Stem Questions in Gujarati

(B) દૂધી જેવા વનસ્પતિઓમાં (જેમ કે કાકડી,કોળું,તરબૂચ),કક્ષકલિકાઓ પાતળી,સર્પાકાર રીતે ગૂંચળાયેલી અને સંવેદનશીલ રચનાઓમાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને પ્રતાન (tendrils) કહેવામાં આવે છે. આ રચનાઓ વનસ્પતિને આધાર પર ચઢવામાં મદદ કરે છે.

(D) $Bougainvillea$ માં,કક્ષકલિકાઓ કાષ્ઠમય,સીધી અને અણીદાર રચનાઓમાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને કંટાક (Thorns) કહેવામાં આવે છે. આ કંટાક વનસ્પતિને ચરતા પ્રાણીઓ સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

(B) $Opuntia$ (થોર) માં,પ્રકાંડ ચપટી,લીલી અને માંસલ રચનાઓમાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને પર્ણસદ્રશ પ્રકાંડ (phylloclades) કહેવામાં આવે છે. આ રચનાઓ પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય કરે છે,કારણ કે તેના પર્ણો કાંટામાં રૂપાંતરિત થઈ ગયા હોય છે.

(D) $Euphorbia$ માં,પ્રકાંડ લીલી,માંસલ,નળાકાર અથવા ચપટી રચનામાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને $Phylloclade$ (પર્ણસદશ પ્રકાંડ) કહેવામાં આવે છે.
આ રૂપાંતરણ વનસ્પતિને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવામાં અને પાણીનો સંગ્રહ કરવામાં મદદ કરે છે,જે શુષ્ક વાતાવરણ માટેનું અનુકૂલન છે.

(B) પર્ણસદ્રશ પ્રકાંડ (Phylloclade) એ પ્રકાંડનું એક રૂપાંતરણ છે જેમાં પ્રકાંડ લીલું,ચપટું અને માંસલ બને છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ (સંશ્લેષણ કાર્ય) કરવા માટે અમર્યાદિત વૃદ્ધિ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં $Opuntia$ (થોર) અને $Euphorbia$ નો સમાવેશ થાય છે.

(B) બટાકાનું કંદ $(Tuber)$ એ ભૂગર્ભીય પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે.
કોલોકેસિયાનું વજ્રકંદ $(Corm)$ એ ભૂગર્ભીય પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે.
આદુનું પ્રકાંડકંદ $(Rhizome)$ એ ભૂગર્ભીય પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે.
નેપેન્થિસનો કળશ $(Pitcher)$ એ પર્ણનું રૂપાંતરણ છે,જેમાં પર્ણપત્ર કળશ જેવી રચનામાં ફેરવાય છે જેથી તે કીટકોને પકડી શકે.

(C) $Pineapple$ (અનાનસ) માં પ્રકાંડનું રૂપાંતર $Sucker$ (ભૂસ્તારી) તરીકે થાય છે,જે જમીનની સપાટીની નીચે સમાંતર રીતે વૃદ્ધિ પામીને નવા છોડના નિર્માણમાં મદદ કરે છે,જેને વાનસ્પતિક પ્રજનન કહેવાય છે.
$Vanda$ એ અધિપાદપ છે જેમાં હવામાં લટકતા મૂળ હોય છે જે વાતાવરણમાંથી ભેજ શોષે છે,તે સોટીમૂળ નથી.
$Jasmine$ (જુઈ) માં પ્રજનન $Stolons$ દ્વારા થાય છે,$Offset$ દ્વારા નહીં.
$Nepenthes$ (કલશપર્ણ) માં પર્ણાગ્રહ કલશ જેવી રચનામાં ફેરવાય છે જેનો ઉપયોગ કીટકોને પકડવા માટે થાય છે,મુખ્યત્વે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે નહીં.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે કોર્મ (વજ્રકંદ) એ રાઈઝોમનું સંઘનિત સ્વરૂપ છે જે જમીનની સપાટીની નીચે ઊભી દિશામાં વૃદ્ધિ પામે છે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે કોર્મ સામાન્ય રીતે ગાંઠો,આંતરગાંઠો,કલિકાઓ અને શલ્કી પર્ણો ધરાવે છે,લીલા પર્ણો નહીં. લીલા પર્ણો સામાન્ય રીતે વનસ્પતિના હવાઈ ભાગ પર જોવા મળે છે,જ્યારે કોર્મ એ ભૂગર્ભીય પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે.

(B) એપિફાઈટ્સ (અધિપાદપ) એવી વનસ્પતિઓ છે જે બીજી વનસ્પતિઓ પર આધાર માટે જોડાયેલી હોય છે,પરંતુ તેમાંથી પોષક તત્વો કે પાણી મેળવતી નથી. તેઓ પરજીવી હોતા નથી. ઉદાહરણ તરીકે ઓર્કિડ,શેવાળ (mosses) અને અમુક પ્રકારની ફર્ન.

(B) વજ્રકંદ (Corm) એ ટૂંકું,ઊભું,ફૂલેલું,ભૂગર્ભીય વનસ્પતિ પ્રકાંડ છે જે કેટલીક વનસ્પતિઓ દ્વારા શિયાળા અથવા અન્ય પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા માટે સંગ્રહ અંગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે અશાખિત અને ગોળાકાર આકારનું હોય છે.
કોલોકેસિયા (અરવી) અને ગ્લેડિયોલસ એ વજ્રકંદ દ્વારા પ્રજનન કરતી વનસ્પતિઓના ઉદાહરણો છે.
તેની સામે,આદુ એ પ્રકાંડ-કંદ (Rhizome) છે,ડુંગળી એ કંદ (Bulb) છે અને બટાટા એ બટાટા-કંદ (Tuber) છે.

(C) વજ્રકંદ (Corm) એ ટૂંકું,ઉભું અને ફૂલેલું ભૂગર્ભીય પ્રકાંડ છે,જે વનસ્પતિને શિયાળા કે અન્ય પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં જીવંત રાખવા માટે ખોરાક સંગ્રહક અંગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે કારણ કે તેમાં ગાંઠો અને આંતરગાંઠો જોવા મળે છે,અને તેના પર શલ્કી પર્ણો તથા કક્ષકલિકાઓ હોય છે,જે પ્રકાંડના લાક્ષણિક લક્ષણો છે.
વજ્રકંદ દ્વારા પ્રજનન કરતી વનસ્પતિઓના ઉદાહરણોમાં $Colocasia$ (અળવી) અને $Amorphophallus$ (સૂરણ) નો સમાવેશ થાય છે.

(B) બટાકાનો કંદ એ ભૂગર્ભીય પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે. બટાકા પર જોવા મળતી 'આંખો' એ પ્રકાંડની ગાંઠો (nodes) દર્શાવે છે. દરેક આંખમાં એક નાનું ભીંગડા જેવું પર્ણ હોય છે જેની કક્ષમાં કક્ષકલિકા (axillary bud) આવેલી હોય છે. આ કલિકાઓ ગાંઠો પરથી ઉદ્ભવતી હોવાથી તેને ગાંઠામૂળ કલિકા (nodal bud) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,બટાકાના કંદ પર જોવા મળતી કલિકાઓ ગાંઠામૂળ અને કક્ષકલિકા છે.

(B) $Opuntia$ માં,ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા થતા પાણીના વ્યયને ઘટાડવા માટે પર્ણોનું રૂપાંતર કંટકોમાં (કાંટામાં) થાય છે.
પરિણામે,પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય પ્રકાંડ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
$Opuntia$ નું પ્રકાંડ લીલું,માંસલ અને ચપટું (પર્ણસદશ પ્રકાંડ) હોય છે,જે તેને અસરકારક રીતે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવામાં મદદ કરે છે.

(A) $\rightarrow$ આદુમાં ખાવાલાયક ભાગ એ રૂપાંતરિત પ્રકાંડ છે જેને રાઈઝોમ (rhizome) કહેવામાં આવે છે,જેમાં ખોરાકનો સંગ્રહ થાય છે.
$\rightarrow$ ડુંગળીમાં ખાવાલાયક ભાગ માંસલ પર્ણો છે જે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે. તેનું પ્રકાંડ એક તકતી જેવી રચનામાં સંકોચાયેલું હોય છે અને પર્ણો એકબીજા પર ગોઠવાયેલા હોય છે.

(B) પ્રકાંડ એ ધરીનો ઉર્ધ્વગામી ભાગ છે જે શાખાઓ,પર્ણો,પુષ્પો અને ફળો ધરાવે છે.
તે અંકુરિત બીજના ભ્રૂણના આદિસ્કંધ (plumule) માંથી વિકસે છે.
પ્રકાંડની મુખ્ય લાક્ષણિકતા ગાંઠ અને આંતરગાંઠની હાજરી છે.
ગાંઠ એ પ્રકાંડનો એવો વિસ્તાર છે જ્યાંથી પર્ણો ઉદ્ભવે છે,જ્યારે આંતરગાંઠ એ બે ગાંઠ વચ્ચેનો ભાગ છે.

(A) વિકસતા બીજમાં,ભ્રૂણ એ ભ્રૂણમૂળ અને ભ્રૂણાગ્રનો બનેલો હોય છે.
$1$. $Radicle$ (ભ્રૂણમૂળ) એ ભ્રૂણનો મૂળનો ભાગ છે જેમાંથી મૂળતંત્રનો વિકાસ થાય છે.
$2$. $Plumule$ (ભ્રૂણાગ્ર) એ ભ્રૂણનો પ્રરોહનો ભાગ છે જેમાંથી વનસ્પતિના પ્રકાંડ અને પર્ણોનો વિકાસ થાય છે.
$3$. તેથી,પ્રકાંડનો વિકાસ $Plumule$ (ભ્રૂણાગ્ર) માંથી થાય છે.

(C) પ્રકાંડ એ ધરીનો ઉપર તરફનો ભાગ છે જે શાખાઓ,પર્ણો,પુષ્પો અને ફળો ધરાવે છે. પ્રકાંડ ગાંઠ અને આંતરગાંઠ ધરાવે છે. પ્રકાંડનો જે ભાગ પર પર્ણો ઉદ્ભવે છે તેને ગાંઠ કહેવામાં આવે છે,જ્યારે બે ગાંઠ વચ્ચેના ભાગને આંતરગાંઠ કહે છે. તેથી,પર્ણો પ્રકાંડની ગાંઠમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

(B) આ આકૃતિમાં આદુ (પ્રકાંડકંદ),અળવી (વજ્રકંદ) અને બટાટા (સ્ફીતકંદ) દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ તમામ રૂપાંતરિત પ્રકાંડ છે જે ખોરાકનો સંગ્રહ કરવા માટે વિકસિત થયા છે. જોકે તેઓ વાનસ્પતિક પ્રજનન પણ કરી શકે છે,પરંતુ આ સંદર્ભમાં રૂપાંતરિત પ્રકાંડ તરીકે તેમનું પ્રાથમિક અને સૌથી લાક્ષણિક કાર્ય ખોરાકનો સંગ્રહ કરવાનું છે.

(C) બટાટા એ ભૂગર્ભીય પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે જેને કંદ (tuber) કહેવામાં આવે છે.
તેને પ્રકાંડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તે પ્રકાંડના લાક્ષણિક લક્ષણો ધરાવે છે,જેમ કે ગાંઠ (nodes) અને આંતરગાંઠ (internodes) ની હાજરી.
બટાટા પર જોવા મળતી 'આંખો' વાસ્તવમાં કક્ષકકલિકાઓ (axillary buds) છે અને તેમાં અગ્રકલિકાઓ (terminal buds) પણ હોય છે,જે પ્રકાંડના વિશિષ્ટ લક્ષણો છે.
જોકે તે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે અને જમીનની અંદર ઉગે છે,પરંતુ આ લક્ષણો કલિકાઓની હાજરી કરતા ગૌણ છે,જે તેની પ્રકાંડ તરીકેની ઓળખની પુષ્ટિ કરે છે.

(D) ઘણી વનસ્પતિઓમાં,તરુણ પ્રકાંડ લીલું હોય છે અને તેમાં હરિતદ્રવ્ય હોય છે,જે તેને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા આપે છે. આ ઉપરાંત,ફાફડાથોર $(Opuntia)$ જેવી મરુનિવાસી વનસ્પતિઓમાં,પ્રકાંડ ચપટું અને માંસલ બની જાય છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય કરે છે,કારણ કે પર્ણો પાણીના વ્યયને ઘટાડવા માટે કંટકમાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે. તેથી,તરુણ પ્રકાંડ અને $Opuntia$ નું પ્રકાંડ બંને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.

(C) પ્રકાંડસૂત્ર એ પાતળી,કુંતલાકાર રીતે વીંટળાયેલી રચનાઓ છે જે વનસ્પતિને આધાર પર ચઢવામાં મદદ કરે છે. તેનો વિકાસ પ્રકાંડની કક્ષકલિકામાંથી થાય છે. તેના ઉદાહરણોમાં દૂધી,કાકડી,તરબૂચ અને દ્રાક્ષ જેવી વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) $Pistia$ (જળશૃંખલા) અને $Eichhornia$ (જળકુંભી) જેવી વનસ્પતિઓમાં પ્રકાંડનું રૂપાંતર 'ભૂસ્તારિકા' (offset) માં થાય છે.
આ વનસ્પતિઓ જલીય પર્યાવરણમાં જોવા મળે છે.
તેમાં પ્રકાંડ ટૂંકું હોય છે અને દરેક ગાંઠ પર પર્ણોનો ગુલાબવત સમૂહ (rosette of leaves) અને મૂળનો ગુચ્છ જોવા મળે છે,જે વાનસ્પતિક પ્રજનનમાં મદદ કરે છે.

(D) આકૃતિમાં વનસ્પતિમાં જોવા મળતા પ્રતાન (tendrils) દર્શાવવામાં આવ્યા છે. પ્રતાન એ પાતળી,કુંતલાકાર રચનાઓ છે જે વનસ્પતિને આધાર પર ચઢવામાં મદદ કરે છે. કાકડી,કોળું અને તરબૂચ જેવી વનસ્પતિઓમાં (કુકરબિટેસી કુળના સભ્યો),કક્ષકલિકાઓ પ્રતાનમાં રૂપાંતરિત થાય છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ (કાકડી) છે.

(B) વનસ્પતિનું પ્રકાંડ જ્યારે તરૂણ (યુવાન) હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે લીલા રંગનું હોય છે કારણ કે તેમાં હરિતદ્રવ્ય (chlorophyll) હોય છે અને તે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા કરે છે.
જેમ જેમ વનસ્પતિ પરિપક્વ થાય છે અને મોટી થાય છે,તેમ પ્રકાંડમાં દ્વિતીય વૃદ્ધિ થાય છે,તેની ઉપર છાલ વિકસે છે અને લિગ્નિન તથા અન્ય પદાર્થોના જમા થવાને કારણે તે કથ્થાઈ રંગનું બને છે.

(A) $Opuntia$ (ફાફડાથોર) માં,બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા થતો પાણીનો વ્યય ઘટાડવા અને તૃણાહારીઓ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે પર્ણોનું રૂપાંતરણ કંટકો (spines) માં થાય છે.
પ્રકાંડ ચપટું,માંસલ અને લીલું બને છે જેથી તે પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય કરી શકે,કારણ કે શુષ્ક વાતાવરણમાં તે પર્ણોનું કાર્ય સંભાળી લે છે.

(B) રાઈઝોમ એ રૂપાંતરિત ભૂગર્ભીય પ્રકાંડ છે જે જમીનની સપાટીની નીચે આડી દિશામાં (જમીન પર પથરાયેલું) વૃદ્ધિ પામે છે.
તે જાડું,માંસલ અને શાખિત હોવા માટે જાણીતું છે.
તેમાં સ્પષ્ટ ગાંઠો અને આંતરગાંઠો હોય છે,જ્યાં ગાંઠો પર ઘણીવાર શલ્કપત્રો અને કક્ષકલિકાઓ જોવા મળે છે.
રાઈઝોમની અગ્રસ્થ કલિકા સામાન્ય રીતે સતત આડી વૃદ્ધિને સરળ બનાવવા માટે જમીનની અંદર જ રહે છે,જમીનની ઉપર નહીં.
તેથી,એ વિધાન કે અગ્રસ્થ કલિકા જમીનની ઉપર રહે છે તે ખોટું છે.