Gujarati

First Law of Thermodynamics Questions in Gujarati

Class 11 Physics · Thermodynamics · First Law of Thermodynamics

132+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 49 of 132 questions in Gujarati

51
MediumMCQ
$50\,N/m^2$ ના અચળ દબાણે વાયુનું કદ $10\,m^3$ થી ઘટીને $4\,m^3$ થાય છે. જો વાયુને $100\,J$ ઉષ્મા આપવામાં આવે,તો આંતરિક ઊર્જામાં થતો વધારો ....... $J$ છે.
A
$400$
B
$200$
C
$100$
D
$300$

Solution

(A) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ: $\Delta Q = \Delta U + \Delta W$.
અહીં,$\Delta Q = 100\,J$ (તંત્રને આપેલી ઉષ્મા).
વાયુ દ્વારા થતું કાર્ય $\Delta W = P \Delta V = P(V_f - V_i)$ છે.
આપેલ છે કે $P = 50\,N/m^2$,$V_i = 10\,m^3$,અને $V_f = 4\,m^3$.
$\Delta W = 50 \times (4 - 10) = 50 \times (-6) = -300\,J$.
આ કિંમતોને પ્રથમ નિયમના સમીકરણમાં મૂકતા:
$100 = \Delta U + (-300)$.
$\Delta U = 100 + 300 = 400\,J$.
તેથી,આંતરિક ઊર્જામાં થતો વધારો $400\,J$ છે.
52
DifficultMCQ
$A \rightarrow B \rightarrow C$ પ્રક્રિયા દરમિયાન થતું કાર્ય $50 \, J$ અને ઉષ્મા $20 \, cal$ હોય,તો $A$ અને $C$ વચ્ચે આંતરિક ઊર્જામાં થતો ફેરફાર $J$ માં શોધો. ($, J$ માં)
Question diagram
A
$34$
B
$70$
C
$84$
D
$134$

Solution

(A) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$,જ્યાં $\Delta U$ એ આંતરિક ઊર્જામાં થતો ફેરફાર છે,$\Delta Q$ એ આપેલી ઉષ્મા છે,અને $\Delta W$ એ તંત્ર દ્વારા થયેલું કાર્ય છે.
અહીં,$\Delta Q = 20 \, cal = 20 \times 4.2 \, J = 84 \, J$ છે.
તંત્ર દ્વારા થયેલું કાર્ય $\Delta W = 50 \, J$ આપેલું છે.
તેથી,આંતરિક ઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U = \Delta Q - \Delta W = 84 \, J - 50 \, J = 34 \, J$ થાય.
53
EasyMCQ
જો $Q$,$E$ અને $W$ અનુક્રમે બંધ ચક્ર પ્રક્રિયા દ્વારા ઉમેરવામાં આવેલી ઉષ્મા,આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર અને થયેલ કાર્ય દર્શાવતા હોય,તો
A
$W = 0$
B
$Q = 0$
C
$E = 0$
D
$Q = W = 0$

Solution

(C) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$Q = \Delta U + W$,જ્યાં $Q$ એ ઉમેરવામાં આવેલી ઉષ્મા છે,$\Delta U$ એ આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર છે અને $W$ એ થયેલ કાર્ય છે.
આંતરિક ઉર્જા એ અવસ્થા વિધેય છે,જેનો અર્થ છે કે તે માત્ર સિસ્ટમની પ્રારંભિક અને અંતિમ અવસ્થાઓ પર આધાર રાખે છે.
બંધ ચક્રીય પ્રક્રિયામાં,ચક્ર પૂર્ણ કર્યા પછી સિસ્ટમ તેની પ્રારંભિક અવસ્થામાં પાછી આવે છે.
પ્રારંભિક અને અંતિમ અવસ્થાઓ સમાન હોવાથી,આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U$ (અહીં $E$ તરીકે દર્શાવેલ) શૂન્ય હોવો જોઈએ.
તેથી,$E = 0$.
54
MediumMCQ
$100^{\circ} C$ તાપમાને અને સામાન્ય દબાણે $(1.013 \times 10^5 \, N m^{-2})$ રહેલા $0.1 \, g$ પાણીના નમૂનાને $100^{\circ} C$ તાપમાને વરાળમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે $54 \, cal$ ઉષ્મા ઉર્જાની જરૂર પડે છે. જો ઉત્પન્ન થયેલી વરાળનું કદ $167.1 \, cc$ હોય,તો નમૂનાની આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર ....... $J$ છે.
A
$104.3$
B
$208.7$
C
$84.5$
D
$42.2$

Solution

(B) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$.
પ્રથમ,ઉષ્મા ઉર્જાને કેલરીમાંથી જૂલમાં રૂપાંતરિત કરો: $\Delta Q = 54 \, cal \times 4.18 \, J/cal = 225.72 \, J$.
ત્યારબાદ,વિસ્તરણ દરમિયાન થયેલ કાર્યની ગણતરી કરો: $\Delta W = P \Delta V$.
અહીં $P = 1.013 \times 10^5 \, N/m^2$ અને $\Delta V = 167.1 \, cc = 167.1 \times 10^{-6} \, m^3$ આપેલ છે.
$\Delta W = 1.013 \times 10^5 \times 167.1 \times 10^{-6} \approx 16.93 \, J$.
હવે,આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર શોધો: $\Delta U = \Delta Q - \Delta W$.
$\Delta U = 225.72 \, J - 16.93 \, J = 208.79 \, J$.
આમ,નજીકના વિકલ્પ મુજબ $\Delta U \approx 208.7 \, J$ મળે છે.
55
EasyMCQ
એક થર્મોડાયનેમિક પ્રક્રિયામાં,વાયુના નિશ્ચિત દળનું દબાણ એવી રીતે બદલાય છે કે વાયુ $30 \ J$ ઉષ્મા મુક્ત કરે છે અને વાયુ પર $10 \ J$ કાર્ય થાય છે. જો વાયુની પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા $30 \ J$ હોય,તો અંતિમ આંતરિક ઉર્જા ........ $J$ હશે.
A
$2$
B
$-18$
C
$10$
D
$58$

Solution

(C) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ: $\Delta Q = \Delta U + \Delta W$.
અહીં,વાયુ ઉષ્મા મુક્ત કરે છે,તેથી $\Delta Q = -30 \ J$.
વાયુ પર કાર્ય થાય છે,તેથી $\Delta W = -10 \ J$.
ધારો કે પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા $U_i = 30 \ J$ છે અને અંતિમ આંતરિક ઉર્જા $U_f$ છે.
તેથી,$\Delta U = U_f - U_i = U_f - 30$.
આ કિંમતોને સમીકરણમાં મૂકતા: $-30 = (U_f - 30) + (-10)$.
$-30 = U_f - 30 - 10$.
$-30 = U_f - 40$.
$U_f = 40 - 30 = 10 \ J$.
56
DifficultMCQ
જો અચળ કદ પર ઉષ્મા આપવામાં આવે,તો આદર્શ વાયુનું તાપમાન $150 \ K$ વધારવા માટે $6300 \ J$ ઉષ્માની જરૂર પડે છે. જો તેના બદલે,અચળ દબાણે ઉષ્મા આપવામાં આવે,તો સમાન તાપમાનના ફેરફાર માટે $8800 \ J$ ઉષ્માની જરૂર પડે છે. જ્યારે વાયુનું તાપમાન $300 \ K$ જેટલું બદલાય છે,ત્યારે વાયુની આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર ..... $J$ છે.
A
$5000$
B
$12600$
C
$17600$
D
$22600$

Solution

(B) અચળ કદ પર આપવામાં આવતી ઉષ્મા એ તંત્રની આંતરિક ઉર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલી હોય છે. આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U = n C_{v} \Delta T$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$\Delta T = 150 \ K$ માટે,આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U = Q_{v} = 6300 \ J$ છે.
તેથી,$6300 = n C_{v} (150) \quad \dots(1)$.
આપણે $\Delta T' = 300 \ K$ માટે આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U'$ શોધવો છે.
તેથી,$\Delta U' = n C_{v} (300) \quad \dots(2)$.
સમીકરણ $(2)$ ને સમીકરણ $(1)$ વડે ભાગતા,આપણને $\frac{\Delta U'}{6300} = \frac{300}{150} = 2$ મળે છે.
તેથી,$\Delta U' = 6300 \times 2 = 12600 \ J$.
57
AdvancedMCQ
જ્યારે $100\,^{\circ}C$ તાપમાને એકમ દળનું પાણી વરાળમાં રૂપાંતરિત થાય છે,ત્યારે તે $Q$ જેટલી ઉષ્માનું શોષણ કરે છે. $100\,^{\circ}C$ તાપમાને પાણી અને વરાળની ઘનતા અનુક્રમે $\rho_1$ અને $\rho_2$ છે અને વાતાવરણનું દબાણ $p_0$ છે. પાણીની આંતરિક ઉર્જામાં થતો વધારો કેટલો હશે?
A
$Q$
B
$Q + p_0 \left( \frac{1}{\rho_1} - \frac{1}{\rho_2} \right)$
C
$Q + p_0 \left( \frac{1}{\rho_2} - \frac{1}{\rho_1} \right)$
D
$Q - p_0 \left( \frac{1}{\rho_1} + \frac{1}{\rho_2} \right)$

Solution

(B) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U = Q - W$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અચળ વાતાવરણીય દબાણ $p_0$ પર અવસ્થા બદલાતી વખતે સિસ્ટમ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય $W = p_0 \Delta V$ છે.
એકમ દળ $(m = 1)$ માટે,પાણીનું કદ $V_1 = \frac{1}{\rho_1}$ અને વરાળનું કદ $V_2 = \frac{1}{\rho_2}$ છે.
તેથી,કરવામાં આવેલ કાર્ય $W = p_0 (V_2 - V_1) = p_0 \left( \frac{1}{\rho_2} - \frac{1}{\rho_1} \right)$ છે.
આ કિંમતને પ્રથમ નિયમના સમીકરણમાં મૂકતા: $\Delta U = Q - p_0 \left( \frac{1}{\rho_2} - \frac{1}{\rho_1} \right) = Q + p_0 \left( \frac{1}{\rho_1} - \frac{1}{\rho_2} \right)$.
58
DifficultMCQ
એક થર્મોડાયનેમિક પ્રક્રિયામાં,નિશ્ચિત દળના વાયુનું દબાણ એવી રીતે બદલાય છે કે વાયુ $30 \ J$ ઉષ્મા મુક્ત કરે છે અને વાયુ પર $18 \ J$ કાર્ય થાય છે. જો વાયુની પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા $60 \ J$ હોય,તો અંતિમ આંતરિક ઉર્જા ..... $J$ થશે.
A
$32$
B
$48$
C
$72$
D
$96$

Solution

(B) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U = Q + W$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $Q$ એ તંત્રને આપેલી ઉષ્મા છે અને $W$ એ તંત્ર પર થયેલું કાર્ય છે.
અહીં વાયુ $30 \ J$ ઉષ્મા મુક્ત કરે છે,તેથી $Q = -30 \ J$.
વાયુ પર $18 \ J$ કાર્ય કરવામાં આવે છે,તેથી $W = +18 \ J$.
તેથી,આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U = -30 \ J + 18 \ J = -12 \ J$ થાય.
આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફારને $\Delta U = U_f - U_i$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે,જ્યાં $U_f$ એ અંતિમ આંતરિક ઉર્જા છે અને $U_i$ એ પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા છે.
આપેલ છે કે $U_i = 60 \ J$,તેથી $U_f - 60 \ J = -12 \ J$.
$U_f$ માટે ઉકેલતા,આપણને $U_f = 60 \ J - 12 \ J = 48 \ J$ મળે છે.
59
DifficultMCQ
$100\,^{\circ}C$ તાપમાન અને $10^5\,Pa$ દબાણે $1\,g$ પાણીનું વરાળમાં રૂપાંતર થતા તેનું કદ $1841\,cm^3$ થાય છે. જો પાણીની બાષ્પીભવનની ગુપ્ત ઉષ્મા $2250\,J/g$ હોય,તો આ પ્રક્રિયામાં પાણીની આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર ..... $J$ છે.
A
$0$
B
$2250$
C
$2066$
D
કોઈ નહીં

Solution

(C) આપેલ છે: દળ $m = 1\,g = 10^{-3}\,kg$,દબાણ $P = 10^5\,Pa$,વરાળનું કદ $V_s = 1841\,cm^3 = 1841 \times 10^{-6}\,m^3$,ગુપ્ત ઉષ્મા $L = 2250\,J/g = 2250 \times 10^3\,J/kg$.
$1\,g$ પાણીનું કદ $V_w = \frac{m}{\rho} = \frac{1\,g}{1\,g/cm^3} = 1\,cm^3 = 10^{-6}\,m^3$ થાય.
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + W$,જ્યાં $W = P(V_s - V_w)$.
શોષાયેલી ઉષ્મા $\Delta Q = m \times L = 1\,g \times 2250\,J/g = 2250\,J$.
થયેલું કાર્ય $W = P(V_s - V_w) = 10^5\,Pa \times (1841 \times 10^{-6} - 1 \times 10^{-6})\,m^3 = 10^5 \times 1840 \times 10^{-6} = 184\,J$.
આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U = \Delta Q - W = 2250\,J - 184\,J = 2066\,J$.
60
DifficultMCQ
$1 \, kg$ વાયુ બે અવસ્થાઓ વચ્ચે વિસ્તરણ પામે છે ત્યારે $20 \, kJ$ કાર્ય કરે છે અને $16 \, kJ$ ઉષ્મા મેળવે છે. પ્રારંભિક અને અંતિમ અવસ્થા વચ્ચે બીજા પ્રકારનું વિસ્તરણ જોવા મળે છે જેમાં $9 \, kJ$ ઉષ્માની જરૂર પડે છે. બીજા વિસ્તરણમાં વાયુ દ્વારા થયેલ કાર્ય ....... $kJ$ છે.
A
$32$
B
$5$
C
$-4$
D
$13$

Solution

(D) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$,જ્યાં $\Delta Q$ એ આપેલી ઉષ્મા છે,$\Delta U$ એ આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર છે,અને $\Delta W$ એ થયેલ કાર્ય છે.
પ્રથમ વિસ્તરણ માટે:
$\Delta W_1 = 20 \, kJ$
$\Delta Q_1 = 16 \, kJ$
$\Delta U = \Delta Q_1 - \Delta W_1 = 16 \, kJ - 20 \, kJ = -4 \, kJ$.
આંતરિક ઉર્જા $U$ એ અવસ્થા વિધેય હોવાથી,આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U$ માત્ર પ્રારંભિક અને અંતિમ અવસ્થાઓ પર આધાર રાખે છે. તેથી,બીજા વિસ્તરણ માટે પણ $\Delta U$ સમાન રહેશે.
બીજા વિસ્તરણ માટે:
$\Delta U = -4 \, kJ$
$\Delta Q_2 = 9 \, kJ$
$\Delta W_2 = \Delta Q_2 - \Delta U = 9 \, kJ - (-4 \, kJ) = 13 \, kJ$.
આમ,બીજા વિસ્તરણમાં થયેલ કાર્ય $13 \, kJ$ છે.
61
MediumMCQ
એક અવરોધક કોઈલ જે બાહ્ય બેટરી સાથે જોડાયેલ છે,તેને એક આદર્શ વાયુ ધરાવતા અને ઘર્ષણરહિત પિસ્ટન સાથેના એડિબેટિક સિલિન્ડરની અંદર મૂકવામાં આવે છે. $R$ અવરોધ ધરાવતી કોઈલમાંથી $i$ જેટલો પ્રવાહ વહે છે. વાયુનું તાપમાન અચળ રહે તે માટે પિસ્ટન કેટલી ઝડપે ઉપર તરફ ગતિ કરવી જોઈએ? વાતાવરણીય દબાણને અવગણો.
Question diagram
A
$\frac{i^2 m}{Rg}$
B
$\frac{Rmg}{i^2}$
C
$\frac{mg}{i^2}$
D
$\frac{i^2 R}{mg}$

Solution

(D) આદર્શ વાયુ માટે,આંતરિક ઉર્જા માત્ર તાપમાન પર આધાર રાખે છે. વાયુનું તાપમાન અચળ રહેતું હોવાથી,આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U = 0$ થાય.
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + W$. $\Delta U = 0$ હોવાથી,$\Delta Q = W$ મળે.
સમય $t$ માં અવરોધક કોઈલ દ્વારા આપવામાં આવતી ઉષ્મા $\Delta Q = i^2 R t$ છે.
$m$ દળ ધરાવતા પિસ્ટનને $x$ અંતર સુધી ઉપર તરફ ખસેડવા માટે વાયુ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય $W = mgx$ છે (વાતાવરણીય દબાણને અવગણતા).
બંનેને સરખાવતા,$i^2 R t = mgx$ મળે.
સમય $t$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા,$i^2 R = mg \frac{dx}{dt}$ મળે.
પિસ્ટનની ઝડપ $v = \frac{dx}{dt}$ હોવાથી,$i^2 R = mgv$ મળે.
તેથી,પિસ્ટનની ઝડપ $v = \frac{i^2 R}{mg}$ થશે.
62
MediumMCQ
આદર્શ વાયુ માટે ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ $\Delta U = \Delta Q + \Delta W$ તરીકે લખી શકાય છે. નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
A
જ્યારે વાયુમાં કોઈ ઉષ્મા પ્રવેશતી નથી કે બહાર નીકળતી નથી ત્યારે $\Delta U$ હંમેશા શૂન્ય હોય છે.
B
આ લખાયેલા નિયમમાં $\Delta W$ એ વાયુ દ્વારા થયેલું કાર્ય છે.
C
જ્યારે ઉષ્મા આપવામાં આવે અને તાપમાન અચળ રહે ત્યારે $\Delta U$ શૂન્ય હોય છે.
D
જ્યારે તાપમાન ખૂબ જ ધીમેથી વધે ત્યારે $\Delta Q = -\Delta W$ થાય છે.

Solution

(C) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ $\Delta U = \Delta Q + \Delta W$ તરીકે આપવામાં આવ્યો છે.
આ સંજ્ઞાપ્રણાલીમાં,$\Delta W$ એ વાયુ પર થયેલું કાર્ય દર્શાવે છે.
વિકલ્પ $A$ માટે: જો કોઈ ઉષ્મા અંદર આવતી કે બહાર જતી ન હોય,તો $\Delta Q = 0$,તેથી $\Delta U = \Delta W$. આમ,$\Delta U$ હંમેશા શૂન્ય હોવું જરૂરી નથી.
વિકલ્પ $B$ માટે: સમીકરણ $\Delta U = \Delta Q + \Delta W$ માં,$\Delta W$ એ વાયુ પર થયેલું કાર્ય છે,વાયુ દ્વારા થયેલું કાર્ય નથી.
વિકલ્પ $C$ માટે: આદર્શ વાયુ માટે,આંતરિક ઉર્જા $\Delta U$ એ માત્ર તાપમાનનું વિધેય છે,એટલે કે $\Delta U = nC_v \Delta T$. જો તાપમાન અચળ રહે,તો $\Delta T = 0$,જેનો અર્થ છે કે $\Delta U = 0$. આ વિધાન સાચું છે.
વિકલ્પ $D$ માટે: જો તાપમાન વધે,તો $\Delta U \neq 0$,તેથી $\Delta Q + \Delta W \neq 0$.
63
MediumMCQ
જ્યારે કોઈ તંત્રને અવસ્થા $i$ થી અવસ્થા $f$ સુધી પથ $iaf$ પર લઈ જવામાં આવે છે,ત્યારે માલૂમ પડે છે કે $Q = 50 \ cal$ અને $W = 20 \ cal$ છે. પથ $ibf$ પર $Q = 36 \ cal$ છે. પથ $ibf$ પર થયેલ કાર્ય $W$ ....... $cal$ છે.
Question diagram
A
$14$
B
$6$
C
$16$
D
$66$

Solution

(B) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U$ એ અવસ્થા વિધેય છે અને તે માત્ર પ્રારંભિક અને અંતિમ અવસ્થાઓ પર આધાર રાખે છે,લીધેલા પથ પર નહીં.
પથ $iaf$ માટે:
$\Delta U = Q_{iaf} - W_{iaf}$
$\Delta U = 50 \, cal - 20 \, cal = 30 \, cal$.
પથ $ibf$ માટે પ્રારંભિક અવસ્થા $i$ અને અંતિમ અવસ્થા $f$ સમાન હોવાથી,આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U$ સમાન રહે છે.
પથ $ibf$ માટે:
$\Delta U = Q_{ibf} - W_{ibf}$
$30 \, cal = 36 \, cal - W_{ibf}$
$W_{ibf} = 36 \, cal - 30 \, cal = 6 \, cal$.
64
DifficultMCQ
$1 \ cc$ પાણી તેના ઉત્કલન બિંદુ $(100^{\circ} \ C)$ પર $540 \ \text{calories}$ ઉષ્મા આપીને વરાળમાં રૂપાંતરિત થાય છે. વરાળનું કદ $1671 \ cc$ છે. જો વાતાવરણીય દબાણ $1.013 \times 10^5 \ \text{Nm}^{-2}$ અને $J = 4.18 \ \text{joule/cal}$ હોય, તો આણ્વિય આકર્ષણ બળને દૂર કરવા માટે જરૂરી ઉષ્માનું આશરે મૂલ્ય ........ $\text{cal}$ છે.
A
$110$
B
$500$
C
$40$
D
$0$

Solution

(B) આપવામાં આવેલી કુલ ઉષ્મા $(\Delta Q)$ બે હેતુઓ માટે વપરાય છે: આંતરિક ઉર્જા $(\Delta U)$ વધારવા અને બાહ્ય દબાણ સામે કાર્ય $(\Delta W)$ કરવા.
આપેલ છે:
$\Delta Q = 540 \ \text{cal}$
$P = 1.013 \times 10^5 \ \text{Nm}^{-2}$
$V_1 = 1 \ \text{cc} = 1 \times 10^{-6} \ \text{m}^3$
$V_2 = 1671 \ \text{cc} = 1671 \times 10^{-6} \ \text{m}^3$
$J = 4.18 \ \text{J/cal}$
વાતાવરણીય દબાણ સામે થયેલ કાર્ય $\Delta W = P(V_2 - V_1)$ છે.
$\Delta W = 1.013 \times 10^5 \times (1671 - 1) \times 10^{-6} \ \text{J}$
$\Delta W = 1.013 \times 1670 \times 10^{-1} \ \text{J} \approx 169.17 \ \text{J}$.
કાર્યને કેલરીમાં ફેરવતા: $\Delta W_{\text{cal}} = \frac{169.17}{4.18} \approx 40.47 \ \text{cal}$.
આણ્વિય આકર્ષણ બળને દૂર કરવા માટે જરૂરી ઉષ્મા એ આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U$ છે.
$\Delta U = \Delta Q - \Delta W_{\text{cal}}$
$\Delta U = 540 - 40.47 = 499.53 \ \text{cal} \approx 500 \ \text{cal}$.
65
MediumMCQ
જ્યારે કોઈ તંત્રને થર્મોડાયનેમિક અવસ્થા $i$ થી $f$ સુધી પથ $iaf$ પર લઈ જવામાં આવે છે (આકૃતિ જુઓ),ત્યારે માલૂમ પડે છે કે તંત્ર દ્વારા શોષાયેલી ઉષ્મા $Q = 50 \ cal$ છે અને તંત્ર દ્વારા થયેલ કાર્ય $W = 20 \ cal$ છે. પથ $ibf$ પર $Q = 36 \ cal$ છે. તો પથ $ibf$ પર થયેલ કાર્ય $W$ કેટલું હશે ($cal$ માં)?
Question diagram
A
$6$
B
$18$
C
$40$
D
$-43$

Solution

(A) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U$ એ અવસ્થા વિધેય છે અને તે માત્ર પ્રારંભિક અને અંતિમ અવસ્થાઓ પર આધાર રાખે છે,પથ પર નહીં.
પથ $iaf$ માટે:
$Q_{iaf} = \Delta U + W_{iaf}$
$50 \ cal = \Delta U + 20 \ cal$
$\Delta U = 50 - 20 = 30 \ cal$
પથ $ibf$ માટે પ્રારંભિક અવસ્થા $i$ અને અંતિમ અવસ્થા $f$ સમાન હોવાથી,આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U$ સમાન રહેશે.
પથ $ibf$ માટે:
$Q_{ibf} = \Delta U + W_{ibf}$
$36 \ cal = 30 \ cal + W_{ibf}$
$W_{ibf} = 36 - 30 = 6 \ cal$
66
MediumMCQ
પાણીની બાષ્પીભવનની ગુપ્ત ઉષ્મા $2240 \, J/g$ છે. જો $1 \, g$ ના બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયામાં થયેલ કાર્ય $168 \, J$ હોય,તો આંતરિક ઉર્જામાં થતો વધારો .... $J$ છે.
A
$2408$
B
$2240$
C
$2072$
D
$1904$

Solution

(C) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,આપેલી ઉષ્મા $(dQ)$ એ આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $(dU)$ અને થયેલ કાર્ય $(dW)$ ના સરવાળા જેટલી હોય છે: $dQ = dU + dW$.
બાષ્પીભવન માટે આપેલી ઉષ્મા $dQ = m \times L$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $m$ એ દળ છે અને $L$ એ બાષ્પીભવનની ગુપ્ત ઉષ્મા છે.
આપેલ છે: $m = 1 \, g$,$L = 2240 \, J/g$,અને $dW = 168 \, J$.
$dQ$ ની ગણતરી કરતા: $dQ = 1 \, g \times 2240 \, J/g = 2240 \, J$.
પ્રથમ નિયમના સમીકરણમાં કિંમતો મૂકતા: $2240 \, J = dU + 168 \, J$.
$dU$ માટે ઉકેલતા: $dU = 2240 \, J - 168 \, J = 2072 \, J$.
તેથી,આંતરિક ઉર્જામાં થતો વધારો $2072 \, J$ છે.
67
MediumMCQ
$200\,g$ પાણીને $40\,^{\circ}C$ થી $60\,^{\circ}C$ સુધી ગરમ કરવામાં આવે છે. પાણીના નજીવા વિસ્તરણને અવગણતા,તેની આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર આશરે ...... $kJ$ છે. (આપેલ છે: પાણીની વિશિષ્ટ ઉષ્મા $= 4184\,J/kg\cdot K$)
A
$167.4$
B
$8.4$
C
$4.2$
D
$16.7$

Solution

(D) પાણીનું કદ અચળ રહે છે તેમ માનવામાં આવે છે,તેથી તંત્ર દ્વારા કે તંત્ર પર કોઈ કાર્ય થતું નથી $(W = 0)$.
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ:
$Q = \Delta U + W$
પ્રક્રિયા સમકદ (isochoric) હોવાથી $(W = 0)$,પૂરી પાડવામાં આવેલ ઉષ્મા એ આંતરિક ઉર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલી હોય છે:
$Q = \Delta U$
ઉષ્માનું સૂત્ર $Q = mc\Delta T$ છે,જ્યાં:
$m = 200\,g = 0.2\,kg$
$c = 4184\,J/kg\cdot K$
$\Delta T = 60\,^{\circ}C - 40\,^{\circ}C = 20\,K$
કિંમતો મૂકતા:
$\Delta U = 0.2\,kg \times 4184\,J/kg\cdot K \times 20\,K$
$\Delta U = 16736\,J$
$\Delta U = 16.736\,kJ \approx 16.7\,kJ$.
68
MediumMCQ
આપેલ છે કે $1\,g$ પાણી પ્રવાહી અવસ્થામાં $1\,cm^3$ કદ ધરાવે છે અને વાયુ અવસ્થામાં વાતાવરણીય દબાણે $1671\,cm^3$ કદ ધરાવે છે. પાણીની બાષ્પીભવનની ગુપ્ત ઉષ્મા $2256\,J/g$ છે. જ્યારે $1\,g$ પાણી $373\,K$ તાપમાને પ્રવાહી અવસ્થામાંથી વાયુ અવસ્થામાં ફેરવાય છે,ત્યારે તેની આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર (જૂલમાં) ....... $J$ છે.
A
$2256$
B
$167$
C
$2089$
D
$1$

Solution

(C) અચળ દબાણે અવસ્થા બદલાતી વખતે થતું કાર્ય $W = P \Delta V$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આપેલ છે કે $P = 10^5\,Pa$ (વાતાવરણીય દબાણ),$V_{liquid} = 1\,cm^3 = 10^{-6}\,m^3$,અને $V_{vapour} = 1671\,cm^3 = 1671 \times 10^{-6}\,m^3$.
$W = 10^5 \times (1671 - 1) \times 10^{-6} = 167\,J$.
આપેલ ઉષ્મા $Q = mL = 1\,g \times 2256\,J/g = 2256\,J$.
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$Q = \Delta U + W$,તેથી $\Delta U = Q - W$.
$\Delta U = 2256\,J - 167\,J = 2089\,J$.
69
MediumMCQ
એક વાયુને $A$ થી $B$ સુધી બે અલગ-અલગ પ્રક્રિયાઓ $ACB$ અને $ADB$ દ્વારા લઈ જઈ શકાય છે. જ્યારે $ACB$ માર્ગનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,ત્યારે $60 \, J$ ઉષ્મા તંત્રમાં દાખલ થાય છે અને તંત્ર દ્વારા $30 \, J$ કાર્ય કરવામાં આવે છે. જો $ADB$ માર્ગનો ઉપયોગ કરવામાં આવે,તો તંત્ર દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય $10 \, J$ છે. $ADB$ માર્ગમાં તંત્રમાં દાખલ થતી ઉષ્મા ..... $J$ છે.
Question diagram
A
$40$
B
$80$
C
$100$
D
$20$

Solution

(A) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U$ એ $\Delta U = Q - W$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $Q$ એ તંત્રને આપેલી ઉષ્મા છે અને $W$ એ તંત્ર દ્વારા થયેલ કાર્ય છે.
કારણ કે પ્રારંભિક અવસ્થા $A$ અને અંતિમ અવસ્થા $B$ બંને માર્ગો $ACB$ અને $ADB$ માટે સમાન છે,તેથી આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U$ બંને પ્રક્રિયાઓ માટે સમાન હોવો જોઈએ.
$ACB$ માર્ગ માટે:
$Q_{ACB} = 60 \, J$
$W_{ACB} = 30 \, J$
$\Delta U = Q_{ACB} - W_{ACB} = 60 - 30 = 30 \, J$
$ADB$ માર્ગ માટે:
$W_{ADB} = 10 \, J$
કારણ કે $\Delta U$ સમાન છે,$\Delta U = Q_{ADB} - W_{ADB}$
$30 = Q_{ADB} - 10$
$Q_{ADB} = 30 + 10 = 40 \, J$
આમ,$ADB$ માર્ગમાં તંત્રમાં દાખલ થતી ઉષ્મા $40 \, J$ છે.
70
MediumMCQ
એક થર્મોડાયનેમિક્સ પ્રક્રિયામાં,વાયુના નિશ્ચિત દળનું દબાણ એવી રીતે બદલાય છે કે વાયુ $20 \ J$ ઉષ્મા મુક્ત કરે છે અને વાયુ પર $8 \ J$ કાર્ય થાય છે. જો વાયુની પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા $30 \ J$ હોય,તો અંતિમ આંતરિક ઉર્જા $J$ માં કેટલી હશે?
A
$18$
B
$9$
C
$4.5$
D
$36$

Solution

(A) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$dQ = dU + dW$,જ્યાં $dQ$ એ તંત્રને આપેલી ઉષ્મા છે,$dU$ એ આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર છે,અને $dW$ એ તંત્ર દ્વારા થયેલું કાર્ય છે.
આપેલ છે:
વાયુ દ્વારા મુક્ત થતી ઉષ્મા,$dQ = -20 \ J$ (ઋણ કારણ કે ઉષ્મા મુક્ત થાય છે).
વાયુ પર થયેલું કાર્ય,$dW = -8 \ J$ (ઋણ કારણ કે કાર્ય તંત્ર પર થાય છે).
પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા,$U_i = 30 \ J$.
સૂત્ર $dQ = (U_f - U_i) + dW$ નો ઉપયોગ કરતા:
$-20 = (U_f - 30) + (-8)$
$-20 = U_f - 30 - 8$
$-20 = U_f - 38$
$U_f = 38 - 20$
$U_f = 18 \ J$.
તેથી,અંતિમ આંતરિક ઉર્જા $18 \ J$ છે.
71
MediumMCQ
એક થર્મોડાયનેમિક પ્રક્રિયા માટે $\delta Q = -50 \text{ calorie}$ અને $W = -20 \text{ calorie}$ છે. જો પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા $-30 \text{ calorie}$ હોય,તો અંતિમ આંતરિક ઉર્જા ....... $\text{calorie}$ થશે.
A
$191.20$
B
$-60$
C
$100$
D
$-100$

Solution

(B) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,તંત્રને આપેલી ઉષ્મા એ આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર અને તંત્ર દ્વારા થયેલા કાર્યના સરવાળા જેટલી હોય છે: $\delta Q = \Delta U + W$.
અહીં,$\delta Q = -50 \text{ calorie}$ અને $W = -20 \text{ calorie}$ છે.
આ કિંમતો સમીકરણમાં મૂકતા: $-50 = \Delta U + (-20)$.
$\Delta U$ માટે ઉકેલતા: $\Delta U = -50 + 20 = -30 \text{ calorie}$.
આપણે જાણીએ છીએ કે $\Delta U = U_f - U_i$,જ્યાં $U_f$ એ અંતિમ આંતરિક ઉર્જા છે અને $U_i$ એ પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા છે.
આપેલ છે કે $U_i = -30 \text{ calorie}$,તેથી: $-30 = U_f - (-30)$.
$-30 = U_f + 30$.
$U_f = -30 - 30 = -60 \text{ calorie}$.
72
DifficultMCQ
એક થર્મોડાયનેમિક પ્રક્રિયામાં,વાયુના નિશ્ચિત દળનું દબાણ એવી રીતે બદલાય છે કે જ્યારે વાયુ પર $8 \, J$ કાર્ય કરવામાં આવે ત્યારે વાયુ $20 \, J$ ઉષ્મા મુક્ત કરે છે. જો વાયુની પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા $30 \, J$ હોય,તો અંતિમ આંતરિક ઉર્જા .... $J$ હશે.
A
$2$
B
$18$
C
$42$
D
$58$

Solution

(B) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$.
આપેલ છે કે વાયુ $20 \, J$ ઉષ્મા મુક્ત કરે છે,તેથી પૂરી પાડવામાં આવેલ ઉષ્મા $\Delta Q = -20 \, J$ છે.
વાયુ પર $8 \, J$ કાર્ય કરવામાં આવે છે,તેથી વાયુ દ્વારા થયેલ કાર્ય $\Delta W = -8 \, J$ છે.
આ કિંમતોને પ્રથમ નિયમના સમીકરણમાં મૂકતા:
$-20 \, J = \Delta U + (-8 \, J)$.
$\Delta U = -20 \, J + 8 \, J = -12 \, J$.
આપણે જાણીએ છીએ કે $\Delta U = U_f - U_i$,જ્યાં $U_f$ એ અંતિમ આંતરિક ઉર્જા છે અને $U_i$ એ પ્રારંભિક આંતરિક ઉર્જા છે.
$U_i = 30 \, J$ આપેલ હોવાથી:
$U_f - 30 \, J = -12 \, J$.
$U_f = 30 \, J - 12 \, J = 18 \, J$.
તેથી,અંતિમ આંતરિક ઉર્જા $18 \, J$ છે.
73
EasyMCQ
જો $\Delta Q$ અને $\Delta W$ અનુક્રમે તંત્રને આપેલી ઉષ્મા અને તંત્ર પર થયેલ કાર્ય દર્શાવતા હોય,તો ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ કેવી રીતે લખી શકાય?
A
$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$
B
$\Delta Q = \Delta U - \Delta W$
C
$\Delta Q = \Delta W - \Delta U$
D
$\Delta Q = -\Delta W - \Delta U$

Solution

(B) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ $\Delta Q = \Delta U + W_{by}$ સમીકરણ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $W_{by}$ એ તંત્ર દ્વારા થયેલ કાર્ય છે.
અહીં આપેલ છે કે $\Delta W$ એ તંત્ર પર થયેલ કાર્ય છે,તેથી $W_{by} = -\Delta W$ થાય.
આ કિંમત પ્રથમ નિયમના સમીકરણમાં મૂકતા:
$\Delta Q = \Delta U + (-\Delta W)$
$\Delta Q = \Delta U - \Delta W$
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
74
DifficultMCQ
એક સિસ્ટમ જેણે $2 \, kcal$ ઉષ્માનું શોષણ કર્યું છે અને $500 \, J$ કાર્ય કર્યું છે, તેમાં આંતરિક ઉર્જાનો ફેરફાર ...... $J$ છે.
A
$6400$
B
$5400$
C
$7900$
D
$8900$

Solution

(C) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ, ઉષ્મા $(Q)$, આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $(\Delta U)$ અને કાર્ય $(W)$ વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબ છે:
$Q = \Delta U + W$
આપેલ છે:
શોષાયેલ ઉષ્મા $(Q) = 2 \, kcal = 2 \times 1000 \times 4.2 \, J = 8400 \, J$
થયેલ કાર્ય $(W) = 500 \, J$
આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર શોધવા માટે સૂત્રને ફરીથી ગોઠવતા:
$\Delta U = Q - W$
કિંમતો મૂકતા:
$\Delta U = 8400 \, J - 500 \, J$
$\Delta U = 7900 \, J$
75
EasyMCQ
$Assertion:$ સિસ્ટમને આપવામાં આવતી ઉષ્મા હંમેશા તેની આંતરિક ઊર્જામાં થતા વધારા જેટલી જ હોય છે.
$Reason:$ જ્યારે કોઈ સિસ્ટમ એક તાપીય સંતુલનમાંથી બીજા તાપીય સંતુલનમાં બદલાય છે,ત્યારે તેના દ્વારા કેટલીક ઉષ્મા શોષાય છે.
A
જો $Assertion$ અને $Reason$ બંને સાચા હોય અને $Reason$ એ $Assertion$ ની સાચી સમજૂતી હોય.
B
જો $Assertion$ અને $Reason$ બંને સાચા હોય પરંતુ $Reason$ એ $Assertion$ ની સાચી સમજૂતી ન હોય.
C
જો $Assertion$ સાચું હોય પરંતુ $Reason$ ખોટું હોય.
D
જો $Assertion$ અને $Reason$ બંને ખોટા હોય.

Solution

(D) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W = \Delta U + P\Delta V$.
જો ઉષ્મા એવી રીતે આપવામાં આવે કે કદ બદલાતું નથી $(\Delta V = 0)$,એટલે કે સમકદ પ્રક્રિયા,તો સિસ્ટમને આપવામાં આવતી તમામ ઉષ્મા ઊર્જા ફક્ત આંતરિક ઊર્જામાં જ વધારો કરશે.
જો કે,અન્ય કોઈપણ પ્રક્રિયામાં જ્યાં કાર્ય થાય છે,ત્યાં આપવામાં આવેલી ઉષ્મા આંતરિક ઊર્જામાં ફેરફાર અને સિસ્ટમ દ્વારા કરવામાં આવેલા કાર્ય વચ્ચે વહેંચાઈ જાય છે.
તેથી,$Assertion$ ખોટું છે.
$Reason$ પણ ખોટું છે કારણ કે જ્યારે કોઈ સિસ્ટમ એક તાપીય સંતુલનમાંથી બીજામાં બદલાય છે,ત્યારે પ્રક્રિયાના આધારે ઉષ્મા શોષાઈ શકે છે,મુક્ત થઈ શકે છે અથવા શૂન્ય પણ રહી શકે છે.
76
DifficultMCQ
$100^{\circ}C$ તાપમાને $1\;cm^{3}$ કદ ધરાવતા $1\;g$ પાણીને સામાન્ય વાતાવરણીય દબાણ $(=1 \times 10^{5}\;Pa)$ હેઠળ તે જ તાપમાને વરાળમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. બનતી વરાળનું કદ $1671\;cm^{3}$ છે. જો પાણીની બાષ્પીભવનની વિશિષ્ટ ગુપ્ત ઉષ્મા $2256\;J/g$ હોય,તો આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર.....$J$ છે.
A
$2423$
B
$2089$
C
$167$
D
$2256$

Solution

(B) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$Q = \Delta U + W$.
અહીં,$Q$ એ આપેલી ઉષ્મા છે,$\Delta U$ એ આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર છે,અને $W$ એ તંત્ર દ્વારા થયેલું કાર્ય છે.
આપેલ છે:
દળ $m = 1\;g$
ગુપ્ત ઉષ્મા $L = 2256\;J/g$
દબાણ $P = 1 \times 10^{5}\;Pa$
પ્રારંભિક કદ $V_{1} = 1\;cm^{3} = 1 \times 10^{-6}\;m^{3}$
અંતિમ કદ $V_{2} = 1671\;cm^{3} = 1671 \times 10^{-6}\;m^{3}$
આપેલી ઉષ્મા $Q = mL = 1\;g \times 2256\;J/g = 2256\;J$.
થયેલું કાર્ય $W = P(V_{2} - V_{1}) = 1 \times 10^{5} \times (1671 - 1) \times 10^{-6} = 10^{5} \times 1670 \times 10^{-6} = 167\;J$.
$Q = \Delta U + W$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને $\Delta U = Q - W = 2256 - 167 = 2089\;J$ મળે છે.
77
EasyMCQ
એક ઇલેક્ટ્રિક હીટર $100\;W$ ના દરે સિસ્ટમને ગરમી આપે છે. જો સિસ્ટમ $75\;J/s$ ના દરે કાર્ય કરતી હોય,તો આંતરિક ઉર્જા કયા દરે ($J/s$ માં) વધી રહી છે?
A
$36$
B
$20$
C
$30$
D
$25$

Solution

(D) સિસ્ટમને $100\;W$ ના દરે ગરમી આપવામાં આવે છે.
આપેલ ગરમી,$Q = 100\;J/s.$
સિસ્ટમ $75\;J/s$ ના દરે કાર્ય કરે છે.
થયેલ કાર્ય,$W = 75\;J/s.$
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,આપણી પાસે છે:
$Q = \Delta U + W$
જ્યાં,$\Delta U$ એ આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર છે.
$\therefore \Delta U = Q - W$
$= 100 - 75$
$= 25\;J/s.$
તેથી,સિસ્ટમની આંતરિક ઉર્જા $25\;J/s$ ના દરે વધે છે.
78
Medium
કાર્ય દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા અંગે બેન્જામિન થોમસનના પ્રયોગનું વર્ણન કરો.

Solution

(N/A) બેન્જામિન થોમસન,જેમને કાઉન્ટ રમફોર્ડ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેમણે $1798$ માં તોપોને ડ્રિલ કરતી વખતે એક પ્રખ્યાત પ્રયોગ કર્યો હતો.
$1$. તેમણે અવલોકન કર્યું કે જ્યારે તોપને ડ્રિલ કરવા માટે બુઠ્ઠા ડ્રિલનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો,ત્યારે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ઉષ્મા ઉત્પન્ન થઈ,જે પાણીને ઉકાળી શકે તેમ હતી.
$2$. તેમણે નોંધ્યું કે જ્યાં સુધી ડ્રિલ ફેરવવાનું યાંત્રિક કાર્ય કરવામાં આવતું હતું ત્યાં સુધી ઉષ્માનું ઉત્પાદન ચાલુ રહ્યું.
$3$. કારણ કે ઉષ્મા ધાતુમાંથી આવતી હોય તેવું લાગતું ન હતું (કારણ કે ઉત્પન્ન થયેલા ધાતુના ટુકડાઓની ઉષ્મા ધારિતામાં કોઈ મોટો તફાવત ન હતો),તેમણે તારણ કાઢ્યું કે ઉષ્મા એ કોઈ પ્રવાહી (કેલોરિક) નથી,પરંતુ યાંત્રિક કાર્ય દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ઉર્જાનું એક સ્વરૂપ છે.
$4$. આ પ્રયોગે પ્રારંભિક પુરાવા આપ્યા કે યાંત્રિક કાર્યને ઉષ્મામાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે,જેણે ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમનો પાયો નાખ્યો.
79
Medium
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ લખો અને સમજાવો.

Solution

(N/A) તંત્રની આંતરિક ઉર્જા બે રીતે બદલાઈ શકે છે: ઉષ્મા અને કાર્ય.
ધારો કે $\Delta Q$ = પર્યાવરણ દ્વારા તંત્રને આપવામાં આવેલી ઉષ્મા.
$\Delta W$ = તંત્ર દ્વારા પર્યાવરણ પર કરવામાં આવેલું કાર્ય.
$\Delta U$ = તંત્રની આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર.
ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$ ... $(1)$ ને ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ કહેવામાં આવે છે.
સમીકરણ $(1)$ પરથી કહી શકાય કે તંત્રને આપવામાં આવેલી ઉર્જા $(\Delta Q)$ નો કેટલોક ભાગ તંત્રની આંતરિક ઉર્જા $(\Delta U)$ વધારવામાં અને બાકીનો ભાગ પર્યાવરણ પર કાર્ય $(\Delta W)$ કરવામાં વપરાય છે.
આ સમીકરણનું વૈકલ્પિક સ્વરૂપ $\Delta Q - \Delta W = \Delta U$ ... $(2)$ છે.
તંત્ર પ્રારંભિક અવસ્થામાંથી અંતિમ અવસ્થામાં વિવિધ રીતે જઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે,વાયુની અવસ્થા $(P_{1}, V_{1})$ થી $(P_{2}, V_{2})$ માં બદલવા માટે,અચળ દબાણે કદ $V_{1}$ થી $V_{2}$ બદલી શકાય,અને ત્યારબાદ અચળ કદે દબાણ $P_{1}$ થી $P_{2}$ બદલી શકાય.
જ્યારે તંત્રને એક અવસ્થામાંથી બીજી અવસ્થામાં લઈ જવામાં આવે છે,ત્યારે $\Delta Q$ અને $\Delta W$ અલગ-અલગ માર્ગ માટે અલગ-અલગ હોય છે,એટલે કે $\Delta Q$ અને $\Delta W$ માર્ગ પર આધારિત છે. પરંતુ તફાવત $(\Delta Q - \Delta W)$ દરેક માર્ગ માટે સમાન રહે છે. આમ,$(\Delta Q - \Delta W)$ માર્ગ પર આધારિત નથી અને તે ફક્ત તંત્રની પ્રારંભિક અને અંતિમ અવસ્થા પર આધાર રાખે છે.
તેથી,ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ $\Delta Q - \Delta W = \Delta U$ છે.
આ નિયમ કુદરતમાં થતા તમામ ફેરફારોમાં પાળવામાં આવે છે. આ ત્રણેય પદોના એકમો સમાન હોવા જોઈએ.
ચિહ્ન પ્રણાલી: જો તંત્ર ઉષ્માનું શોષણ કરે,તો $\Delta Q$ ધન ગણાય છે; જો ઉષ્મા મુક્ત થાય,તો $\Delta Q$ ઋણ ગણાય છે. જ્યારે વાયુનું વિસ્તરણ થાય,ત્યારે તંત્ર દ્વારા થયેલું કાર્ય $\Delta W$ ધન લેવામાં આવે છે; જ્યારે તંત્રનું સંકોચન થાય,ત્યારે તંત્ર પર થયેલું કાર્ય $\Delta W$ ઋણ લેવામાં આવે છે.
જો $(\Delta Q - \Delta W) > 0$ હોય,તો તંત્રની આંતરિક ઉર્જા વધે છે અને જો $(\Delta Q - \Delta W) < 0$ હોય,તો તંત્રની આંતરિક ઉર્જા ઘટે છે.
80
Easy
જ્યારે $1 \,g$ પાણીનું વાતાવરણીય દબાણ $(1.013 \times 10^{5} \,Pa)$ પર વરાળમાં રૂપાંતર થાય ત્યારે આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર ગણો. આપેલ છે કે પાણીની બાષ્પીભવનની ગુપ્ત ઉષ્મા $2256 \,J/g$ છે, $1 \,g$ પાણીનું કદ $1 \,cm^{3}$ છે અને $1 \,g$ વરાળનું કદ $1671 \,cm^{3}$ છે.

Solution

(N/A) ધારો કે $1 \,g$ પાણીનું વરાળમાં રૂપાંતર થાય છે.
પાણીની બાષ્પીભવનની ગુપ્ત ઉષ્મા, $L_{v} = 2256 \,J/g$.
તેથી, શોષાયેલી ઉષ્મા $\Delta Q = m \times L_{v} = 1 \,g \times 2256 \,J/g = 2256 \,J$.
વાતાવરણીય દબાણે $1 \,g$ પાણીનું કદ $V_{l} = 1 \,cm^{3} = 1 \times 10^{-6} \,m^{3}$ છે.
$1 \,g$ વરાળનું કદ $V_{g} = 1671 \,cm^{3} = 1671 \times 10^{-6} \,m^{3}$ છે.
કદમાં થતો ફેરફાર, $\Delta V = V_{g} - V_{l} = (1671 - 1) \times 10^{-6} \,m^{3} = 1670 \times 10^{-6} \,m^{3}$.
અચળ વાતાવરણીય દબાણે થયેલું કાર્ય, $\Delta W = P \Delta V = (1.013 \times 10^{5} \,Pa) \times (1670 \times 10^{-6} \,m^{3}) \approx 169.2 \,J$.
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ, $\Delta U = \Delta Q - \Delta W$.
$\Delta U = 2256 \,J - 169.2 \,J = 2086.8 \,J$.
આમ, આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $2086.8 \,J$ છે.
81
MediumMCQ
તંત્રની આંતરિક ઉર્જા કેટલી રીતે બદલી શકાય છે?
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(B) થર્મોડાયનેમિક તંત્રની આંતરિક ઉર્જા $(U)$ મુખ્યત્વે બે રીતે બદલી શકાય છે:
$1$. તંત્ર પર કાર્ય $(W)$ કરીને અથવા તંત્ર દ્વારા કાર્ય કરાવીને.
$2$. તંત્રને ઉષ્મા $(Q)$ આપીને અથવા તંત્રમાંથી ઉષ્મા દૂર કરીને.
થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ, આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $(\Delta U)$ નીચેના સમીકરણ દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\Delta U = Q - W$.
તેથી, આંતરિક ઉર્જા બદલવાની $2$ રીતો છે.
82
Medium
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ જણાવો અને તેની મર્યાદાઓ લખો.

Solution

(N/A) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ એ ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમનું એક સ્વરૂપ છે. તે જણાવે છે કે જો કોઈ તંત્રને $dQ$ જેટલી ઉષ્મા આપવામાં આવે,તો તેનો ઉપયોગ તંત્રની આંતરિક ઉર્જા $dU$ વધારવા માટે અને તંત્ર દ્વારા આસપાસની વિરુદ્ધ કાર્ય $dW$ કરવા માટે થાય છે. ગાણિતિક રીતે,તેને $dQ = dU + dW$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમની મર્યાદાઓ:
$1$. તે પ્રક્રિયાની દિશા સૂચવતું નથી. ઉદાહરણ તરીકે,તે સમજાવતું નથી કે ઉષ્મા શા માટે ઠંડા પદાર્થમાંથી ગરમ પદાર્થ તરફ આપમેળે વહી શકતી નથી.
$2$. તે એવી શરતો સ્પષ્ટ કરતું નથી કે જેના હેઠળ ઉષ્માનું કાર્યમાં રૂપાંતર શક્ય છે.
$3$. તે આપણને ઉષ્માના કાર્યમાં રૂપાંતરની મર્યાદા વિશે જણાવતું નથી,એટલે કે,તે સમજાવતું નથી કે ચક્રીય પ્રક્રિયામાં ઉષ્માનું સંપૂર્ણપણે કાર્યમાં રૂપાંતર શા માટે શક્ય નથી.
83
Medium
થર્મોડાયનેમિક્સમાં આંતરિક ઉર્જા માટેની સંજ્ઞા પ્રણાલી (sign convention) લખો.

Solution

(N/A) થર્મોડાયનેમિક્સમાં,આંતરિક ઉર્જાના ફેરફાર $(\Delta U)$ માટેની સંજ્ઞા પ્રણાલી થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ પર આધારિત છે: $\Delta U = Q - W$.
$1$. જો તંત્રની આંતરિક ઉર્જામાં વધારો થાય,તો $\Delta U$ ધન $(+ve)$ હોય છે. આ સામાન્ય રીતે ત્યારે થાય છે જ્યારે તંત્રને ઉષ્મા આપવામાં આવે અથવા તંત્ર પર કાર્ય કરવામાં આવે.
$2$. જો તંત્રની આંતરિક ઉર્જામાં ઘટાડો થાય,તો $\Delta U$ ઋણ $(-ve)$ હોય છે. આ સામાન્ય રીતે ત્યારે થાય છે જ્યારે તંત્ર દ્વારા ઉષ્મા મુક્ત કરવામાં આવે અથવા તંત્ર આસપાસ પર કાર્ય કરે.
$3$. આદર્શ વાયુ માટે,આંતરિક ઉર્જા માત્ર તાપમાન પર આધાર રાખે છે. તેથી,જો આદર્શ વાયુનું તાપમાન વધે,તો $\Delta U > 0$ અને જો તાપમાન ઘટે,તો $\Delta U < 0$ થાય છે.
84
Advanced
એકમ આડછેદના ક્ષેત્રફળવાળા પિસ્ટન સાથેના નળાકારમાં એક મોલ આદર્શ વાયુ ભરેલો છે જે આકૃતિમાં દર્શાવ્યું છે। ખેંચાયા વગરની $L$ લંબાઈની સ્પ્રિંગના એક છેડાને પિસ્ટન સાથે અને બીજા છેડાને નળાકારના તળિયા સાથે જોડેલો છે। સ્પ્રિંગનો અચળાંક $K$ છે। પ્રારંભમાં સ્પ્રિંગ ખેંચાણ વગરની છે અને વાયુ સમતોલનમાં છે। વાયુને ચોક્કસ જથ્થાની ઉષ્મા $Q$ આપતાં તેનું કદ $V_0$ થી $V_1$ થાય છે, તો
$(a)$ તંત્રનું પ્રારંભિક દબાણ કેટલું?
$(b)$ તંત્રનું અંતિમ દબાણ કેટલું?
$(c)$ થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમનો ઉપયોગ કરીને $Q, V_0, V_1, P_a$ અને $K$ વચ્ચેનો સંબંધ મેળવો।
Question diagram

Solution

(N/A) શરૂઆતમાં, સ્પ્રિંગ ખેંચાયેલી નથી, તેથી સ્પ્રિંગ દ્વારા લાગતું બળ શૂન્ય છે। પિસ્ટન વાતાવરણીય દબાણ $P_a$ અને વાયુના દબાણ $P_i$ હેઠળ સંતુલનમાં છે। તેથી, $P_i = P_a$.
$(b)$ જ્યારે કદ $V_0$ થી વધીને $V_1$ થાય છે, ત્યારે પિસ્ટન $x = V_1 - V_0$ જેટલું અંતર કાપે છે (કારણ કે ક્ષેત્રફળ એકમ છે)। હવે સ્પ્રિંગ $x$ જેટલી ખેંચાય છે। અંતિમ દબાણ $P_f$ એ વાતાવરણીય દબાણ, સ્પ્રિંગ બળ અને વાયુના દબાણ દ્વારા સંતુલિત થાય છે: $P_f = P_a + \frac{Kx}{A} = P_a + K(V_1 - V_0)$.
$(c)$ થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ, $Q = \Delta U + W$.
આદર્શ વાયુ માટે, $\Delta U = C_v \Delta T = \frac{C_v}{R} (P_f V_1 - P_i V_0) = \frac{f}{2} (P_f V_1 - P_i V_0)$.
વાયુ દ્વારા થયેલ કાર્ય $W = \int_{V_0}^{V_1} P \, dV$ છે। દબાણ કદ સાથે રેખીય રીતે બદલાતું હોવાથી, $W = \frac{P_i + P_f}{2} (V_1 - V_0)$.
કિંમતો મૂકતા: $Q = \frac{f}{2} [ (P_a + K(V_1 - V_0)) V_1 - P_a V_0 ] + \frac{P_a + P_a + K(V_1 - V_0)}{2} (V_1 - V_0)$.
85
MediumMCQ
શું $P\Delta V$ એ વિસ્તૃત (extensive) કે તીવ્ર (intensive) ચલ છે?
A
વિસ્તૃત (Extensive)
B
તીવ્ર (Intensive)
C
બંને
D
એકપણ નહીં

Solution

(A) વિસ્તૃત ચલ એ છે જે સિસ્ટમમાં રહેલા પદાર્થના કદ અથવા જથ્થા પર આધાર રાખે છે (દા.ત.,કદ,દળ,આંતરિક ઉર્જા).
તીવ્ર ચલ એ છે જે સિસ્ટમમાં રહેલા પદાર્થના કદ અથવા જથ્થાથી સ્વતંત્ર હોય છે (દા.ત.,દબાણ,તાપમાન,ઘનતા).
$P\Delta V$ પદમાં,$P$ (દબાણ) એ તીવ્ર ચલ છે,જ્યારે $\Delta V$ (કદમાં ફેરફાર) એ વિસ્તૃત ચલ છે.
તીવ્ર ચલ અને વિસ્તૃત ચલનો ગુણાકાર હંમેશા વિસ્તૃત ચલ જ હોય છે.
તેથી,$P\Delta V$ એ કાર્ય દર્શાવે છે,જે એક વિસ્તૃત ગુણધર્મ છે કારણ કે તે સિસ્ટમમાં રહેલા પદાર્થના જથ્થા પર આધાર રાખે છે.
86
Medium
વાયુને દબાવવાથી તે શા માટે ગરમ થાય છે?

Solution

(N/A) જ્યારે વાયુને દબાવવામાં આવે છે,ત્યારે બાહ્ય બળ દ્વારા વાયુ પર કાર્ય કરવામાં આવે છે. ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$. ઝડપી સંકોચન (એડિબેટિક પ્રક્રિયા) માં,$\Delta Q = 0$ હોય છે. તેથી,$\Delta U = -\Delta W$. વાયુ પર કાર્ય થતું હોવાથી,$\Delta W$ ઋણ હોય છે,જે $\Delta U$ ને ધન બનાવે છે. આંતરિક ઉર્જા $(\Delta U)$ માં વધારો થવાથી વાયુનું તાપમાન વધે છે.
87
Medium
શું આંતરિક ઉર્જાનું કાર્ય અથવા યાંત્રિક ઉર્જામાં રૂપાંતર કરવું શક્ય છે?

Solution

(A) હા,આંતરિક ઉર્જાનું કાર્ય અથવા યાંત્રિક ઉર્જામાં રૂપાંતર કરવું શક્ય છે.
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$.
જો કોઈ તંત્ર સમોષ્મી (adiabatic) પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય,તો $\Delta Q = 0$ થાય,જેનો અર્થ છે કે $\Delta W = -\Delta U$.
આનો અર્થ એ છે કે તંત્ર દ્વારા કરવામાં આવતું કોઈપણ કાર્ય $(\Delta W > 0)$ આંતરિક ઉર્જામાં ઘટાડો $(-\Delta U)$ લાવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,સિલિન્ડરમાં વાયુનું સમોષ્મી વિસ્તરણ અથવા બોમ્બનો વિસ્ફોટ,જ્યાં રાસાયણિક આંતરિક ઉર્જા ઝડપથી યાંત્રિક ગતિ ઉર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે.
88
MediumMCQ
ચક્રીય પ્રક્રિયામાં સિસ્ટમમાં પ્રવેશતી ગરમીનો ચોખ્ખો જથ્થો શેના સમકક્ષ હોય છે?
A
આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર
B
સિસ્ટમ દ્વારા કરવામાં આવેલ ચોખ્ખું યાંત્રિક કાર્ય
C
શૂન્ય
D
કુલ એન્થાલ્પી ફેરફાર

Solution

(B) ચક્રીય પ્રક્રિયામાં, સિસ્ટમ તેની પ્રારંભિક સ્થિતિમાં પાછી આવે છે. તેથી, આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $(\Delta U)$ શૂન્ય છે.
થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ, $\Delta Q = \Delta U + \Delta W$.
કારણ કે $\Delta U = 0$, તેથી $\Delta Q = \Delta W$ થાય છે.
આમ, સિસ્ટમમાં પ્રવેશતી ગરમીનો ચોખ્ખો જથ્થો એ સિસ્ટમ દ્વારા કરવામાં આવેલા ચોખ્ખા યાંત્રિક કાર્યની સમકક્ષ છે.
89
Difficult
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ પિસ્ટન સાથે જોડાયેલ એકમ આડછેદ ધરાવતા સિલિન્ડરમાં એક મોલ આદર્શ વાયુનો વિચાર કરો. એક સ્પ્રિંગ (સ્પ્રિંગ અચળાંક $k$) પિસ્ટન અને સિલિન્ડરના તળિયે જોડાયેલ છે (અખિંચાયેલી લંબાઈ $L$). શરૂઆતમાં સ્પ્રિંગ અખિંચાયેલી છે અને વાયુ સંતુલનમાં છે. વાયુને અમુક ઉષ્મા $Q$ આપવામાં આવે છે,જેના કારણે કદ $V_0$ થી વધીને $V_1$ થાય છે.
$(a)$ તંત્રનું પ્રારંભિક દબાણ કેટલું છે?
$(b)$ તંત્રનું અંતિમ દબાણ કેટલું છે?
$(c)$ ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમનો ઉપયોગ કરીને,$Q, V_0, V_1, P_a$ અને $k$ વચ્ચેનો સંબંધ લખો.
Question diagram

Solution

(N/A) શરૂઆતમાં તંત્ર સંતુલનમાં છે,તેથી પિસ્ટન પરનું દબાણ વાતાવરણીય દબાણ જેટલું હશે.
$\therefore P_{i} = P_{a}$
$(b)$ ઉષ્મા આપવાથી,વાયુનું કદ $V_{0}$ થી વધીને $V_{1}$ થાય છે.
આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = 1$ એકમ હોવાથી,પિસ્ટનનું સ્થાનાંતર $x = V_{1} - V_{0}$ થશે.
સ્પ્રિંગ દ્વારા પિસ્ટન પર લાગતું બળ $F = kx = k(V_{1} - V_{0})$ છે.
વાયુ પરનું અંતિમ દબાણ $P_{f}$ એ વાતાવરણીય દબાણ અને સ્પ્રિંગ બળને કારણે લાગતા દબાણનો સરવાળો છે:
$P_{f} = P_{a} + \frac{F}{A} = P_{a} + k(V_{1} - V_{0})$
$(c)$ ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$Q = \Delta U + \Delta W$.
એક મોલ આદર્શ વાયુ માટે આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U = C_{V}(T_{f} - T_{0})$ છે.
આદર્શ વાયુ સમીકરણ $PV = RT$ નો ઉપયોગ કરતા,$T = \frac{PV}{R}$,તેથી $\Delta U = C_{V} \left( \frac{P_{f}V_{1}}{R} - \frac{P_{a}V_{0}}{R} \right)$.
વાયુ દ્વારા થયેલ કાર્ય $\Delta W = P_{a}(V_{1} - V_{0}) + \frac{1}{2}k(V_{1} - V_{0})^{2}$ છે.
આમ,સંબંધ છે: $Q = C_{V} \left( \frac{(P_{a} + k(V_{1} - V_{0}))V_{1} - P_{a}V_{0}}{R} \right) + P_{a}(V_{1} - V_{0}) + \frac{1}{2}k(V_{1} - V_{0})^{2}$.
90
MediumMCQ
એક તંત્રને $300$ કેલરી ઉષ્મા આપવામાં આવે છે અને તે $600$ જૂલ કાર્ય કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં તંત્રની આંતરિક ઉર્જામાં કેટલો ફેરફાર થાય છે? $(J = 4.18 \text{ Joules/cal})$ (જૂલમાં)
A
$654$
B
$156.5$
C
$-300$
D
$-528.2$

Solution

(A) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U$ નીચેના સમીકરણ દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$
જ્યાં $\Delta Q$ એ તંત્રને આપેલી ઉષ્મા છે અને $\Delta W$ એ તંત્ર દ્વારા થયેલું કાર્ય છે.
સૌ પ્રથમ,આપેલી ઉષ્માને કેલરીમાંથી જૂલમાં રૂપાંતરિત કરો:
$\Delta Q = 300 \text{ cal} \times 4.18 \text{ J/cal} = 1254 \text{ J}$.
તંત્ર દ્વારા થયેલું કાર્ય $\Delta W = 600 \text{ J}$ છે.
$\Delta U$ શોધવા માટે પ્રથમ નિયમના સમીકરણને ફરીથી ગોઠવતા:
$\Delta U = \Delta Q - \Delta W$
$\Delta U = 1254 \text{ J} - 600 \text{ J} = 654 \text{ J}$.
આમ,તંત્રની આંતરિક ઉર્જામાં $654 \text{ J}$ નો વધારો થાય છે.
91
MediumMCQ
એક ઇલેક્ટ્રિક ઉપકરણ સિસ્ટમને $6000 \, J/min$ ઉષ્મા આપે છે. જો સિસ્ટમ $90 \, W$ પાવર આપે છે,તો આંતરિક ઉર્જામાં $2.5 \times 10^{3} \, J$ નો વધારો કરવા માટે કેટલો સમય ($sec$ માં) લાગશે?
A
$250$
B
$410$
C
$300$
D
$150$

Solution

(A) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$.
આપેલ છે:
ઉષ્માનો દર $\frac{\Delta Q}{\Delta t} = \frac{6000 \, J}{60 \, sec} = 100 \, W$.
સિસ્ટમ દ્વારા અપાતો પાવર $\frac{\Delta W}{\Delta t} = 90 \, W$.
આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U = 2.5 \times 10^{3} \, J = 2500 \, J$.
પાવરના સમીકરણનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{\Delta Q}{\Delta t} = \frac{\Delta U}{\Delta t} + \frac{\Delta W}{\Delta t}$.
$100 = \frac{2500}{\Delta t} + 90$.
$100 - 90 = \frac{2500}{\Delta t}$.
$10 = \frac{2500}{\Delta t}$.
$\Delta t = \frac{2500}{10} = 250 \, sec$.
92
MediumMCQ
$7$ મોલ એક મોનોએટોમિક આદર્શ વાયુનું અચળ દબાણે તાપમાન $40 K$ જેટલું વધારવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં વાયુની આંતરિક ઊર્જામાં થતો વધારો $.... J$ છે. (આપેલ છે: $R = 8.3 J K^{-1} mol^{-1}$)
A
$5810$
B
$3486$
C
$11620$
D
$6972$

Solution

(B) કોઈપણ આદર્શ વાયુ માટે,આંતરિક ઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U$ માત્ર તાપમાનના ફેરફાર $\Delta T$ પર આધાર રાખે છે અને તે નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$\Delta U = n C_V \Delta T$
મોનોએટોમિક આદર્શ વાયુ માટે,અચળ કદે મોલર વિશિષ્ટ ઉષ્મા $C_V = \frac{3}{2} R$ છે.
આપેલ કિંમતો:
$n = 7 \text{ mol}$
$\Delta T = 40 K$
$R = 8.3 J K^{-1} mol^{-1}$
આ કિંમતોને સૂત્રમાં મૂકતા:
$\Delta U = 7 \times \left( \frac{3}{2} \times 8.3 \right) \times 40$
$\Delta U = 7 \times 3 \times 8.3 \times 20$
$\Delta U = 21 \times 166 = 3486 J$
આમ,આંતરિક ઊર્જામાં થતો વધારો $3486 J$ છે.
93
MediumMCQ
$1 \,L$ કદ ધરાવતા થર્મલી ઇન્સ્યુલેટેડ (ઉષ્મા અવાહક) સખત પાત્રમાં ઓરડાના તાપમાને દ્વિ-પરમાણ્વિક આદર્શ વાયુ ભરેલો છે. પાત્રની અંદર રાખેલ એક નાનું પેડલ બહારથી ફેરવવામાં આવે છે,જેથી દબાણમાં $10^{5} \,Pa$ નો વધારો થાય છે. આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર આશરે ............... $J$ છે.
A
$0$
B
$67$
C
$150$
D
$250$

Solution

(D) આદર્શ વાયુ માટે આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U = n \cdot \frac{f}{2} \cdot R \cdot \Delta T$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પાત્ર સખત હોવાથી,કદ $V$ અચળ રહે છે. આદર્શ વાયુના સમીકરણ $pV = nRT$ પરથી,આપણને $V \Delta p = nR \Delta T$ મળે છે.
આ કિંમતને આંતરિક ઉર્જાના સૂત્રમાં મૂકતા,આપણને $\Delta U = \frac{f}{2} (V \Delta p)$ મળે છે.
દ્વિ-પરમાણ્વિક વાયુ માટે,મુક્તિના અંશો (degrees of freedom) $f = 5$ છે.
આપેલ છે: $V = 1 \,L = 10^{-3} \,m^{3}$ અને $\Delta p = 10^{5} \,Pa$.
ગણતરી કરતા: $\Delta U = \frac{5}{2} \times 10^{-3} \times 10^{5} = 2.5 \times 10^{2} = 250 \,J$.
94
AdvancedMCQ
$100^{\circ} C$ તાપમાને $1 \,kg$ પ્રવાહી પાણીનું વરાળમાં રૂપાંતર થાય છે. $100^{\circ} C$ તાપમાને,વરાળનું દબાણ $1.01 \times 10^5 \,N m^{-2}$ છે અને બાષ્પીભવનની ગુપ્ત ઉષ્મા $22.6 \times 10^5 \,J kg^{-1}$ છે. પ્રવાહી પાણીની ઘનતા $10^3 \,kg m^{-3}$ અને વરાળની ઘનતા $\frac{1}{1.8} \,kg m^{-3}$ છે. આ અવસ્થા પરિવર્તન દરમિયાન આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર આશરે ............ $J kg^{-1}$ છે.
A
$1.8 \times 10^5$
B
$20.8 \times 10^5$
C
$22.6 \times 10^5$
D
$11.3 \times 10^5$

Solution

(B) અવસ્થા પરિવર્તન દરમિયાન $1 \,kg$ પાણી માટે કદમાં થતો ફેરફાર $\Delta V$ નીચે મુજબ છે:
$\Delta V = V_{\text{vapour}} - V_{\text{liquid}} = \frac{m}{\rho_{\text{vapour}}} - \frac{m}{\rho_{\text{liquid}}}$
$\Delta V = \frac{1}{(1/1.8)} - \frac{1}{1000} = 1.8 - 0.001 \approx 1.8 \,m^3$
અચળ દબાણ $p$ વિરુદ્ધ તંત્ર દ્વારા થયેલ કાર્ય:
$W = p \Delta V = (1.01 \times 10^5 \,N m^{-2}) \times (1.8 \,m^3) = 1.818 \times 10^5 \,J$
અવસ્થા પરિવર્તન દરમિયાન શોષાયેલી ઉષ્મા:
$Q = mL = 1 \,kg \times 22.6 \times 10^5 \,J kg^{-1} = 22.6 \times 10^5 \,J$
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta U = Q - W$:
$\Delta U = 22.6 \times 10^5 - 1.818 \times 10^5$
$\Delta U = 20.782 \times 10^5 \,J kg^{-1} \approx 20.8 \times 10^5 \,J kg^{-1}$.
95
EasyMCQ
થર્મોડાયનેમિક્સનો નીચેનામાંથી કયો નિયમ આંતરિક ઉર્જા (internal energy) શબ્દને વ્યાખ્યાયિત કરે છે?
A
શૂન્યમો નિયમ
B
પ્રથમ નિયમ
C
બીજો નિયમ
D
ત્રીજો નિયમ

Solution

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
આંતરિક ઉર્જા એ સિસ્ટમની અંદરના અણુઓની તમામ સૂક્ષ્મ ઉર્જાઓ (ગતિજ અને સ્થિતિજ) નો સરવાળો છે.
થર્મોડાયનેમિક્સનો $1^{\text{st}}$ નિયમ ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમ પર આધારિત છે અને તેને નીચે મુજબ દર્શાવવામાં આવે છે:
$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$
જ્યાં:
$\Delta Q$ એ સિસ્ટમને આપેલી ઉષ્મા છે,
$\Delta U$ એ સિસ્ટમની આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર છે,
$\Delta W$ એ સિસ્ટમ દ્વારા થયેલું કાર્ય છે.
સમીકરણને ફરીથી ગોઠવતા,આપણને $\Delta U = \Delta Q - \Delta W$ મળે છે. આ નિયમ સિસ્ટમની આંતરિક ઉર્જામાં થતા ફેરફારની વ્યાખ્યા અને માપદંડ પૂરો પાડે છે.
96
MediumMCQ
નીચે બે વિધાનો આપેલા છે. એકને વિધાન $A$ અને બીજાને કારણ $R$ તરીકે લેબલ કરવામાં આવ્યું છે.
વિધાન $A$ : જો $dQ$ અને $dW$ અનુક્રમે સિસ્ટમને આપેલી ઉષ્મા અને સિસ્ટમ પર કરેલા કાર્યને દર્શાવે છે,તો ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ $dQ = dU - dW$ થાય.
કારણ $R$ : ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમ પર આધારિત છે.
ઉપરોક્ત વિધાનોના પ્રકાશમાં,નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો:
A
$A$ સાચું છે પણ $R$ સાચું નથી.
B
$A$ સાચું નથી પણ $R$ સાચું છે.
C
$A$ અને $R$ બંને સાચા છે અને $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.
D
$A$ અને $R$ બંને સાચા છે પણ $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

Solution

(C) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ જણાવે છે કે સિસ્ટમની આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $(dU)$ એ સિસ્ટમને આપેલી ઉષ્મા $(dQ)$ અને સિસ્ટમ પર કરેલા કાર્ય $(dW)$ ના સરવાળા જેટલો હોય છે.
ગાણિતિક રીતે,આને $dU = dQ + dW$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
જો આપણે $dQ$ માટે આ સમીકરણને ફરીથી ગોઠવીએ,તો આપણને $dQ = dU - dW$ મળે છે.
તેથી,વિધાન $A$ સાચું છે.
ઉષ્માગતિશાસ્ત્રનો પ્રથમ નિયમ ખરેખર ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમનું એક સ્વરૂપ છે,જે જણાવે છે કે ઉર્જાનું સર્જન કે વિનાશ થઈ શકતો નથી,માત્ર તેનું રૂપાંતર થઈ શકે છે. તેથી,કારણ $R$ સાચું છે.
વિધાન $A$ માં આપેલ ગાણિતિક અભિવ્યક્તિ સીધી રીતે કારણ $R$ માં ઉલ્લેખિત ઉર્જા સંરક્ષણના સિદ્ધાંત પરથી તારવવામાં આવી છે,તેથી $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.
97
EasyMCQ
એક સ્ત્રોત $1000 \, W$ ના દરે સિસ્ટમને ગરમી પૂરી પાડે છે. જો સિસ્ટમ $200 \, W$ ના દરે કાર્ય કરે,તો સિસ્ટમની આંતરિક ઉર્જા વધવાનો દર $....... \, W$ છે.
A
$1200$
B
$600$
C
$500$
D
$800$

Solution

(D) થર્મોડાયનેમિક્સના પ્રથમ નિયમ મુજબ,સિસ્ટમને આપવામાં આવતી ગરમી $(dQ)$ એ આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $(dU)$ અને સિસ્ટમ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય $(dW)$ ના સરવાળા જેટલી હોય છે: $dQ = dU + dW$.
સમયના અંતરાલ $(dt)$ વડે ભાગતા,આપણને દરનું સમીકરણ મળે છે: $\frac{dQ}{dt} = \frac{dU}{dt} + \frac{dW}{dt}$.
આપેલ છે:
ગરમીનો દર,$\frac{dQ}{dt} = 1000 \, W$.
કાર્યનો દર,$\frac{dW}{dt} = 200 \, W$.
આંતરિક ઉર્જામાં વધારાનો દર શોધવા માટે સમીકરણને ફરીથી ગોઠવતા:
$\frac{dU}{dt} = \frac{dQ}{dt} - \frac{dW}{dt}$.
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{dU}{dt} = 1000 \, W - 200 \, W = 800 \, W$.
98
MediumMCQ
$100^{\circ}C$ તાપમાને રહેલા $1\,kg$ પાણીને વાતાવરણીય દબાણે ઉકાળીને $100^{\circ}C$ તાપમાનની વરાળમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. પાણીનું કદ પ્રવાહી સ્વરૂપે $1.00 \times 10^{-3}\,m^3$ થી બદલાઈને વરાળ સ્વરૂપે $1.671\,m^3$ થાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન તંત્રની આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $........kJ$ હશે. (આપેલ છે: બાષ્પીભવનની ગુપ્ત ઉષ્મા $= 2257\,kJ/kg$,વાતાવરણીય દબાણ $= 1 \times 10^5\,Pa$)
A
$+2090$
B
$-2090$
C
$-2426$
D
$+2476$

Solution

(A) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ,$\Delta Q = \Delta U + \Delta W$.
તેથી,આંતરિક ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U = \Delta Q - \Delta W$ છે.
અહીં,$\Delta Q = mL_v = (1\,kg) \times (2257\,kJ/kg) = 2257\,kJ = 2257 \times 10^3\,J$.
વિસ્તરણ દરમિયાન તંત્ર દ્વારા થયેલ કાર્ય $\Delta W = P \Delta V = P(V_f - V_i)$ છે.
$\Delta W = (1 \times 10^5\,Pa) \times (1.671\,m^3 - 1.00 \times 10^{-3}\,m^3) = 10^5 \times (1.671 - 0.001) = 10^5 \times 1.670 = 167000\,J = 167\,kJ$.
હવે,$\Delta U = 2257\,kJ - 167\,kJ = 2090\,kJ$.
99
DifficultMCQ
એક સિલિન્ડરમાં રાખેલા એક મોલ હિલિયમને કુલ $48 \,J$ ઉષ્મા આપવામાં આવે છે. હિલિયમનું તાપમાન $2^{\circ} C$ જેટલું વધે છે. વાયુ દ્વારા થયેલ કાર્ય કેટલું હશે ($\,J$ માં)? (આપેલ છે,$R=8.3 \,J \,K^{-1} \,mol^{-1}$.)
A
$72.9$
B
$24.9$
C
$48$
D
$23.1$

Solution

(D) ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના પ્રથમ નિયમ મુજબ:
$\Delta Q = \Delta U + W$
અહીં,$\Delta Q = 48 \,J$,$n = 1 \,mol$,અને $\Delta T = 2 \,K$ (કારણ કે $2^{\circ}C$ નો ફેરફાર એ $2 \,K$ ના ફેરફાર જેટલો જ છે).
હિલિયમ જેવા એકપરમાણ્વિક વાયુ માટે,અચળ કદ પર મોલર વિશિષ્ટ ઉષ્મા $C_v = \frac{3}{2}R$ છે.
આંતરિક ઉર્જામાં ફેરફાર $\Delta U = n C_v \Delta T = (1) \left(\frac{3}{2} R\right) (2) = 3R$ થાય.
પ્રથમ નિયમના સમીકરણમાં કિંમતો મૂકતા:
$48 = 3R + W$
$W = 48 - 3(8.3)$
$W = 48 - 24.9$
$W = 23.1 \,J$.

Thermodynamics — First Law of Thermodynamics · Frequently Asked Questions

1Are these Thermodynamics questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Thermodynamics Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.