Endosperm Questions in Gujarati

(A) સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષ એ વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડવા માટે બનતી પેશીશી છે.
કેટલાક બીજમાં,જેને અભ્રૂણપોષી (non-albuminous) બીજ કહેવામાં આવે છે,તેમાં બીજ પરિપક્વ થાય તે પહેલાં જ વિકાસ પામતા ભ્રૂણ દ્વારા ભ્રૂણપોષનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થઈ જાય છે.
આવા બીજના ઉદાહરણોમાં વટાણા,વાલ અને મગફળીનો સમાવેશ થાય છે.
તેની સામે,મકાઈ,ઘઉં અને એરંડા જેવા ભ્રૂણપોષી (albuminous) બીજમાં,પરિપક્વ બીજમાં ભ્રૂણપોષનો કેટલોક ભાગ જળવાઈ રહે છે.
તેથી,સાચો જવાબ વટાણા છે.

(D) આલ્બ્યુમિનયુક્ત અથવા સભ્રૂણપોષી બીજ એવા બીજ છે જેમાં પરિપક્વ બીજમાં ભ્રૂણપોષ જળવાઈ રહે છે અને તે વિકાસ પામતા ભ્રૂણ માટે ખોરાક સંગ્રહ કરતા પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે. તેના ઉદાહરણોમાં ઘઉં,મકાઈ,જવ અને એરંડાનો સમાવેશ થાય છે. આનાથી વિપરીત,અભ્રૂણપોષી બીજમાં વિકાસ દરમિયાન ભ્રૂણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે,અને ખોરાક મુખ્યત્વે બીજપત્રોમાં સંગ્રહિત થાય છે.

(C) નાળિયેરીનું પાણી એ મુક્ત-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જે એક પ્રવાહી છે જેમાં અસંખ્ય કોષકેન્દ્રો હોય છે.
નાળિયેરીનો સફેદ ખાદ્ય ભાગ એ કોષીય ભ્રૂણપોષનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જે કોષકેન્દ્રોમાં કોષદીવાલનું નિર્માણ થયા પછી બને છે.
તેથી,નાળિયેરીનું પાણી અને સફેદ ગર બંને ભ્રૂણપોષના વિવિધ સ્વરૂપો છે.

(C) સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં,પરિપક્વતા સમયે ભ્રૂણપોષની હાજરી કે ગેરહાજરીના આધારે બીજને બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. અભ્રૂણપોષી (Non-endospermic) બીજ: આ બીજમાં,બીજ પરિપક્વ થાય તે પહેલાં વિકાસ પામતા ભ્રૂણ દ્વારા ભ્રૂણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે વટાણા,વાલ અને મગફળી.
$2$. ભ્રૂણપોષી (Endospermic) બીજ: આ બીજમાં,ભ્રૂણપોષનો કેટલોક ભાગ પરિપક્વ બીજમાં જળવાઈ રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે એરંડા,નાળિયેર અને મકાઈ.
તેથી,વટાણાનું બીજ એ અભ્રૂણપોષી બીજ છે જેમાં ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન ભ્રૂણપોષ વપરાઈ જાય છે.

(A) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ બેવડા ફલનની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જેમાં એક નર જન્યુ બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો (મધ્યસ્થ કોષ) સાથે જોડાય છે.
$1$. માદા છોડ દ્વિકીય $(2n)$ છે,તેથી તેના ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો એકકીય $(n)$ હશે. મધ્યસ્થ કોષ,જેમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો હોય છે,તેની પ્લોઇડી $n + n = 2n$ થશે.
$2$. નર છોડ ચતુષ્કીય $(4n)$ છે,તેથી તેના જન્યુઓ (અર્ધીકરણ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા) દ્વિકીય $(2n)$ હશે.
$3$. બેવડા ફલન દરમિયાન,એક નર જન્યુ $(2n)$ મધ્યસ્થ કોષ $(2n)$ સાથે જોડાય છે.
$4$. પરિણામે બનતા ભ્રૂણપોષની પ્લોઇડી $2n + 2n = 4n$ (ચતુષ્કીય) થશે.

(A) સહાયક કોષો પ્રકૃતિમાં એકકીય $(n)$ હોય છે.
અહીં આપેલ છે કે સહાયક કોષમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા $n = 8$ છે.
આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં ભ્રૂણપોષ બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો અને એક નર જન્યુના જોડાણથી બને છે,જે ત્રિકીય $(3n)$ રચના ધરાવે છે.
તેથી,ભ્રૂણપોષના કોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા = $3 \times n = 3 \times 8 = 24$ થાય.

(A) મકાઈ,ઘઉં અને ચોખા જેવી મોટાભાગની એકદળી વનસ્પતિઓમાં ભ્રૂણપોષ (endosperm) કાયમી હોય છે અને તે વિકાસ પામતા ભ્રૂણ માટે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે. જોકે,ઓર્કિડમાં બીજ અત્યંત નાના હોય છે અને તેમાં ભ્રૂણપોષ કે કોઈ નોંધપાત્ર સંગ્રહિત ખોરાક હોતો નથી. તેઓ અંકુરણ અને પ્રારંભિક વિકાસ માટે માયકોરાઇઝા (mycorrhizal) સહજીવન પર આધાર રાખે છે.

(B) $Angiosperms$ (આવૃત્ત બીજધારી) વનસ્પતિઓમાં,ભ્રુણપોષનું નિર્માણ $triple$ $fusion$ (ત્રિ-ફલન) નામની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જેમાં એક નર જન્યુ બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો સાથે જોડાય છે. આ પ્રક્રિયા ફલન પછી જ થાય છે. તેની સરખામણીમાં,$Gymnosperms$ (અનાવૃત્ત બીજધારી) માં ભ્રુણપોષ એ એક એકકીય પેશી છે જે ફલન પહેલાં બને છે. $Pteridophytes$ (ત્રિઅંગી) અને $Bryophytes$ (દ્વિઅંગી) માં ભ્રુણપોષનું નિર્માણ થતું નથી.

(B) આવૃતબીજધારી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ 'બેવડું ફલન' (double fertilization) નામની પ્રક્રિયાના પરિણામે થાય છે. ખાસ કરીને,એક નર જન્યુ બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો (અથવા દ્વિતીય કોષકેન્દ્ર) સાથે જોડાઈને પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ બનાવે છે. આ પ્રક્રિયાને ત્રિકીય જોડાણ (triple fusion) કહેવામાં આવે છે. આ જોડાણ ફલનની ઘટના દરમિયાન થાય છે,તેથી ભ્રૂણપોષનો વિકાસ સામાન્ય રીતે ફલનની પ્રક્રિયા શરૂ થયા પછી થાય છે.

(B) નાળિયેરનું ફળ એક અષ્ઠિફળ $(drupe)$ છે. નાળિયેરમાં,ખાવાલાયક ભાગ ભ્રૂણપોષ $(endosperm)$ છે. નાળિયેરનું પાણી મુક્ત-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જ્યારે સફેદ ગર્ભ કોષીય ભ્રૂણપોષનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) : નાળિયેરનું ફળ એ અષ્ઠિલ (drupe) પ્રકારનું છે. તેમાં પાતળું બાહ્યફલાવરણ,તંતુમય મધ્યફલાવરણ અને સખત અંતઃફલાવરણ હોય છે. અંતઃફલાવરણ એક બીજને આવરે છે જેની ઉપર કથ્થઈ રંગનું બીજાવરણ હોય છે. આ બીજમાં નાનો ભ્રૂણ અને સફેદ તૈલી ભ્રૂણપોષ (ખાવાલાયક ભાગ) હોય છે,જેમાં નાળિયેરનું પાણી તરીકે ઓળખાતું પ્રવાહી હોય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન,ભ્રૂણપોષમાં સંગ્રહિત ખોરાકનો વિકાસ પામતા ભ્રૂણ દ્વારા સતત ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,જેના પરિણામે તે સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે.
આવા બીજને અભ્રૂણપોષી (non-endospermic) અથવા એક્ઝાલબ્યુમિનસ બીજ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
અભ્રૂણપોષી બીજના સામાન્ય ઉદાહરણોમાં વટાણા,ચણા,કઠોળ અને મગફળીનો સમાવેશ થાય છે.
તેની સામે,મકાઈ,નાળિયેર અને એરંડા એ ભ્રૂણપોષી (endospermic) અથવા આલ્બ્યુમિનસ બીજના ઉદાહરણો છે,જેમાં પરિપક્વ બીજમાં પણ ભ્રૂણપોષ જળવાઈ રહે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
નાળિયેરનું પાણી એ મુક્ત કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
નાળિયેરના ભ્રૂણપોષના વિકાસ દરમિયાન,પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર કોષરસવિભાજન વગર સતત કોષકેન્દ્રીય વિભાજન પામે છે,જેના પરિણામે મોટી સંખ્યામાં મુક્ત કોષકેન્દ્રો બને છે.
આ પ્રવાહી,જેમાં મુક્ત કોષકેન્દ્રો હોય છે,તેને નાળિયેરનું પાણી કહેવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ,પરિઘીય ભાગમાં કોષીયકરણ થાય છે,જે નક્કર નાળિયેર (કોષીય ભ્રૂણપોષ) બનાવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
નાળિયેરનું પાણી એ મુક્ત કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
નાળિયેરના વિકાસ દરમિયાન,પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર કોષરસવિભાજન વગર સતત કોષકેન્દ્રીય વિભાજન પામે છે,જેના પરિણામે મોટી સંખ્યામાં મુક્ત કોષકેન્દ્રો બને છે.
આ પ્રવાહી,જેને નાળિયેરનું પાણી કહેવાય છે,તે મુક્ત કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષ છે.
ત્યારબાદ,પરિઘીય વિસ્તારમાં કોષીયકરણ થાય છે,જે ઘન,બહુકોષીય ભ્રૂણપોષ બનાવે છે જેને નાળિયેરની ગર અથવા કોપરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) : પરિભ્રૂણપોષ અને ભ્રૂણપોષ બંને પોષક સ્તરો છે.
પરિભ્રૂણપોષ એ બીજમાં ફલન પછી બાકી રહેલો પ્રદેહનો ભાગ છે.
ભ્રૂણપોષ ત્યારે વિકસે છે જ્યારે એક નર જન્યુ બે એકકીય ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો સાથે જોડાય છે (ત્રિ-જોડાણ).
આમ,પરિભ્રૂણપોષ એ દ્વિતીય $(2n)$ પેશી છે,જ્યારે ભ્રૂણપોષ એ ત્રિતીય $(3n)$ પેશી છે.

(A) આલ્બ્યુમિનસ અથવા ભ્રૂણપોષી બીજ એવા બીજ છે જેમાં બીજના પરિપક્વ થવા દરમિયાન વિકાસ પામતા ભ્રૂણ દ્વારા ભ્રૂણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જતો નથી.
તેના બદલે,ભ્રૂણપોષ પરિપક્વ બીજમાં જળવાઈ રહે છે અને મુખ્ય ખોરાક સંગ્રહક પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે.
આવા બીજના ઉદાહરણોમાં એરંડા,મકાઈ,ઘઉં,જવ અને નાળિયેરનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) નાળિયેરનું પાણી એ નાળિયેરમાં રહેલા ભ્રૂણપોષનો પ્રવાહી ભાગ છે.
નાળિયેરના વિકાસ દરમિયાન,પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર કોષરસવિભાજન વગર સતત કોષકેન્દ્રીય વિભાજન પામે છે,જેના પરિણામે મુક્ત-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ થાય છે.
આ પ્રવાહી ભ્રૂણપોષને નાળિયેરનું પાણી કહેવામાં આવે છે,જે પોષક તત્વો અને સાયટોકાઈનિન જેવા વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવોથી સમૃદ્ધ હોય છે.
ત્યારબાદ,પરિઘીય વિસ્તારમાં કોષીયકરણ થાય છે,જે ઘન સફેદ ગર્ભ (કોષીય ભ્રૂણપોષ) બનાવે છે.

(A) સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષ એ બેવડા ફલન દરમિયાન બનતી પોષક પેશી છે.
પરિપક્વ બીજમાં ભ્રૂણપોષની હાજરી કે ગેરહાજરીના આધારે બીજના બે પ્રકાર પડે છે:
$1$. અભ્રૂણપોષી (Albuminous) બીજ: આ બીજમાં ભ્રૂણપોષ જળવાઈ રહે છે અને વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે એરંડા,મકાઈ,ઘઉં અને સૂર્યમુખી.
$2$. અભ્રૂણપોષી (Non-endospermic) બીજ: આ બીજમાં બીજ પરિપક્વ થાય તે પહેલાં જ વિકાસ પામતા ભ્રૂણ દ્વારા ભ્રૂણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે વટાણા,કઠોળ અને મગફળી.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી માત્ર એરંડા એ અભ્રૂણપોષી બીજ છે જેમાં ભ્રૂણપોષ જળવાઈ રહે છે.

(B) નાળિયેરમાં જોવા મળતું પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ,જેને નાળિયેરનું પાણી પણ કહેવામાં આવે છે,તે મુક્ત-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
ભ્રૂણપોષના વિકાસ દરમિયાન,પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર વારંવાર સમભાજન (mitotic divisions) પામે છે,પરંતુ તેની સાથે કોષરસ વિભાજન (cytokinesis) થતું નથી.
આ પ્રક્રિયાના પરિણામે એક મોટા કોષમાં ઘણા બધા મુક્ત કોષકેન્દ્રો જોવા મળે છે,જેને બહુકોષકેન્દ્રીય સ્થિતિ (multinucleate condition) અથવા સહકોષકેન્દ્રીય (coenocytic) સ્થિતિ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) પેરીસ્પર્મ એ બીજમાં બાકી રહેલો પ્રદેહ (nucellus) છે,જે પ્રકૃતિમાં દ્વિતીય $(2n)$ હોય છે કારણ કે તે માતૃ વનસ્પતિની બીજાણુજનક પેશીમાંથી ઉતરી આવે છે. તેનાથી વિપરીત,ભ્રૂણપોષ એ ત્રિકીય $(3n)$ પેશી છે જે એક નરજન્યુ અને દ્વિતીયક કોષકેન્દ્રના જોડાણ (બેવડું ફલન) દ્વારા બને છે. તેથી,મુખ્ય તફાવત એ છે કે પેરીસ્પર્મ એ દ્વિતીય પેશી છે,જ્યારે ભ્રૂણપોષ એ ત્રિકીય પેશી છે.

(C) નાળિયેરનો ખાદ્ય ભાગ ભ્રૂણપોષ (Endosperm) છે.
નાળિયેરમાં ભ્રૂણપોષ બે સ્વરૂપે જોવા મળે છે:
$1$. પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ (નાળિયેરનું પાણી),જે મુક્ત-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષ ધરાવે છે.
$2$. કોષીય ભ્રૂણપોષ (સફેદ ગર્ભ),જે ઘન ભાગ છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ (ભ્રૂણપોષ) છે.

(A) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,સહાયક કોષો એકકીય $(n)$ હોય છે. આપેલ છે કે સહાયક કોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા $n = 8$ છે.
આવૃત બીજધારીઓમાં ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો અને એક નર જન્યુના જોડાણથી થાય છે,જેના પરિણામે તે ત્રિકીય $(3n)$ રચના ધરાવે છે.
તેથી,ભ્રૂણપોષના કોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા = $3 \times n = 3 \times 8 = 24$ થાય.

(B) તાજા નારિયેળમાં જોવા મળતું નારિયેળ પાણી એ મુક્ત કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. નારિયેળના વિકાસ દરમિયાન,પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર સતત કોષકેન્દ્રીય વિભાજન પામે છે,પરંતુ તેની સાથે કોષદીવાલનું નિર્માણ થતું નથી. આ પ્રક્રિયાને કારણે હજારો મુક્ત કોષકેન્દ્રો ધરાવતું પ્રવાહી બને છે,જેને મુક્ત કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષ કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ,પરિઘવર્તી ભાગમાં કોષીયકરણ થવાથી નારિયેળની મલાઈ (કોષીય ભ્રૂણપોષ) બને છે.

(A) બેવડા ફલનની પ્રક્રિયામાં એક નર જન્યુ $(n)$ અને દ્વિતીય કોષકેન્દ્ર $(2n)$ નું જોડાણ થઈને પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(3n)$ બને છે.
આ પ્રક્રિયાને ત્રિકીય જોડાણ (triple fusion) કહેવામાં આવે છે.
પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્રમાંથી ભ્રૂણપોષનો વિકાસ થાય છે,જે ત્રિકીય $(3n)$ પોષક પેશી છે.
ભ્રૂણપોષ વિકાસ પામતા ભ્રૂણને જરૂરી પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.

(N/A) પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષ $(PEC)$ વારંવાર વિભાજન પામીને ત્રિકીય $(3n)$ ભ્રૂણપોષ પેશી બનાવે છે. આ પેશીના કોષો સંગ્રહિત ખોરાકથી ભરેલા હોય છે અને વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે. ભ્રૂણપોષના ત્રણ પ્રકારો છે: કોષકેન્દ્રીય,કોષીય અને હેલોબિયલ.
$(a)$ કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષ: આ ભ્રૂણપોષ વિકાસનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ કોષરસ વિભાજન વગર ક્રમિક કોષકેન્દ્ર વિભાજન પામે છે,જેનાથી મુક્ત કોષકેન્દ્રો સર્જાય છે. આ અવસ્થાને મુક્ત કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષ કહે છે.
$(b)$ કોષીય ભ્રૂણપોષ: આ પ્રકારમાં દરેક કોષકેન્દ્ર વિભાજન પછી કોષદીવાલનું નિર્માણ થાય છે,જેથી ભ્રૂણપોષ શરૂઆતથી જ કોષીય બને છે.
$(c)$ હેલોબિયલ ભ્રૂણપોષ: આ એક મધ્યવર્તી પ્રકાર છે જેમાં પ્રથમ વિભાજન પછી કોષરસ વિભાજન થાય છે,જેના પરિણામે એક મોટો અંડછિદ્રીય ખંડ અને એક નાનો અંડતલીય ખંડ બને છે. અંડછિદ્રીય ખંડમાં ત્યારબાદના વિભાજનો સામાન્ય રીતે કોષકેન્દ્રીય હોય છે.
ઉદાહરણ: કાચા નાળિયેરનું પાણી એ મુક્ત કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષ છે (જે હજારો કોષકેન્દ્રોનું બનેલું છે) અને તેની આસપાસનો સફેદ ગર્ભ એ કોષીય ભ્રૂણપોષ છે.
ભ્રૂણપોષ બીજ પરિપક્વ થાય તે પહેલાં વિકાસ પામતા ભ્રૂણ દ્વારા સંપૂર્ણપણે વપરાઈ શકે છે (દા.ત.,વટાણા,મગફળી,કઠોળ) અથવા તે પરિપક્વ બીજમાં ટકી શકે છે (દા.ત.,એરંડા અને નાળિયેર) અને બીજ અંકુરણ દરમિયાન વપરાય છે.

(B) સ્થાન: પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ એ બેવડા ફલનની પ્રક્રિયા (એક નર જન્યુનું બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો સાથે જોડાણ) પછી ભ્રૂણપુટના મધ્યસ્થ કોષમાં બને છે.
કાર્ય: પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર ભ્રૂણપોષમાં વિકસે છે,જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને આવશ્યક પોષક તત્વો પૂરા પાડવા માટે પોષક પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષ $(PEC)$ વારંવાર વિભાજન પામીને ત્રિકીય $(3n)$ ભ્રૂણપોષ પેશી બનાવે છે.
આ પેશી સંગ્રહિત ખોરાકનો ભંડાર તરીકે કાર્ય કરે છે.
ભ્રૂણપુટના અંડછિદ્ર છેડે આવેલ યુગ્મનજને ભ્રૂણમાં વિકાસ પામવા માટે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં પોષણની જરૂર હોય છે.
તેથી,યુગ્મનજ સુષુપ્ત રહે છે અથવા પહેલા ભ્રૂણપોષ વિકસવાની રાહ જુએ છે,જેથી ભ્રૂણના વિકાસ અને વૃદ્ધિ માટે પોષક તત્વોનો પૂરતો પુરવઠો ઉપલબ્ધ રહે.

(C) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,બેવડા ફલન દરમિયાન,એક નર જન્યુ મધ્યસ્થ કોષમાં રહેલા બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો સાથે જોડાઈને ત્રિકીય $(3n)$ રચના બનાવે છે જેને પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ કહેવાય છે. નર જન્યુના ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો સાથેના જોડાણ પછી,મધ્યસ્થ કોષ એ પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષ $(PEC)$ માં ફેરવાય છે. તેથી,$PEC$ નું પૂરું નામ પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષ છે.

(A) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,બેવડા ફલનની પ્રક્રિયામાં એક નર જન્યુનું મધ્યસ્થ કોષ (જેમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો હોય છે) સાથે જોડાણ થઈને પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ બને છે.
આ $PEN$ વારંવાર સમવિભાજન પામીને ભ્રૂણપોષમાં વિકસે છે,જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે.
તેથી,ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ $PEN$ માંથી થાય છે.

(B) સામાન્ય આવૃતબીજધારી વનસ્પતિઓમાં બેવડું ફલન (double fertilization) જોવા મળે છે.
એક નર જન્યુ $(n)$ મધ્યસ્થ કોષમાં રહેલા બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો $(n + n)$ સાથે જોડાય છે,જેનાથી પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ બને છે.
આ પ્રક્રિયાને ત્રિકીય જોડાણ (triple fusion) કહેવામાં આવે છે.
આમ,$PEN$ એ ત્રણ એકકીય કોષકેન્દ્રોના જોડાણથી બનતું હોવાથી તે ત્રિકીય $(3n)$ હોય છે.
તેથી,$PEN$ માંથી વિકસતો ભ્રૂણપોષ પણ ત્રિકીય $(3n)$ હોય છે.

(C) $PEN$ (પ્રાથમિક ભ્રુણપોષ કોષકેન્દ્ર) વારંવાર કોષકેન્દ્ર વિભાજન પામે છે,જેના પરિણામે મુક્ત કોષકેન્દ્રો સર્જાય છે. આ અવસ્થાને મુક્ત-કોષકેન્દ્રિય ભ્રુણપોષ કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ,કોષદીવાલનું નિર્માણ થાય છે,જે કોષીય ભ્રુણપોષના વિકાસ તરફ દોરી જાય છે. તેથી,$PEN$ માં વારંવાર વિભાજનથી મુખ્યત્વે કોષકેન્દ્રિય ભ્રુણપોષ (મુક્ત-કોષકેન્દ્રિય ભ્રુણપોષ) નિર્માણ પામે છે.

(C) નાળિયેરનો સફેદ ગર (માવો) એ એક પ્રકારનો ભ્રૂણપોષ (endosperm) છે.
આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ ત્રિ-ફલન (triple fusion) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જેમાં એક નર જન્યુ $(n)$ મધ્યસ્થ કોષના બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો $(n + n)$ સાથે જોડાય છે.
આ પ્રક્રિયાના પરિણામે પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ બને છે,જે ત્રિકીય $(3n)$ હોય છે.
તેથી,નાળિયેરના ભ્રૂણપોષ (સફેદ ગર) ના કોષો ત્રિકીય $(3n)$ હોય છે.

(B) $PEN$ ($Primary$ $Endosperm$ $Nucleus$ - પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર) વારંવાર કોષકેન્દ્ર વિભાજન પામીને મુક્ત કોષકેન્દ્રો ઉત્પન્ન કરે છે. આ અવસ્થાને મુક્ત-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષ કહેવામાં આવે છે. કાચા નાળિયેરનું પાણી આવા ભ્રૂણપોષનું જાણીતું ઉદાહરણ છે,જે હજારો મુક્ત કોષકેન્દ્રોનું બનેલું હોય છે.

(C) અભ્રુણપોષી (non-albuminous) બીજમાં, ભ્રુણના વિકાસ દરમિયાન ભ્રુણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે. પરિણામે, પરિપક્વ બીજમાં ભ્રુણપોષ હોતો નથી. આવી વનસ્પતિઓના ઉદાહરણોમાં વટાણા $(Pisum \text{ } sativum)$, વાલ અને મગફળીનો સમાવેશ થાય છે. આ બીજમાં ખોરાકનો સંગ્રહ બીજપત્રોમાં થાય છે. દિવેલા એ ભ્રુણપોષી (albuminous) બીજ છે જેમાં પરિપક્વ બીજમાં ભ્રુણપોષ જળવાઈ રહે છે. પ્રશ્ન મુજબ, વટાણા એ અભ્રુણપોષી બીજનું ઉદાહરણ છે.

(D) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,બેવડા ફલનની પ્રક્રિયામાં એક નર જન્યુ અંડકોષ સાથે જોડાઈને યુગ્મનજ બનાવે છે,અને બીજો નર જન્યુ બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો સાથે જોડાઈને પ્રાથમિક ભ્રુણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ બનાવે છે.
આ $PEN$ ભ્રુણપોષમાં વિકસે છે,જે પોષક તત્વોથી ભરપૂર પેશી છે.
ભ્રુણપોષનું મુખ્ય કાર્ય વિકાસ પામતા ભ્રુણને તેના વિકાસ અને પરિપક્વતા દરમિયાન જરૂરી પોષણ પૂરું પાડવાનું છે.

(D) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં, ભ્રુણપોષ વિકાસ પામતા ભ્રુણને પોષણ પૂરું પાડે છે।
ભ્રુણપોષના વપરાશના આધારે, બીજને બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. અભ્રુણપોષી (Non-endospermic): બીજના પરિપક્વન પૂર્વે વિકાસ પામતા ભ્રુણ દ્વારા ભ્રુણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે। ઉદાહરણ તરીકે વટાણા, વાલ અને મગફળી।
$2$. ભ્રુણપોષી (Endospermic): પરિપક્વ બીજમાં ભ્રુણપોષ જળવાઈ રહે છે। ઉદાહરણ તરીકે દિવેલા, નારિયેળ અને મકાઈ।
તેથી, આપેલા વિકલ્પોમાંથી, વાલ $(Phaseolus vulgaris)$ એ અભ્રુણપોષી બીજ છે જેમાં ભ્રુણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે।

(B) મોટાભાગની દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં,બીજના વિકાસ દરમિયાન ભ્રૂણપોષનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ ભ્રૂણ દ્વારા થઈ જાય છે,પરિણામે અભ્રૂણપોષી (non-albuminous) બીજ બને છે (દા.ત.,વટાણા,મગફળી).
જોકે,દિવેલા ($Ricinus$ $communis$) જેવી કેટલીક દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષ પરિપક્વ બીજમાં ચિરલગ્ન રહે છે,જેને ભ્રૂણપોષી (albuminous) બીજ કહેવામાં આવે છે.
નાળિયેર પણ ભ્રૂણપોષી બીજનું ઉદાહરણ છે,પરંતુ આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ દિવેલા એ દ્વિદળી વનસ્પતિમાં ભ્રૂણપોષી બીજનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે.

(B) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષ ત્રિકીય જોડાણ (triple fusion) ની પ્રક્રિયા દ્વારા વિકસે છે,જેમાં એક નર જન્યુ દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર સાથે જોડાય છે.
દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર એ ફલન પહેલાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો (એક અંડતલીય છેડેથી અને એક અંડછિદ્રીય છેડેથી) ના જોડાણથી બનેલી દ્વિકીય $(2n)$ રચના છે.
એક એકકીય $(n)$ નર જન્યુ સાથે જોડાણ થતાં,તે પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ બનાવે છે,જે ત્રિકીય $(3n)$ હોય છે.
આમ,ભ્રૂણપોષ ફલન પછી દ્વિતીયક કોષકેન્દ્રમાંથી વિકસે છે.

(B) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ બેવડા ફલનની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જેમાં એક નર જન્યુ $(n)$ બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો $(n + n)$ અથવા એક દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર $(2n)$ સાથે જોડાય છે.
આ પ્રક્રિયાને ત્રિસંયુગ્મન (triple fusion) કહેવામાં આવે છે.
પરિણામે,ભ્રૂણપોષ ત્રિતીય $(3n)$ બને છે અને તે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડવા માટે પોષક તત્વોથી ભરપૂર પેશીશ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) ત્રિ-ફલન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં એક નર જન્યુ દ્વિતીય કોષકેન્દ્ર (અથવા બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો) સાથે જોડાઈને પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયાના પરિણામે ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ થાય છે,જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે.

(B) એકદળી બીજમાં,જેમ કે મકાઈ,ભ્રૂણપોષનું બહારનું આવરણ ભ્રૂણથી એક પ્રોટીનયુક્ત સ્તર દ્વારા અલગ પડે છે જેને સમીકણ સ્તર (Aleurone layer) કહેવામાં આવે છે.
આ સ્તર બીજ અંકુરણ દરમિયાન પોષક તત્વોના વહન અને ઉપયોગમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) મકાઈના દાણાનો સંગ્રહ વિસ્તાર ભ્રૂણપોષ (endosperm) તરીકે ઓળખાય છે.
આ વિસ્તાર મુખ્યત્વે સ્ટાર્ચની કણિકાઓથી સમૃદ્ધ હોય છે,જે તેને સફેદ અથવા પીળો રંગ આપે છે.
પ્રોટીન કણિકાઓ (એલ્યુરોન સ્તર) ભ્રૂણપોષના બહારના સ્તરમાં જોવા મળે છે,પરંતુ સંગ્રહ પેશીનો મોટો ભાગ સ્ટાર્ચયુક્ત હોય છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(B) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષ એ ત્રિકીય $(3n)$ પોષક પેશી છે. તે બેવડા ફલનની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે,ખાસ કરીને એક નર જન્યુનું દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર (અથવા બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવતો મધ્યસ્થ કોષ) સાથે જોડાણ થવાથી. આ પ્રક્રિયાને ત્રિકીય જોડાણ (triple fusion) કહેવામાં આવે છે,જેના પરિણામે પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ બને છે,જે ત્યારબાદ ભ્રૂણપોષમાં વિકસે છે.

(B) એલ્યુરોન સ્તર એ પ્રોટીનથી સમૃદ્ધ એક વિશિષ્ટ સ્તર છે જે એકદળી વનસ્પતિઓના બીજમાં ભ્રૂણપોષ (endosperm) ને ઘેરે છે (જેમ કે મકાઈ,ઘઉં અને ચોખા).
તે સામાન્ય રીતે ત્રિકીય $(3n)$ સ્વરૂપનું હોય છે,જે બેવડા ફલન દરમિયાન બને છે.
આ સ્તર બીજ અંકુરણ દરમિયાન સંગ્રહિત પોષક તત્વોના વહન માટે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે,કારણ કે તે એમાયલેઝ જેવા ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરે છે.

(D) કાચા નાળિયેરની અંદર જોવા મળતું દૂધ જેવું પાણી પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ (liquid endosperm) તરીકે ઓળખાય છે. તે મુક્ત-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપોષ છે,જેમાં પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર કોષરસવિભાજન વગર સતત કોષકેન્દ્ર વિભાજન પામે છે,જેના પરિણામે અસંખ્ય મુક્ત કોષકેન્દ્રો ધરાવતું પ્રવાહી બને છે.

(C) ભ્રૂણપોષ બીજના પરિપક્વતા પહેલા વિકાસ પામતા ભ્રૂણ દ્વારા સંપૂર્ણપણે વપરાઈ શકે છે (દા.ત.,વટાણા,મગફળી,કઠોળ) અથવા તે પરિપક્વ બીજમાં ટકી શકે છે (દા.ત.,એરંડા અને નાળિયેર) અને બીજ અંકુરણ દરમિયાન વપરાઈ શકે છે.
જે બીજમાં ભ્રૂણપોષ ટકી રહે છે તેને ભ્રૂણપોષી અથવા આલ્બ્યુમિનયુક્ત બીજ કહેવામાં આવે છે.
એરંડા અને નાળિયેર બંને તેમના પરિપક્વ બીજમાં ભ્રૂણપોષ જાળવી રાખે છે,તેથી તેઓ ભ્રૂણપોષી બીજના ઉદાહરણો છે.

(B) દૈહિક કોષ (દા.ત.,પર્ણનો કોષ) દ્વિતીય ( $2n$ ) રંગસૂત્રો ધરાવે છે.
આપેલ છે કે,$2n = 16$,તેથી $n = 8$.
આવૃતબીજધારી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ ત્રિ-ફલન (triple fusion) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જેમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો $(n + n)$ અને એક નર જન્યુ $(n)$ નું જોડાણ થાય છે.
તેથી,ભ્રૂણપોષ ત્રિતીય $(3n)$ હોય છે.
ગણતરી: $3n = 3 \times 8 = 24$.
આમ,ભ્રૂણપોષમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા $24$ હશે.

(A) આપેલ આકૃતિ કોષીય ભ્રૂણપોષના વિકાસને દર્શાવે છે.
ભ્રૂણપોષના વિકાસના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો છે:
$(i)$ કોષકેન્દ્રીય પ્રકાર: પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર વારંવાર વિભાજન પામે છે પરંતુ કોષદીવાલનું નિર્માણ થતું નથી,જેના પરિણામે મોટી સંખ્યામાં મુક્ત કોષકેન્દ્રો ઉત્પન્ન થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે મકાઈ,નાળિયેર અને ઘઉં.
$(ii)$ કોષીય પ્રકાર: પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્રના દરેક વિભાજન બાદ કોષરસવિભાજન (cytokinesis) થાય છે,જેનાથી શરૂઆતથી જ કોષો બને છે. ઉદાહરણ તરીકે બાલસમ,ધતૂરો અને પેટુનિયા.
$(iii)$ હેલોબિયલ પ્રકાર: પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્રના પ્રથમ વિભાજન બાદ આડું કોષરસવિભાજન થાય છે,જેથી બે અસમાન કોષો બને છે. ત્યારબાદ બંને કોષોમાં વિકાસ કોષકેન્દ્રીય પ્રકારના ભ્રૂણપોષ જેવો જ થાય છે.
આપેલ આકૃતિમાં,શરૂઆતના તબક્કાઓ ($A$,$B$ અને $C$) થી જ દરેક કોષકેન્દ્રની આસપાસ સ્પષ્ટ કોષદીવાલ જોવા મળે છે,જે સાબિત કરે છે કે આ કોષીય ભ્રૂણપોષ છે.

(D) આવૃતબીજધારી વનસ્પતિઓમાં,ભ્રૂણપોષનું નિર્માણ બેવડા ફલનની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,ખાસ કરીને એક નર જન્યુ અને બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રોના જોડાણ (ત્રિ-ફલન) દ્વારા.
$1$. નર વનસ્પતિ દ્વિતીય $(2n)$ છે,તેથી તેના દ્વારા ઉત્પન્ન થતો નર જન્યુ એકકીય $(n)$ હશે.
$2$. માદા વનસ્પતિ ચતુર્થકીય $(4n)$ છે,તેથી ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો (જે મહાબીજાણુ માતૃકોષમાંથી ઉતરી આવે છે) દરેક દ્વિતીય $(2n)$ હશે.
$3$. ભ્રૂણપોષ એક નર જન્યુ $(n)$ અને બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો $(2n + 2n)$ ના જોડાણથી બને છે.
$4$. તેથી,ભ્રૂણપોષની પ્લોઇડી = $n + 2n + 2n = 5n$ (પંચકીય).