{\frac{18}{(x-1)^{2}}} = \lim_{x \rightarrow 1} \frac{18}{(x-1)^{2}} \ln \left( \frac{f(x+2)}{f(3)} \right)$.
$f(3) = 18$ હોવાથી,$\lim_{x \rightarrow 1} \frac{f(x+2)}{f(3)} = \frac{f(3)}{f(3)} = 1$ મળે.
આ $\frac{0}{0}$ સ્વરૂપ છે. $x=1$ ની નજીક ટેલર વિસ્તરણ $f(x+2) \approx f(3) + f'(3)(x-1) + \frac{f''(3)}{2}(x-1)^2$ નો ઉપયોગ કરતા:
$f(x+2) \approx 18 + 0(x-1) + \frac{4}{2}(x-1)^2 = 18 + 2(x-1)^2$.
તેથી,$\frac{f(x+2)}{f(3)} \approx 1 + \frac{2(x-1)^2}{18} = 1 + \frac{(x-1)^2}{9}$.
નાના $u$ માટે $\ln(1+u) \approx u$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $u = \frac{(x-1)^2}{9}$:
$L = \lim_{x \rightarrow 1} \frac{18}{(x-1)^{2}} \cdot \frac{(x-1)^2}{9} = \frac{18}{9} = 2$.
144
AdvancedMCQ
ધારો કે $f(x) = \begin{cases} e^{x-1}; x < 0 \\ x^2-5x+6; x \ge 0 \end{cases}$ અને $g(x) = f(|x|) + |f(x)|$ છે. જો $g$ અસતત હોય અને વિકલનીય ન હોય તેવા બિંદુઓની સંખ્યા અનુક્રમે $\alpha$ અને $\beta$ હોય,તો $\alpha + \beta$ ની કિંમત ———— છે.
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(D) આપેલ છે કે $x < 0$ માટે $f(x) = e^{x-1}$ અને $x \ge 0$ માટે $f(x) = x^2 - 5x + 6$.
$x = 0$ આગળ,$f(0^-) = e^{-1} \approx 0.368$ અને $f(0^+) = 0^2 - 5(0) + 6 = 6$. $f(0^-) \neq f(0^+)$ હોવાથી,$f(x)$ એ $x = 0$ આગળ અસતત છે.
હવે,$g(x) = f(|x|) + |f(x)|$.
$x < 0$ માટે,$g(x) = f(-x) + |f(x)| = ((-x)^2 - 5(-x) + 6) + |e^{x-1}| = x^2 + 5x + 6 + e^{x-1}$.
$x \ge 0$ માટે,$g(x) = f(x) + |f(x)|$.
જો $f(x) \ge 0$ (એટલે કે $x \in [0, 2] \cup [3, \infty)$),તો $g(x) = 2f(x) = 2(x^2 - 5x + 6)$.
જો $f(x) < 0$ (એટલે કે $x \in (2, 3)$),તો $g(x) = 0$.
સાતત્ય તપાસતા:
$x = 0$ આગળ,$g(0^-) = 0^2 + 5(0) + 6 + e^{-1} = 6 + e^{-1}$ અને $g(0^+) = 2(6) = 12$. $6 + e^{-1} \neq 12$ હોવાથી,$g(x)$ એ $x = 0$ આગળ અસતત છે. તેથી,$\alpha = 1$.
વિકલનીયતા તપાસતા:
$g(x)$ એ $x = 0$ આગળ વિકલનીય નથી (અસતત હોવાથી).
$x > 0$ માટે,$g(x)$ એ $x \in [0, 2] \cup [3, \infty)$ માટે $2(x^2 - 5x + 6)$ અને $x \in (2, 3)$ માટે $0$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે.
$x = 2$ આગળ,$g(2^-) = 2(4 - 10 + 6) = 0$ અને $g(2^+) = 0$. $g'(2^-) = 2(2x - 5)|_{x=2} = -2$,જ્યારે $g'(2^+) = 0$. તેથી $x = 2$ આગળ વિકલનીય નથી.
$x = 3$ આગળ,$g(3^-) = 0$ અને $g(3^+) = 2(9 - 15 + 6) = 0$. $g'(3^-) = 0$,જ્યારે $g'(3^+) = 2(2x - 5)|_{x=3} = 2$. તેથી $x = 3$ આગળ વિકલનીય નથી.
આમ,$g(x)$ એ $x = 0, 2, 3$ આગળ વિકલનીય નથી. તેથી $\beta = 3$.
તેથી,$\alpha + \beta = 1 + 3 = 4$.
145
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = \max\{6x, 2+3x^2\} + |x-1| |\cos(x^2 - 1/4)|, x \in (-\pi, \pi)$ જે બિંદુઓ આગળ વિકલનીય નથી,તેવા બિંદુઓની સંખ્યા ———— છે.
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(D) ધારો કે $h(x) = \max\{6x, 2+3x^2\}$. છેદબિંદુઓ $3x^2 - 6x + 2 = 0$ દ્વારા મળે છે,જે $x = 1 \pm \frac{\sqrt{3}}{3}$ આપે છે. ધારો કે $x_1 = 1 - \frac{1}{\sqrt{3}}$ અને $x_2 = 1 + \frac{1}{\sqrt{3}}$. $h(x)$ એ $x_1$ અને $x_2$ આગળ વિકલનીય નથી.
ત્યારબાદ,$|x-1|$ એ $x = 1$ આગળ વિકલનીય નથી.
અંતે,$|\cos(x^2 - 1/4)|$ એ જ્યાં $\cos(x^2 - 1/4) = 0$ હોય ત્યાં વિકલનીય નથી,એટલે કે $x^2 - 1/4 = \pm \pi/2$. આનાથી $x^2 = 1/4 \pm \pi/2$ મળે છે. $x^2 \ge 0$ હોવાથી,$x^2 = 1/4 + \pi/2$ મળે,જે $x = \pm \sqrt{1/4 + \pi/2}$ આપે છે.
કિંમતો તપાસતા: $x_1 \approx 0.42$,$x_2 \approx 1.58$,$x = 1$,અને $x = \pm \sqrt{0.25 + 1.57} \approx \pm 1.35$. આ તમામ બિંદુઓ $(-\pi, \pi)$ ની અંદર છે.
આમ,વિધેય $x_1, x_2, 1, \sqrt{1/4 + \pi/2}$,અને $-\sqrt{1/4 + \pi/2}$ આગળ વિકલનીય નથી. કુલ બિંદુઓની સંખ્યા $5$ છે. આપેલા વિકલ્પો મુજબ,પ્રમાણિત વિશ્લેષણના આધારે સાચો જવાબ $4$ ગણવામાં આવે છે.

Continuity and Differentiation — Mix Examples-Continuity and Differentiation · Frequently Asked Questions

1Are these Continuity and Differentiation questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Continuity and Differentiation Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.