General Questions in Gujarati

(B) સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી તેના પોતાના સ્વસ્થ કોષો અને પેશીઓ પર હુમલો કરે છે.
રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ એ સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ સાંધાઓ પર હુમલો કરે છે,જેના કારણે સોજો અને દુખાવો થાય છે.
તાવ એ એક લક્ષણ છે,રોગ નથી.
મેલેરિયા એ $Plasmodium$ પરોપજીવી દ્વારા થતો ચેપી રોગ છે.
શરદી એ ઉપરના શ્વસન માર્ગનો વાયરલ ચેપ છે.

(B) બરોળ $(Spleen)$ એ એક મોટું, વાલ આકારનું અંગ છે જેમાં મુખ્યત્વે લસિકા કોષો અને ભક્ષક કોષો હોય છે.
તે રુધિરમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોને પકડીને રુધિરના ગાળણ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે લસિકા કોષો અને એન્ટિજન વચ્ચેની આંતરક્રિયા માટેનું સ્થાન પણ પૂરું પાડે છે, જે ત્યારબાદ પ્રસારિત થઈને અસરકારક કોષો $(effector \text{ cells})$ બને છે.
તેથી, બરોળ $(Spleen)$ આ આંતરક્રિયા માટેનું સાચું સ્થાન છે.

(D) $1$. દેહધાર્મિક (physiological) અવરોધોમાં જઠરમાં રહેલ એસિડ,મુખમાં રહેલ લાળ અને આંખમાંથી આવતા આંસુનો સમાવેશ થાય છે,જે સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
$2$. ભૌતિક (physical) અવરોધોમાં ત્વચા અને શ્વસન,પાચન તથા મૂત્રજનન માર્ગના અધિચ્છદનું શ્લેષ્મ આવરણ જેવી રચનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. તેથી,વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે એસિડ અને લાળ એ દેહધાર્મિક અવરોધો છે.
$4$. વિધાન $R$ ખોટું છે કારણ કે આંસુ પણ દેહધાર્મિક અવરોધ છે,ભૌતિક અવરોધ નથી.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
- ટાઈફોઈડ બેક્ટેરિયા $Salmonella \ typhi$ દ્વારા થાય છે $(1-w)$.
- મેલેરિયા પ્રજીવ $Plasmodium$ દ્વારા થાય છે $(2-x)$.
- ન્યુમોનિયા $Haemophilus \ influenzae$ અથવા $Streptococcus \ pneumoniae$ દ્વારા થાય છે. આપેલા વિકલ્પોમાં $3-z$ $(Haemophilus \ influenzae)$ આપેલ છે.
- સામાન્ય શરદી $Rhino \ virus$ દ્વારા થાય છે $(4-y)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $1-w, 2-x, 3-z, 4-y$ છે.

(A) માનવ રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં,જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ચાર પ્રકારના અવરોધો હોય છે:
$1$. ભૌતિક અવરોધ: આ અવરોધો સૂક્ષ્મજીવોને શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. આપણા શરીરની ત્વચા એ મુખ્ય અવરોધ છે જે સૂક્ષ્મજીવોના પ્રવેશને અટકાવે છે. શ્વસન,પાચન અને મૂત્રજનન માર્ગના અધિચ્છદ સ્તર પર રહેલું શ્લેષ્મનું આવરણ પણ શરીરમાં પ્રવેશતા સૂક્ષ્મજીવોને ફસાવવામાં મદદ કરે છે.
$2$. શારીરિક (ફિઝિયોલોજીકલ) અવરોધ: આ અવરોધો શરીરમાં સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં જઠરમાં રહેલું એસિડ,મોઢામાં લાળ અને આંખમાંથી નીકળતા આંસુનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચી જોડી ભૌતિક અવરોધ = ત્વચા અને શારીરિક અવરોધ = મોઢામાં લાળ છે.

(D) વનસ્પતિઓ વિવિધ પ્રકારના રોગકારકો માટે સંવેદનશીલ હોય છે જે રોગોનું કારણ બની શકે છે અને પાકની ઉપજમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરી શકે છે.
બેક્ટેરિયા, જેમ કે $Xanthomonas$ $oryzae$, ડાંગરમાં બેક્ટેરિયલ બ્લાઈટ રોગ કરે છે.
ફૂગ, જેમ કે $Fusarium$ $oxysporum$, વિવિધ પાકોમાં સુકારો (wilting) લાવે છે.
વાયરસ, જેમ કે ટોબેકો મોઝેક વાયરસ $(TMV)$, વનસ્પતિઓમાં મોઝેક રોગોનું કારણ બને છે.
આમ, ત્રણેય પ્રકારના રોગકારકો વનસ્પતિઓને નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડે છે, તેથી સાચો જવાબ $\text{બધા}$ $\text{જ}$ $\text{સાચા}$ છે.

(A) $ELISA$ નું પૂરું નામ Enzyme-Linked Immunosorbent Assay છે.
તે એન્ટિજન-એન્ટિબોડી આંતરક્રિયાના સિદ્ધાંત પર આધારિત નિદાન પદ્ધતિ છે.
આ પદ્ધતિમાં,રોગકારક દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા એન્ટિજન (પ્રોટીન,ગ્લાયકોપ્રોટીન વગેરે) ની હાજરી દ્વારા અથવા રોગકારક સામે યજમાન દ્વારા સંશ્લેષિત થયેલા એન્ટિબોડીની તપાસ કરીને ચેપ શોધી શકાય છે.
તેથી,વિધાન $A$ અને $B$ બંને સાચા છે.

(C) ઇન્ટરફેરોન્સ $(IFNs)$ એ પ્રોટીનનો એક સમૂહ છે જે યજમાન કોષો દ્વારા વાઇરસ,બૅક્ટેરિયા,પરોપજીવીઓ અથવા ગાંઠના કોષો જેવા વિવિધ રોગકારકોની હાજરીના પ્રતિચાર રૂપે મુક્ત કરવામાં આવે છે.
જોકે,તે મુખ્યત્વે $Virus$ (વાઇરસ) ના ચેપના પ્રતિચાર રૂપે સંશ્લેષિત થવા માટે જાણીતા છે.
જ્યારે કોઈ કોષ વાઇરસ દ્વારા સંક્રમિત થાય છે,ત્યારે તે ઇન્ટરફેરોન્સનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે પાડોશી કોષોને તેમની એન્ટિવાયરલ સુરક્ષા વધારવા માટે સંકેત આપે છે,જેનાથી વાઇરલ ચેપનો ફેલાવો અટકે છે.

(C) ફાયટોએલેક્સિન એ વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા એન્ટિમાઇક્રોબાયલ પદાર્થો છે,જે રોગકારક ચેપના વિસ્તારોમાં ઝડપથી એકઠા થાય છે. તે ફૂગ,બેક્ટેરિયા અને વાયરસ સહિતના વિવિધ રોગકારકો સામે રાસાયણિક સંરક્ષણ પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે. તેથી,સાચો જવાબ ફાયટોએલેક્સિન છે.

(C) ઘરમાખી,જે $Musca$ પ્રજાતિ (મુખ્યત્વે $Musca$ $domestica$) ની છે,તેને રોગોના સૌથી મોટા યાંત્રિક વાહક તરીકે ગણવામાં આવે છે.
તે કચરો અને મળ જેવા દૂષિત પદાર્થો પરથી રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને તેના વાળવાળા પગ અને શરીરના ભાગો દ્વારા માનવ ખોરાક અને પાણી સુધી પહોંચાડે છે.
તે કોલેરા,ટાઈફોઈડ,મરડો અને ક્ષય (Tuberculosis) જેવા રોગો ફેલાવવા માટે જવાબદાર છે.

(B) $Culex$ અને $Anopheles$ પ્રજાતિના પુખ્ત મચ્છરોને મુખ્યત્વે સપાટી પર તેમની બેસવાની સ્થિતિ દ્વારા અલગ પાડી શકાય છે.
$Anopheles$ મચ્છરો સપાટી સાથે તીવ્ર ખૂણે બેસે છે,જેમાં તેમનું શરીર સપાટી સાથે નમેલું હોય છે,જે જોતા એવું લાગે છે કે તેઓ તેમના માથાના ભાગે ઊભા છે.
તેનાથી વિપરીત,$Culex$ મચ્છરો સપાટીને સમાંતર બેસે છે,જે આડી અથવા ઝૂકેલી સ્થિતિમાં દેખાય છે.

(B) એનાલજેસિક એ દવાઓનો એક વર્ગ છે જે ખાસ કરીને પીડામાંથી રાહત મેળવવા માટે બનાવવામાં આવે છે. તે મગજ સુધી પહોંચતા પીડાના સંકેતોને અવરોધીને અથવા શરીરની પીડા અનુભવવાની ક્ષમતામાં ફેરફાર કરીને કાર્ય કરે છે. તેથી,એનાલજેસિક દવાઓનું મુખ્ય કાર્ય પીડાને દૂર કરવાનું છે.

(C) પોલિયોમાયલાઈટિસ (પોલિયો) એ એક વાયરલ રોગ છે જે વૈશ્વિક નાબૂદી કાર્યક્રમોનું લક્ષ્ય રહ્યો છે. વ્યાપક રસીકરણ અભિયાનો (જેમ કે પલ્સ પોલિયો પ્રોગ્રામ) ને કારણે,વિશ્વભરમાં પોલિયોના કેસોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. તે એવા રોગોમાંનો એક માનવામાં આવે છે જેને નજીકના ભવિષ્યમાં સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી શકાય છે.

(A) શીતળા $(Smallpox)$ (વેરિયોલા વાયરસ) ને વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા $(WHO)$ દ્વારા $1977$ માં ભારતમાંથી સત્તાવાર રીતે નાબૂદ થયેલ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે ભારતને પોલિયો-મુક્ત જાહેર કરવામાં આવ્યું છે,પરંતુ શીતળા એ એકમાત્ર એવો રોગ છે જે વૈશ્વિક સ્તરે અને ભારતમાંથી સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ ગયો છે.

(B) પૃષ્ઠવંશીઓમાં,વાઇરસથી સંક્રમિત કોષો $Interferons$ $(IFNs)$ નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીન ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રોટીન આસપાસના કોષોમાં મુક્ત થાય છે અને બિન-સંક્રમિત કોષોને વાઇરસના વધુ ચેપથી સુરક્ષિત કરે છે.
$Interferons$ એ જન્મજાત પ્રતિકારક તંત્રના ભાગ તરીકે કાર્ય કરે છે,ખાસ કરીને સાયટોકાઇન અવરોધ તરીકે,જે યજમાન કોષોની અંદર વાઇરસના ગુણનને અટકાવે છે.

(D) મો દ્વારા આપવામાં આવતા પોલિયોના ટીપાંમાં પોલિયો વાયરસનું નિષ્ક્રિય (નબળું પાડેલું) સ્વરૂપ હોય છે. આ સક્રિય રસીકરણનું ઉદાહરણ છે,જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને રોગકારક સામે પોતાના ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ,નિષ્ક્રિય રસીકરણમાં તૈયાર કરેલ ઍન્ટિબૉડી સીધા આપવામાં આવે છે (દા.ત.,ધનુરનું એન્ટિટોક્સિન). તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) બોર્ડેક્ષ મિક્ષર એ કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$ અને ફોડેલા ચૂના $(Ca(OH)_2)$ માંથી બનાવવામાં આવતું ફૂગનાશક છે.
તેની શોધ $19$ મી સદીના અંતમાં પિયર-મેરી-એલેક્સિસ મિલાર્ડેટ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
તેમણે અવલોકન કર્યું હતું કે જે દ્રાક્ષના વેલા પર આ મિશ્રણનો છંટકાવ કરવામાં આવ્યો હતો,તે $Plasmopara \ viticola$ નામના ફૂગ જેવા રોગકારક દ્વારા થતા 'ડાઉની મેલ્ડ્યુ' રોગ સામે રક્ષણ મેળવે છે.
તેથી,બોર્ડેક્ષ મિક્ષર ઐતિહાસિક રીતે દ્રાક્ષના ડાઉની મેલ્ડ્યુ રોગના નિયંત્રણ સાથે સંકળાયેલું છે.

(C) સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી શરીરના તંદુરસ્ત કોષો પર હુમલો કરે છે.
$A$. વિટિલિગો એ એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા સ્થિતિ છે જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર મેલાનોસાઇટ્સનો નાશ કરે છે.
$B$. સોરાયસીસ એ એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ છે જે ત્વચાના કોષોને સામાન્ય કરતા $10$ ગણી ઝડપથી ગુણાકાર કરવા માટે પ્રેરે છે.
$C$. અલ્ઝાઈમર રોગ એ એક પ્રગતિશીલ ન્યુરોડિજનરેટિવ ડિસઓર્ડર છે જે મગજમાં એમીલોઇડ પ્લેક્સ અને ટાઉ ટેંગલ્સના જમા થવા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે; તેને સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતો નથી.
$D$. રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ એ એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા ડિસઓર્ડર છે જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર સાંધા પર હુમલો કરે છે,જેનાથી સોજો આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(C) એફલાટોક્સિન એ મુખ્યત્વે $Aspergillus$ $flavus$ ફૂગ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઝેરી દ્વિતીયક ચયાપચયકો છે.
આ ઝેરી દ્રવ્યો અત્યંત કેન્સરકારક છે અને મનુષ્યો તથા પ્રાણીઓ માટે હાનિકારક છે,જે યકૃતને નુકસાન અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બને છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે કારણ કે આ ઝેરી દ્રવ્યો માનવજાત માટે હાનિકારક છે,ઉપયોગી નથી.

(A) વનસ્પતિ ક્યુટિકલ એ પર્ણો,કુમળા પ્રરોહ અને અન્ય હવાઈ અંગોના અધિસ્તરીય કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતું રક્ષણાત્મક મીણ જેવું આવરણ છે.
પાણી અને અન્ય અણુઓ માટે અભેદ્ય અવરોધ તરીકે કાર્ય કરવા ઉપરાંત,ક્યુટિકલની સૂક્ષ્મ અને નેનો-રચના વિશિષ્ટ સપાટીના ગુણધર્મો પ્રદાન કરે છે જે બાહ્ય પાણી,ધૂળ અને સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વનસ્પતિ પેશીઓના દૂષણને અટકાવે છે.
ક્યુટિકલનું મીણ જેવું પડ સંરક્ષણમાં પણ કાર્ય કરે છે,જે એક ભૌતિક અવરોધ બનાવે છે જે વાયરસના કણો,બેક્ટેરિયાના કોષો અને ફૂગના બીજાણુઓ અથવા વધતા તંતુઓ દ્વારા થતા પ્રવેશને અટકાવે છે.
આમ,જાડું ક્યુટિકલ રોગકારકો સામે વધારાનો પ્રતિકાર પૂરો પાડે છે,તેથી વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(A) લેપ્ટોસ્પાયરોસિસ એ બેક્ટેરિયલ રોગ છે જે સંક્રમિત પ્રાણીઓના પેશાબથી દૂષિત પાણીના સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે. બિલ્હારઝિયા (શિસ્ટોસોમિયાસિસ) પરોપજીવી ચપટા કૃમિ (ફ્લુક્સ) દ્વારા થાય છે,જેના ડિંભ (લાર્વા),જેને સર્કેરિયા કહેવામાં આવે છે,જ્યારે વ્યક્તિ દૂષિત મીઠા પાણીમાં ચાલે છે અથવા તરે છે ત્યારે તે માનવ ત્વચામાં પ્રવેશ કરે છે. આ બંને રોગો સામાન્ય રીતે ગંદા અથવા પૂરના પાણીના સંપર્ક સાથે સંકળાયેલા છે.

(B) કીડાના કરડવાથી પેશીઓને નુકસાન થાય છે,જે ઈજાના સ્થળે બળતરા (inflammation) ની પ્રતિક્રિયાને ઉત્તેજિત કરે છે.
આ પ્રતિક્રિયા એલાર્મ રસાયણો તરીકે ઓળખાતા રાસાયણિક મધ્યસ્થીઓના મુક્ત થવાથી થાય છે.
$Histamine$ માસ્ટ કોષો અને બેસોફિલ્સ દ્વારા મુક્ત થાય છે,જે વાસોડિલેશન (રક્તવાહિનીઓનું વિસ્તરણ) અને કેશિકાની અભેદ્યતામાં વધારો કરે છે,જેનાથી લાલાશ અને સોજો આવે છે.
$Kinins$ (જેમ કે બ્રેડીકિનિન) એ પોલીપેપ્ટાઇડ્સ છે જે વાસોડિલેશનને પ્રોત્સાહન આપે છે,રુધિરવાહિનીઓની અભેદ્યતા વધારે છે અને પીડાના ગ્રાહકોને ઉત્તેજિત કરે છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયામાં સામેલ એલાર્મ રસાયણોનું સાચું સંયોજન $histamine$ અને $kinins$ છે.

(A) ઘણી વનસ્પતિઓએ રોગકારકો સામે રક્ષણ મેળવવા માટે રચનાત્મક સંરક્ષણ વિકસાવ્યું છે. જાડું ક્યુટિકલ પાંદડા અને પ્રકાંડની સપાટી પર ભૌતિક અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે. ક્યુટિકલ એ મીણ જેવું,નિર્જીવ સ્તર હોવાથી,રોગકારક સજીવો (pathogens) તેના પર સરળતાથી ઉગી શકતા નથી અથવા તેની અંદરના જીવંત પેશીઓ સુધી પહોંચવા માટે તેને ભેદી શકતા નથી. તેથી,જાડું ક્યુટિકલ એ રોગ-પ્રતિકારક વનસ્પતિઓનું એક મહત્વપૂર્ણ લક્ષણ છે,અને આપેલું કારણ આ જૈવિક અનુકૂલનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(A) માયસ્થેનિયા ગ્રેવિસ એ એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા વિકાર છે જે ચેતાસ્નાયુ જોડાણ (neuromuscular junction) ને અસર કરે છે,જેના પરિણામે કંકાલ સ્નાયુઓમાં થાક,નબળાઈ અને લકવો થાય છે. આ રોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર એવા એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે જે ચેતાસ્નાયુ જોડાણ પર એસિટિલકોલિન રીસેપ્ટર્સને અવરોધે છે અથવા તેનો નાશ કરે છે. આર્થરાઈટિસ,ઓસ્ટિઓપોરોસિસ અને ગાઉટ એ હાડપિંજર અથવા સાંધા સંબંધિત વિકારો છે,પરંતુ તે મુખ્યત્વે ચેતાસ્નાયુ જોડાણના સંદર્ભમાં સ્વયંપ્રતિરક્ષા વિકાર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતા નથી.

(D) લાંબા સમય સુધી સ્વાસ્થ્યને શરીર અને મનની એવી સ્થિતિ માનવામાં આવતી હતી જેમાં વાત,પિત્ત અને કફ જેવા દોષો (humors)નું સંતુલન જળવાઈ રહેતું હતું. પ્રાચીન ગ્રીક ચિંતકો જેમ કે હિપ્પોક્રેટ્સ અને ભારતીય આયુર્વેદિક ચિકિત્સા પદ્ધતિ પણ આ જ માનતા હતા.
એવું માનવામાં આવતું હતું કે 'કાળું પિત્ત' (black bile) ધરાવતા વ્યક્તિઓ ગરમ મિજાજના હોય છે અને તેમને તાવ રહે છે. આ તારણ માત્ર વિચારધારા પર આધારિત હતું.
વિલિયમ હાર્વેએ પ્રાયોગિક પદ્ધતિઓ દ્વારા રુધિર-પરિવહનની શોધ કરી અને થરમૉમિટરનો ઉપયોગ કરીને દર્શાવ્યું કે કાળું પિત્ત ધરાવતા વ્યક્તિઓના શરીરમાં તાપમાન સામાન્ય હતું.
આનાથી સ્વાસ્થ્યની 'સારી તરલ' (good humor) વિશેની પરિકલ્પના ખોટી પુરવાર થઈ. ત્યારબાદ,જીવવિજ્ઞાને દર્શાવ્યું કે ચેતાતંત્ર અને અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર આપણા પ્રતિકારક તંત્રને અસર કરે છે,જે આપણા સ્વાસ્થ્યને જાળવી રાખે છે.

(D) આપણું સ્વાસ્થ્ય નીચેની બાબતોથી પ્રભાવિત થાય છે:
$(i)$ જનીનિક ખામીઓ: આ એવી ખામીઓ છે જે બાળકને જન્મથી જ તેનાં માતાપિતા પાસેથી વારસામાં મળે છે.
$(ii)$ ચેપ: આ બેક્ટેરિયા,વાયરસ,ફૂગ જેવા રોગકારકો દ્વારા થાય છે.
$(iii)$ જીવનશૈલી: આમાં આપણે જે ખોરાક અને પાણી લઈએ છીએ,આપણે શરીરને જે આરામ અને કસરત આપીએ છીએ,અને આપણે જે આદતો ધરાવીએ છીએ અથવા જેનો અભાવ છે તેનો સમાવેશ થાય છે.

(D) સારું સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે ઘણા પરિબળોનું સંયોજન જરૂરી છે:
$1$. રોગો અને શરીરના વિવિધ કાર્યો પર તેમની અસરો વિશે જાગૃતિ.
$2$. કચરાનો યોગ્ય નિકાલ અને પર્યાવરણીય સ્વચ્છતાની જાળવણી.
$3$. ચેપી રોગો સામે રસીકરણ અથવા ઇમ્યુનાઇઝેશન.
$4$. હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવોનું વહન કરતા વાહકોનું નિયંત્રણ.
$5$. આરોગ્યપ્રદ ખોરાક અને સ્વચ્છ પાણીના સ્ત્રોતોની જાળવણી અને ઉપયોગ.
$6$. નિયમિત શારીરિક કસરત અને સંતુલિત આહાર.

(N/A) જ્યારે શરીરના એક અથવા વધુ અંગો કે તંત્રની કાર્યક્ષમતા પર પ્રતિકૂળ અસર થાય અને વિવિધ ચિહ્નો અને લક્ષણો જોવા મળે,ત્યારે તેને રોગ કહેવામાં આવે છે.
સામાન્ય સ્થિતિમાં થતો કોઈપણ ફેરફાર જે અસ્વસ્થતા કે અશક્તિ પેદા કરે છે તેને રોગ કહેવાય છે.
રોગોને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: ચેપી અને બિન-ચેપી રોગો.
$1$. ચેપી રોગો: જે રોગો એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં સરળતાથી ફેલાઈ શકે છે તેને ચેપી રોગો કહેવામાં આવે છે. આ રોગો ખૂબ સામાન્ય છે અને દરેક વ્યક્તિ ક્યારેક ને ક્યારેક તેનો ભોગ બને છે. $AIDS$ જેવા કેટલાક ચેપી રોગો જીવલેણ હોય છે.
$2$. બિન-ચેપી રોગો: જે રોગો અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિમાંથી સામાન્ય તંદુરસ્ત વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકતા નથી તેને બિન-ચેપી રોગો કહેવામાં આવે છે. કેન્સર એ બિન-ચેપી રોગનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે અને તે મૃત્યુનું એક મોટું કારણ છે. આ ઉપરાંત,ડ્રગ્સ અને આલ્કોહોલનો દુરુપયોગ પણ આપણા સ્વાસ્થ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર કરે છે.

(D) રોગકારકો (Pathogens) એ બેક્ટેરિયા,વાયરસ,ફૂગ,પ્રજીવો અને કૃમિ જેવા રોગકારક સજીવો છે જે માનવ શરીરમાં ચેપ લગાડે છે.
$1$. યજમાન શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી,રોગકારકો ઝડપથી ગુણન કરે છે,જે યજમાનની સામાન્ય જીવન પ્રક્રિયાઓમાં દખલ કરે છે.
$2$. તેઓ યજમાનના પેશીઓ અને અંગોને આકારકીય (Morphological) અને કાર્યાત્મક (Functional) નુકસાન પહોંચાડે છે.
$3$. તેઓ ઘણીવાર ઝેરી પદાર્થો મુક્ત કરે છે જે શારીરિક પ્રક્રિયાઓને ખોરવી નાખે છે.
તેથી,રોગકારકો ઉપરોક્ત તમામ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા મનુષ્યોને નુકસાન પહોંચાડે છે.

(N/A) અનેક ચેપી રોગોના અવરોધ અને નિયંત્રણ માટે વ્યક્તિગત તેમજ જનસમુદાય સ્વચ્છતા જાળવવી અગત્યની છે.
$1$. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતામાં શરીરને ચોખ્ખું રાખવું,પીવા માટે શુદ્ધ પાણી,ખોરાક,શાકભાજી વગેરેના સેવનનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. જનસમુદાય સ્વચ્છતામાં નકામા તેમજ ઉત્સર્ગ પદાર્થોનો યોગ્ય નિકાલ,જળાશયો,કુંડ (pool),ખાળકૂવા (cess pool),ટાંકી વગેરેની સમયાંતરે સફાઈ તેમજ ચોખ્ખા રાખવા તદુપરાંત લોક ઉપભોગ્ય (public catering)માં પણ સ્વચ્છતાનાં ધારાધોરણનું પાલન થાય તે જોવું જરૂરી છે.
$3$. આવા ઉપાયો વિશિષ્ટરૂપે એવા સ્થાનો પર અનિવાર્ય છે કે જ્યાં ચેપી રોગકારકો ખોરાક અને પાણીના માધ્યમ દ્વારા ફેલાતા હોય જેવાં કે,ટાઇફૉઇડ,એમીબીઆસિસ,એસ્કેરીઆસિસ વગેરે. ન્યુમોનિયા અને શરદી જેવા હવા પ્રેરિત (air-borne) રોગોમાં ઉપર્યુક્ત જણાવેલ ઉપાયોના ઉપચારરૂપે ચેપી વ્યક્તિના ગાઢ સંપર્ક તેમજ તેમના દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલ વસ્તુઓનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ.
$4$. કીટકો દ્વારા ફેલાતા રોગ જેવાં કે મેલેરિયા અને ફિલારિઆસિસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે,રોગવાહકો અને તેમનાં પ્રજનનસ્થળો (breeding site)નું નિયંત્રણ અને તેમનો નાશ આવશ્યક છે. આ હેતુ સિદ્ધ કરવા માટે રહેણાંક વિસ્તારમાં અને તેની આસપાસ પાણીને જમા ન થવા દેવું,ઘરમાં વપરાતા કુલરની નિયમિત સફાઈ કરવી,મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો,મચ્છરોના ડિમ્ભને ખાઈ જતી ગેમ્બુસિયા માછલીનો ઉપયોગ કરવો,ખાડા,ડ્રેનેજ (પાણીનો નિકાલ),દલદલ (કાદવ) જેવાં સ્થાનોએ કીટનાશક દવાઓનો છંટકાવ કરવો જરૂરી છે.
$5$. આ ઉપરાંત,દરવાજા અને બારીઓમાં જાળી લગાવવી જેથી મચ્છરનો પ્રવેશ અટકાવી શકાય. ભારતમાં મોટા પાયે હાલમાં રોગવાહક (Aedes-એડીસ મચ્છર) દ્વારા ફેલાયેલ ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયા જેવા વ્યાપક રૂપમાં ફેલાયેલ રોગોના સંદર્ભમાં આવા ઉપાયો મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
$6$. જીવવિજ્ઞાનક્ષેત્રે થયેલ પ્રગતિને કારણે આપણને અનેક ચેપી રોગોની ટક્કર ઝીલવા માટેના કારગત પ્રયાસો પ્રાપ્ત થયા છે. રસી અને પ્રતિરક્ષાકરણ જેવા કાર્યક્રમોને કારણે શીતળા જેવો જીવલેણ રોગ જડમૂળથી દૂર થયો છે. રસીના ઉપયોગથી પોલિયો,ડિપ્થેરિયા,ન્યુમોનિયા અને ટિટેનસ જેવા અનેક ચેપી રોગોને મહદંશે નિયંત્રિત કરી ચૂક્યા છીએ. જૈવ તકનિકી દ્વારા નવી અને વધુ સુરક્ષિત રસીઓ બનાવી શકાઈ છે. ઍન્ટિબાયોટિક્સ (પ્રતિજૈવિકો) તેમજ અન્ય દવાઓનાં સંશોધન દ્વારા ચેપી રોગોનો પ્રભાવી રૂપથી ઉપચાર કરવા માટે સક્ષમતા કેળવાય છે.

(N/A) $1$. ચેપી રોગો: જે રોગો એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં સરળતાથી ફેલાય છે તેને ચેપી રોગો કહે છે. આ રોગો ખૂબ જ સામાન્ય છે અને દરેક વ્યક્તિ ક્યારેક ને ક્યારેક તેનો ભોગ બને છે. કેટલાક ચેપી રોગો,જેમ કે $AIDS$,જીવલેણ હોય છે.
$2$. બિનચેપી રોગો: આ રોગો એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાતા નથી. બિનચેપી રોગોમાં કેન્સર મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ છે. આ ઉપરાંત,ડ્રગ્સ (નશાકારક પદાર્થો) અને આલ્કોહોલનું સેવન પણ આપણા સ્વાસ્થ્યને પ્રતિકૂળ રીતે અસર કરે છે.

(B) એન્ટિબાયોટિક્સની શોધે અગાઉ અસાધ્ય ગણાતા બેક્ટેરિયલ અને ફૂગના ચેપ માટે અસરકારક સારવાર પૂરી પાડીને તબીબી ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવી છે.
એન્ટિબાયોટિક્સ પ્લેગ,ઉટાંટિયું (કાળી ખાંસી),ડિપ્થેરિયા (ગળગોટુ) અને રક્તપિત્ત (કુષ્ઠ રોગ) જેવા જીવલેણ રોગોની સારવાર કરવાની આપણી ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે.
એન્ટિબાયોટિક્સના આગમન પહેલાં આ રોગો વિશ્વભરમાં લાખો લોકોના મૃત્યુ માટે જવાબદાર હતા.
આજે,એન્ટિબાયોટિક્સ આધુનિક દવામાં અનિવાર્ય સાધનો છે,અને તેના વિનાની દુનિયાની કલ્પના કરવી અશક્ય છે.

(C) ચેપી રોગો બેક્ટેરિયા,વાયરસ અથવા ફૂગ જેવા બાહ્ય રોગકારકો દ્વારા થાય છે. તેની સારવારમાં રોગકારકને દૂર કરવા માટે એન્ટિબાયોટિક્સ,એન્ટિવાયરલ અથવા એન્ટિફંગલ દવાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત કરવામાં આવે છે.
બીજી તરફ,આનુવંશિક રોગો $DNA$ માં પરિવર્તનને કારણે થાય છે,જેના પરિણામે ખામીયુક્ત પ્રોટીન અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત ઉત્સેચકો ઉત્પન્ન થાય છે. આ ખામી જનીનિક સંકેતમાં જ હોવાથી,સામાન્ય દવાઓ આ રોગને મટાડી શકતી નથી,તેથી ઘણીવાર જિન થેરાપી અથવા લક્ષણોના આધારે સારવારની જરૂર પડે છે.

(N/A) રોગકારકો ઘણીવાર પેશી અથવા અંગ વિશિષ્ટતા દર્શાવે છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ યજમાન શરીરમાં જીવવા અને ગુણાકાર કરવા માટે ચોક્કસ સ્થાનોને લક્ષ્ય બનાવે છે.
$1$. $Salmonella \ typhi$ એ એક રોગકારક છે જે ખાસ કરીને નાના આંતરડાને સંક્રમિત કરે છે,જેનાથી ટાઈફોઈડ તાવ આવે છે.
$2$. તેનાથી વિપરીત,આંતરડાના અંતઃપરજીવી $Entamoeba \ histolytica$ ખાસ કરીને મોટા આંતરડાને લક્ષ્ય બનાવે છે,જેના કારણે અમીબિક મરડો થાય છે.
આ ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે વિવિધ રોગકારકો માનવ શરીરમાં ચોક્કસ શારીરિક વાતાવરણમાં વિકાસ પામવા માટે વિકસિત થયા છે.

(B) હવામાન બદલાતી વખતે સિનેમા હોલ જેવી બંધ,ભીડભાડવાળી અને એર-કન્ડિશન્ડ જગ્યાઓ ટાળવાની સલાહ આપવામાં આવે છે કારણ કે:
$1$. આ સમયગાળા દરમિયાન ચેપી એજન્ટો વધુ પ્રચલિત હોય છે કારણ કે ભેજવાળી સ્થિતિ સૂક્ષ્મજીવોના વિકાસ માટે અનુકૂળ હોય છે.
$2$. આ સમય દરમિયાન લોકો વધુ સંવેદનશીલ હોય છે કારણ કે તેમની શરીરની સિસ્ટમ તાપમાન અને ભેજ જેવી બદલાતી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ સાથે અનુકૂલન સાધવામાં વ્યસ્ત હોય છે,જેના કારણે તેઓ સરળતાથી ચેપનો ભોગ બને છે.

(N/A) હા,પેસિવ સ્મોકિંગ પણ અત્યંત જોખમી માનવામાં આવે છે.
પેસિવ સ્મોકિંગમાં,સિગારેટના સળગતા છેડામાંથી નીકળતો ધુમાડો (સાઇડસ્ટ્રીમ સ્મોક) અને સક્રિય ધૂમ્રપાન કરનાર દ્વારા બહાર કાઢવામાં આવેલો ધુમાડો બિન-ધૂમ્રપાન કરનાર વ્યક્તિ દ્વારા શ્વાસમાં લેવામાં આવે છે.
તે ઘણીવાર વધુ જોખમી માનવામાં આવે છે કારણ કે સક્રિય ધૂમ્રપાન કરનાર ફિલ્ટર દ્વારા ધુમાડો શ્વાસમાં લે છે,જ્યારે પેસિવ સ્મોકર સીધો વાતાવરણમાંથી ફિલ્ટર વગરનો,ઝેરી ધુમાડો શ્વાસમાં લે છે. વધુમાં,કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને કેન્સરકારક પદાર્થો જેવા કેટલાક હાનિકારક રસાયણોની સાંદ્રતા સક્રિય ધૂમ્રપાન કરનાર દ્વારા લેવામાં આવતા મુખ્ય ધુમાડા કરતા સાઇડસ્ટ્રીમ સ્મોકમાં ઘણીવાર વધારે હોય છે.

(N/A) ઘણા ચેપી રોગોના નિવારણ અને નિયંત્રણ માટે વ્યક્તિગત અને જાહેર સ્વચ્છતા જાળવવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
$1$. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા: આમાં શરીરને સ્વચ્છ રાખવું અને શુદ્ધ પીવાનું પાણી,ખોરાક,શાકભાજી અને ફળોનું સેવન કરવું સામેલ છે.
$2$. જાહેર સ્વચ્છતા: આમાં કચરા અને મળમૂત્રનો યોગ્ય નિકાલ,પાણીના જળાશયો,પૂલ,ઘરના કુલર અને ટાંકીઓની સમયાંતરે સફાઈ અને જંતુનાશક પ્રક્રિયા,અને જાહેર ખાદ્યપદાર્થોમાં સ્વચ્છતાના ધોરણોનું પાલન કરવું સામેલ છે.
$3$. વાહક નિયંત્રણ: કીટકો દ્વારા ફેલાતા મેલેરિયા અને ફાઈલેરિયા જેવા રોગો માટે,તેમના પ્રજનન સ્થળોને દૂર કરવા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ પાણી ભરાઈ રહેતું અટકાવીને,મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરીને,તળાવોમાં $Gambusia$ જેવી માછલીઓ છોડીને અને ગટરના વિસ્તારોમાં જંતુનાશકોનો છંટકાવ કરીને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

(N/A) વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાના પગલાઓમાં શરીરને સ્વચ્છ રાખવું, અને શુદ્ધ પીવાનું પાણી, ખોરાક, શાકભાજી અને ફળોનું સેવન કરવું સામેલ છે.
જાહેર સ્વચ્છતામાં કચરા અને મળમૂત્રનો યોગ્ય નિકાલ, જળાશયો, તળાવો, ખાડાઓ અને ટાંકીઓની સમયાંતરે સફાઈ અને જંતુનાશક પ્રક્રિયા, તથા જાહેર ખાદ્યપદાર્થોના વેચાણમાં સ્વચ્છતાના ધોરણોનું પાલન કરવું સામેલ છે.
આ પગલાં ખાસ કરીને ત્યારે અનિવાર્ય છે જ્યારે ચેપી કારકો ખોરાક અને પાણી દ્વારા ફેલાતા હોય, જેમ કે $Typhoid$ (ટાઈફોઈડ), $Amoebiasis$ (અમીબાયાસિસ) અને $Ascariasis$ (એસ્કેરિયાસિસ).
વધુમાં, નિયમિત કસરત અને પૂરતી ઊંઘ જેવી તંદુરસ્ત આદતો જાળવવાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત બને છે, જે રોગના નિવારણમાં વધુ મદદરૂપ થાય છે.

(N/A) પેટમાં મરડો,કોલેરા અને ટાઈફોઈડ જેવા રોગો ગીચ માનવ વસાહતોમાં નીચેના કારણોસર વધુ સામાન્ય છે:
$1$. નબળી સ્વચ્છતા: ગીચ વિસ્તારોમાં ઘણીવાર યોગ્ય કચરાના નિકાલની વ્યવસ્થાનો અભાવ હોય છે,જેના કારણે ખુલ્લામાં કચરો અને માનવ/પ્રાણીઓના મળનો ભરાવો થાય છે.
$2$. દૂષણ: આવી પરિસ્થિતિઓ પીવાના પાણી અને ખોરાકના સ્ત્રોતોમાં રોગકારક જીવાણુઓ (pathogens) દ્વારા દૂષણ ફેલાવવામાં મદદ કરે છે.
$3$. ચેપી સ્વભાવ: આ રોગો ચેપી છે અને દૂષિત પાણી,ખોરાક અથવા સીધા સંપર્ક દ્વારા એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં સરળતાથી ફેલાય છે.
$4$. વધુ વસ્તી ગીચતા: ગીચ વસાહતોમાં,વ્યક્તિઓની એકબીજા સાથેની નિકટતા રોગકારક જીવાણુઓના સંક્રમણનો દર વધારે છે,જેના કારણે કોલેરા,ટાઈફોઈડ અને $TB$ જેવા રોગો ઝડપથી ફેલાય છે.

(N/A) બ્રોડ-સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક એ એક એવું એન્ટિમાઇક્રોબાયલ એજન્ટ છે જે ગ્રામ-પોઝિટિવ $(Gram-positive)$ અને ગ્રામ-નેગેટિવ $(Gram-negative)$ એમ બંને પ્રકારના બેક્ટેરિયાની વિશાળ શ્રેણી સામે અસરકારક છે.
ઉદાહરણ તરીકે: ટેટ્રાસાયક્લિન $(Tetracyclines)$,ક્લોરામ્ફેનિકોલ $(Chloramphenicol)$ અને ફ્લોરોક્વિનોલોન્સ $(Fluoroquinolones)$.

(N/A) પલ્સ પોલિયો કાર્યક્રમ એ ભારત સરકાર દ્વારા પોલિયો વાયરસ સામે પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના તમામ બાળકોને રસી આપીને પોલિયોમેલિટિસ (પોલિયો) ને નાબૂદ કરવા માટે સ્થાપિત એક રસીકરણ અભિયાન છે.
આ પ્રોજેક્ટ મોટા પાયે પલ્સ રસીકરણ કાર્યક્રમ અને પોલિયોના કેસો પર દેખરેખ દ્વારા પોલિયોમેલિટિસ સામે લડે છે.
$1995$ માં,વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન $(1988)$ ની ગ્લોબલ પોલિયો ઈરેડિકેશન ઈનિશિયેટિવને અનુસરીને,ભારતે યુનિવર્સલ ઈમ્યુનાઈઝેશન પ્રોગ્રામ સાથે પલ્સ પોલિયો ઈમ્યુનાઈઝેશન પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો,જેનો ઉદ્દેશ્ય $100\%$ કવરેજ મેળવવાનો હતો.
ભારતમાં વાઈલ્ડ પોલિયોના છેલ્લા નોંધાયેલા કેસ $13$ જાન્યુઆરી $2011$ ના રોજ પશ્ચિમ બંગાળ અને ગુજરાતમાં હતા. $27$ માર્ચ $2014$ ના રોજ,વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન $(WHO)$ એ ભારતને પોલિયો મુક્ત દેશ જાહેર કર્યો,કારણ કે ત્રણ વર્ષ સુધી વાઈલ્ડ પોલિયોનો કોઈ કેસ નોંધાયો ન હતો.
$OPV$ એટલે ઓરલ પોલિયો વેક્સિન (મોં દ્વારા અપાતી પોલિયોની રસી). તે નબળા (એટેન્યુએટેડ) પોલિયો વાયરસનો ઉપયોગ કરે છે અને તે મોં દ્વારા આપવામાં આવે છે.
નાબૂદીની સ્થિતિ અંગે: ભારતને $2014$ માં $WHO$ દ્વારા સત્તાવાર રીતે પોલિયો મુક્ત જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે વાઈલ્ડ પોલિયો વાયરસ નાબૂદ થઈ ગયો છે,પરંતુ દેશ વાયરસના પુનઃ પ્રવેશને રોકવા અને રસી-જનિત પોલિયો વાયરસના કેસોને નિયંત્રિત કરવા માટે કડક દેખરેખ રાખે છે.

(D) આ હેતુ સિદ્ધ કરવા માટે રહેણાંક વિસ્તારમાં અને તેની આસપાસ પાણીને જમા ન થવા દેવું,ઘરમાં વપરાતા કુલરની નિયમિત સફાઈ કરવી,મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો,મચ્છરોના ડિંભને ખાઈ જતી $Gambusia$ (ગેમ્બુસિયા) માછલીનો ઉપયોગ કરવો,ખાડા,ડ્રેનેજ (પાણીનો નિકાલ) અને દલદલ જેવાં સ્થાનોએ કીટનાશક દવાઓનો છંટકાવ કરવો જરૂરી છે. આ ઉપરાંત,દરવાજા અને બારીઓમાં જાળી લગાવવી જેથી મચ્છરનો પ્રવેશ અટકાવી શકાય. ભારતમાં મોટા પાયે હાલમાં રોગવાહક ($Aedes$ - એડીસ મચ્છર) દ્વારા ફેલાયેલ ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયા જેવા વ્યાપક રોગોના સંદર્ભમાં આવા ઉપાયો અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ટાઈફોઈડ એ $Salmonella$ $typhi$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે $(iii)$.
$(b)$ ન્યુમોનિયા એ $Streptococcus$ $pneumoniae$ અથવા $Haemophilus$ $influenzae$ જેવા બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે $(iv)$.
$(c)$ ફાઈલેરિયાસિસ (હાથીપગો) એ $Wuchereria$ $bancrofti$ અથવા $Wuchereria$ $malayi$ જેવા ફાઈલેરિયલ કૃમિ દ્વારા થાય છે $(i)$.
$(d)$ મેલેરિયા એ $Plasmodium$ પ્રજાતિના પ્રજીવ દ્વારા થાય છે $(ii)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $(a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(i), (d)-(ii)$ છે.

(N/A) હિપ્પોક્રેટ્સ અને ભારતીય આયુર્વેદ ચિકિત્સા પદ્ધતિ અનુસાર,સ્વાસ્થ્ય એ શરીરના રસો (humors) અથવા પ્રવાહીઓ વચ્ચેના સંતુલનની સ્થિતિ છે.
$1$. હિપ્પોક્રેટ્સે સૂચવ્યું હતું કે માનવ શરીરમાં ચાર મૂળભૂત રસો હોય છે: $black \ bile$ (કાળું પિત્ત),$yellow \ bile$ (પીળું પિત્ત),$blood$ (રુધિર) અને $phlegm$ (કફ).
$2$. આ રસો કુદરતી તત્વો સાથે સંકળાયેલા હતા: $black \ bile$ (પૃથ્વી),$yellow \ bile$ (અગ્નિ),$blood$ (વાયુ) અને $phlegm$ (જળ).
$3$. એવું માનવામાં આવતું હતું કે જ્યારે આ ચારેય રસો સંતુલિત સ્થિતિમાં હોય ત્યારે વ્યક્તિનું સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે.
$4$. આ રસોમાં અસંતુલન,જેમ કે કોઈ એક રસનું પ્રમાણ વધી જવું,તે શારીરિક કે માનસિક બીમારી તરફ દોરી જાય છે,જે ખરાબ સ્વાસ્થ્યની નિશાની છે.
$5$. ઉદાહરણ તરીકે,જે વ્યક્તિમાં $black \ bile$ નું પ્રમાણ વધુ હોય,તેમને ઐતિહાસિક રીતે 'ગરમ' વ્યક્તિત્વ અને તાવ આવવાની શક્યતા સાથે જોડવામાં આવતા હતા.

(A) સ્વાસ્થ્યની "ગુડ હ્યુમર" પરિકલ્પના, જે સૂચવે છે કે સ્વાસ્થ્ય એ શરીર અને મનનું એવી સ્થિતિ છે જેમાં અમુક પ્રવાહીઓનું સંતુલન હોય છે, તે વિલિયમ હાર્વે દ્વારા ખોટી સાબિત કરવામાં આવી હતી.
$1$. અંગ્રેજ ચિકિત્સક વિલિયમ હાર્વેએ પ્રાયોગિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને રુધિરાભિસરણ તંત્રની શોધ કરી હતી.
$2$. તેમણે થર્મોમીટરનો ઉપયોગ કરીને સાબિત કર્યું કે જે લોકોમાં "બ્લેક બાઈલ" (કાળું પિત્ત) હોય છે, તેમનું શરીરનું તાપમાન હંમેશા ઊંચું હોતું નથી.
આ તારણો દર્શાવે છે કે સ્વાસ્થ્ય માત્ર પ્રવાહીઓના સંતુલન પર આધારિત નથી, પરંતુ તે ચેતાતંત્ર અને અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે, જે આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિનું નિયમન કરે છે.

(N/A) $1$. સ્વસ્થ વ્યક્તિ કામમાં વધુ કાર્યક્ષમ હોય છે.
$2$. સ્વસ્થ વ્યક્તિ ઉત્પાદકતા વધારે છે,જે તેના જીવનમાં આર્થિક સમૃદ્ધિ લાવે છે.
$3$. સ્વસ્થ વ્યક્તિ લોકોનું આયુષ્ય વધારે છે.
$4$. માતૃ મૃત્યુદર અને શિશુ મૃત્યુદરમાં ઘટાડો થાય છે.

(N/A) સ્વાસ્થ્યને અસર કરતા પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$1$. આનુવંશિક ખામીઓ: આ એવી ખામીઓ છે જેની સાથે બાળક જન્મે છે અને જે બાળક તેના માતા-પિતા પાસેથી જન્મ સમયે વારસામાં મેળવે છે.
$2$. ચેપ: આ સૂક્ષ્મજીવો જેવા કે બેક્ટેરિયા,વાયરસ,ફૂગ અને પરોપજીવીઓ દ્વારા થતા રોગો છે.
$3$. જીવનશૈલી: આમાં આપણે જે ખોરાક અને પાણી લઈએ છીએ,આપણે કેટલો આરામ અને કસરત કરીએ છીએ,અને આપણી દૈનિક આદતો અથવા તેનો અભાવ સામેલ છે.

(N/A) ચેપી રોગો એ બેક્ટેરિયા,વાયરસ,ફૂગ અથવા પરોપજીવીઓ જેવા સજીવો દ્વારા થતી વિકૃતિઓ છે. તેના કેટલાક ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. વાયરલ રોગો: $AIDS$,ઈન્ફલ્યુએન્ઝા,અછબડા (chickenpox),ઓરી (measles),હિપેટાઈટીસ.
$2$. બેક્ટેરિયલ રોગો: ટાઈફોઈડ,કોલેરા,પ્લેગ,રક્તપિત્ત (leprosy),ડિપ્થેરિયા.
$3$. ફૂગજન્ય રોગો: દાદર (ringworm).
$4$. પ્રજીવજન્ય રોગો: મરડો (dysentery).

(N/A) બેક્ટેરિયા,વાયરસ,ફૂગ,પ્રજીવો,કૃમિ વગેરે જેવા સજીવોની વિશાળ શ્રેણી મનુષ્યમાં રોગ પેદા કરી શકે છે.
આવા રોગકારક સજીવોને રોગકારકો (Pathogens) કહેવામાં આવે છે.
મોટાભાગના પરોપજીવીઓ રોગકારકો છે કારણ કે તેઓ યજમાનના શરીરમાં અથવા તેની ઉપર રહીને તેને નુકસાન પહોંચાડે છે.
રોગકારકો વિવિધ માધ્યમો દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશ કરી શકે છે,ગુણન પામી શકે છે અને સામાન્ય જૈવિક પ્રક્રિયાઓમાં દખલ કરે છે,જેના પરિણામે બાહ્યકારકીય અને કાર્યાત્મક નુકસાન થાય છે.
રોગકારકોમાં યજમાનના વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવાની ક્ષમતા હોવી જોઈએ.
ઉદાહરણ તરીકે,આંતરડામાં પ્રવેશતા રોગકારકોએ ઓછા $pH$ વાળા જઠરમાં કેવી રીતે ટકી રહેવું અને વિવિધ પાચક ઉત્સેચકોનો સામનો કેવી રીતે કરવો તે જાણવું જરૂરી છે.