Gujarati

Motion of Satellites in Circular Orbits and Planets in Elliptical Orbits Questions in Gujarati

Class 11 Physics · Gravitation · Motion of Satellites in Circular Orbits and Planets in Elliptical Orbits

326+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 23 of 326 questions in Gujarati

301
MediumMCQ
એક ઉપગ્રહને પૃથ્વીની આસપાસ $1000 \,km$ ની ઊંચાઈએ વર્તુળાકાર કક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યો છે. મિનિટમાં ઉપગ્રહનો આવર્તકાળ આશરે કેટલો હશે? (પૃથ્વીનું દળ $= 6 \times 10^{24} \,kg$, પૃથ્વીની ત્રિજ્યા $= 6.4 \times 10^6 \,m$, $G = 6.67 \times 10^{-11} \,Nm^2 \,kg^{-2}$)
A
$105$
B
$200$
C
$120$
D
$62$

Solution

$(A)$ આપેલ છે: ઊંચાઈ $h = 1000 \,km = 10^6 \,m$, પૃથ્વીની ત્રિજ્યા $R = 6.4 \times 10^6 \,m$, પૃથ્વીનું દળ $M = 6 \times 10^{24} \,kg$, ગુરુત્વાકર્ષણનો અચળાંક $G = 6.67 \times 10^{-11} \,Nm^2 \,kg^{-2}$.
કક્ષાની ત્રિજ્યા $r = R + h = 6.4 \times 10^6 + 1.0 \times 10^6 = 7.4 \times 10^6 \,m$ છે.
ઉપગ્રહનો આવર્તકાળ $T$ નું સૂત્ર $T = 2 \pi \sqrt{\frac{r^3}{GM}}$ છે.
કિંમતો મૂકતા:
$T = 2 \times 3.14 \times \sqrt{\frac{(7.4 \times 10^6)^3}{6.67 \times 10^{-11} \times 6 \times 10^{24}}}$
$T = 6.28 \times \sqrt{\frac{405.224 \times 10^{18}}{40.02 \times 10^{13}}}$
$T = 6.28 \times \sqrt{10.125 \times 10^5} = 6.28 \times \sqrt{1012500} \approx 6.28 \times 1006.23 \approx 6319 \,s$.
મિનિટમાં ફેરવતા: $T = \frac{6319}{60} \approx 105.3 \,min$.
આમ, આવર્તકાળ આશરે $105 \,min$ છે.
302
EasyMCQ
બે ગ્રહો,$A$ અને $B$,એક તારાની આસપાસ એવી રીતે પરિભ્રમણ કરે છે કે $A$ નો આવર્તકાળ $B$ ના આવર્તકાળ કરતા $8$ ગણો છે. ગ્રહો $A$ અને $B$ ના કક્ષીય વેગનો ગુણોત્તર કેટલો છે?
A
$4: 1$
B
$1: 4$
C
$2: 1$
D
$1: 2$

Solution

(D) આપેલ છે: $T_A = 8 T_B$.
કેપ્લરના ત્રીજા નિયમ મુજબ,$T^2 \propto R^3$,જ્યાં $T$ એ આવર્તકાળ છે અને $R$ એ કક્ષીય ત્રિજ્યા છે.
તેથી,$\frac{T_A^2}{T_B^2} = \frac{R_A^3}{R_B^3} \Rightarrow (8)^2 = \left(\frac{R_A}{R_B}\right)^3 \Rightarrow 64 = \left(\frac{R_A}{R_B}\right)^3$.
ઘનમૂળ લેતા,$\frac{R_A}{R_B} = (64)^{1/3} = 4$.
કક્ષીય વેગ $V$ નું સૂત્ર $V = \frac{2 \pi R}{T}$ છે.
તેથી,કક્ષીય વેગનો ગુણોત્તર $\frac{V_A}{V_B} = \frac{R_A}{R_B} \times \frac{T_B}{T_A} = 4 \times \frac{1}{8} = \frac{1}{2}$ થાય.
આમ,ગુણોત્તર $1: 2$ છે.
303
EasyMCQ
ભૂસ્થિર ઉપગ્રહનો ભ્રમણકક્ષાનો સમયગાળો કેટલો હોય છે ($\,h$ માં)?
A
$2$
B
$5$
C
$24$
D
$12$

Solution

(C) ભૂસ્થિર ઉપગ્રહ એવો ઉપગ્રહ છે જે પૃથ્વીની ધરીભ્રમણની દિશામાં (પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ) પૃથ્વીની આસપાસ ફરે છે.
તેનો ભ્રમણકક્ષાનો સમયગાળો પૃથ્વીના ધરીભ્રમણના સમયગાળા જેટલો જ હોય છે, જે $24 \,h$ (અથવા $1 \,day$) છે.
304
MediumMCQ
એક જીઓસ્ટેશનરી (ભૂસ્થિર) ઉપગ્રહને નવી ભ્રમણકક્ષામાં એવી રીતે લઈ જવામાં આવે છે કે પૃથ્વીના કેન્દ્રથી તેનું અંતર બમણું થઈ જાય છે. તો આ ઉપગ્રહનો નવી ભ્રમણકક્ષામાં આવર્તકાળ શોધો.
A
$24 \text{ hrs}$
B
$4.8 \text{ hrs}$
C
$48 \sqrt{2} \text{ hrs}$
D
$24 \sqrt{2} \text{ hrs}$

Solution

(C) ઉપગ્રહ માટે ભ્રમણકક્ષાનો આવર્તકાળ $T = 2 \pi \sqrt{\frac{r^3}{GM_E}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આ સંબંધ પરથી,આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે $T \propto r^{3/2}$.
ભૂસ્થિર ઉપગ્રહ માટે,પ્રારંભિક આવર્તકાળ $T_1 = 24 \text{ hrs}$ છે.
ધારો કે પ્રારંભિક ત્રિજ્યા $r_1$ છે અને નવી ત્રિજ્યા $r_2 = 2r_1$ છે.
પ્રમાણસરતા $T \propto r^{3/2}$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને ગુણોત્તર મળે છે:
$\frac{T_2}{T_1} = \left( \frac{r_2}{r_1} \right)^{3/2}$.
આપેલ કિંમતો મૂકતા:
$\frac{T_2}{24} = \left( \frac{2r_1}{r_1} \right)^{3/2} = (2)^{3/2} = 2\sqrt{2}$.
તેથી,$T_2 = 24 \times 2\sqrt{2} = 48\sqrt{2} \text{ hrs}$.
305
EasyMCQ
નીચે આપેલા ડેટાનો ઉપયોગ કરીને,તે ઊંચાઈ શોધો કે જ્યાં સંચાર ઉપગ્રહ રહી શકે છે। $(G=6.67 \times 10^{-11} \text{ N-m}^2 \text{ kg}^{-2}, M=5.98 \times 10^{24} \text{ kg}, R=6.4 \times 10^6 \text{ m})$ ($\text{ km}$ માં)
A
$35850$
B
$3585$
C
$358.5$
D
$35.85$

Solution

(A) આપેલ છે: $G=6.67 \times 10^{-11} \text{ N-m}^2 \text{ kg}^{-2}$,$M=5.98 \times 10^{24} \text{ kg}$,$R=6.4 \times 10^6 \text{ m}$.
સંચાર ઉપગ્રહ માટે,સમયગાળો $T = 24 \text{ h} = 24 \times 3600 \text{ s} = 8.64 \times 10^4 \text{ s}$.
કક્ષીય ત્રિજ્યા $r = R+h$ એ કેપ્લરના ત્રીજા નિયમ દ્વારા સમયગાળા સાથે સંબંધિત છે: $T^2 = \frac{4 \pi^2 r^3}{GM}$.
$r$ માટે સૂત્ર બનાવતા: $r = \left( \frac{T^2 GM}{4 \pi^2} \right)^{1/3}$.
કિંમતો મૂકતા:
$r = \left( \frac{(8.64 \times 10^4)^2 \times 6.67 \times 10^{-11} \times 5.98 \times 10^{24}}{4 \times (3.14)^2} \right)^{1/3}$.
$r \approx 42.25 \times 10^6 \text{ m}$.
કારણ કે $h = r - R$,તેથી $h = 42.25 \times 10^6 \text{ m} - 6.4 \times 10^6 \text{ m} = 35.85 \times 10^6 \text{ m}$.
કિલોમીટરમાં રૂપાંતર કરતા: $h = 35850 \text{ km}$.
306
EasyMCQ
$120 \ km$ ની ઊંચાઈએ પૃથ્વીની આસપાસ ફરતા અવકાશયાનમાંથી એક દડો નીચે ફેંકવામાં આવે છે. દડાનું શું થશે?
A
તે અવકાશયાનની મૂળ ભ્રમણકક્ષામાં સમાન ઝડપ સાથે ગતિ કરવાનું ચાલુ રાખશે.
B
તે મૂળ ભ્રમણકક્ષાને સ્પર્શકની દિશામાં સમાન ઝડપ સાથે ગતિ કરશે.
C
તે ધીમે ધીમે પૃથ્વી પર નીચે પડી જશે.
D
તે અવકાશમાં ખૂબ દૂર જતું રહેશે.

Solution

(A) જ્યારે $120 \ km$ ની ઊંચાઈએ પૃથ્વીની આસપાસ ફરતા અવકાશયાનમાંથી દડો છોડવામાં આવે છે,ત્યારે મુક્તિના સમયે દડા પાસે અવકાશયાન જેટલો જ કક્ષીય વેગ હોય છે.
અવકાશના શૂન્યાવકાશમાં તેની ગતિની સ્થિતિ બદલવા માટે કોઈ બાહ્ય બળ (જેમ કે હવાનો અવરોધ) ન હોવાથી,દડો અવકાશયાનની સમાન ઝડપ અને દિશામાં ગતિ કરવાનું ચાલુ રાખશે.
તેથી,તે અવકાશયાનની મૂળ ભ્રમણકક્ષામાં જ ગતિ કરવાનું ચાલુ રાખશે.
307
EasyMCQ
$\text{સંદેશાવ્યવહારના હેતુ માટે પૃથ્વીની આસપાસ વિષુવવૃત્તીય ભૂસ્થિર ભ્રમણકક્ષામાં એક ઉપગ્રહ મૂકવાનો છે. આવા ઉપગ્રહની ઊંચાઈ કેટલી હશે? } (M_{E} = 6 \times 10^{24} \,kg, R_{E} = 6400 \,km)$
A
$3.57 \times 10^8 \,m$
B
$3.57 \times 10^7 \,m$
C
$3.57 \times 10^5 \,m$
D
$3.57 \times 10^6 \,m$

Solution

(B) $\text{ભૂસ્થિર ઉપગ્રહ માટે, ભ્રમણકક્ષાનો સમયગાળો } T = 24 \text{ કલાક છે, જે } 24 \times 3600 = 86400 \,s \text{ થાય છે.}
\text{કેપ્લરના ત્રીજા નિયમ મુજબ ભ્રમણકક્ષાની ત્રિજ્યા } r \text{ નું સૂત્ર: } T^2 = \frac{4\pi^2 r^3}{GM_{E}}.
r \text{ માટે સૂત્ર બનાવતા: } r = \left( \frac{GMT^2}{4\pi^2} \right)^{1/3}.
\text{કિંમતો મૂકતા: } G = 6.67 \times 10^{-11} \,Nm^2/kg^2, M_{E} = 6 \times 10^{24} \,kg, T = 86400 \,s.
r = \left( \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 6 \times 10^{24} \times (86400)^2}{4 \times (3.14)^2} \right)^{1/3} \approx 4.22 \times 10^7 \,m.
\text{પૃથ્વીની સપાટીથી ઉપગ્રહની ઊંચાઈ } h = r - R_{E} \text{ છે।}
h = 4.22 \times 10^7 \,m - 0.64 \times 10^7 \,m = 3.58 \times 10^7 \,m.
\text{આપેલા વિકલ્પો મુજબ, ઊંચાઈ આશરે } 3.57 \times 10^7 \,m \text{ છે।}$
308
MediumMCQ
ભૂ-સ્થિર ઉપગ્રહની કક્ષા વર્તુળાકાર છે. ઉપગ્રહનો આવર્તકાળ કોના પર આધાર રાખે છે:
$(i)$ ઉપગ્રહનું દળ
(ii) પૃથ્વીનું દળ
(iii) કક્ષાની ત્રિજ્યા
(iv) પૃથ્વીની સપાટીથી ઉપગ્રહની ઊંચાઈ
નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
A
માત્ર $(i)$
B
$(i)$ અને (ii)
C
$(i)$,(ii) અને (iii)
D
(ii),(iii) અને (iv)

Solution

(D) વર્તુળાકાર કક્ષામાં રહેલા ઉપગ્રહનો આવર્તકાળ $T$ એ સૂત્ર $T = 2\pi \sqrt{\frac{r^3}{GM}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $r$ એ કક્ષાની ત્રિજ્યા છે,$G$ એ ગુરુત્વાકર્ષણનો અચળાંક છે અને $M$ એ પૃથ્વીનું દળ છે.
$1$. કક્ષાની ત્રિજ્યા $r$ એ $R + h$ જેટલી હોય છે,જ્યાં $R$ એ પૃથ્વીની ત્રિજ્યા છે અને $h$ એ પૃથ્વીની સપાટીથી ઉપગ્રહની ઊંચાઈ છે.
$2$. સૂત્ર પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે $T$ એ પૃથ્વીના દળ $(M)$,કક્ષાની ત્રિજ્યા $(r)$ અને ઊંચાઈ $(h)$ પર આધાર રાખે છે કારણ કે $r = R + h$ છે.
$3$. આવર્તકાળ $T$ એ ઉપગ્રહના દળ $(m)$ થી સ્વતંત્ર છે.
તેથી,આવર્તકાળ (ii),(iii) અને (iv) પર આધાર રાખે છે.
309
MediumMCQ
જો પૃથ્વીની સપાટીની નજીક વર્તુળાકાર માર્ગમાં ફરતા પદાર્થની કક્ષીય ઝડપ $8 \ km s^{-1}$ હોય,તો પૃથ્વીની સપાટીથી $19,200 \ km$ ની ઊંચાઈએ વર્તુળાકાર કક્ષામાં ફરતા પદાર્થની કક્ષીય ઝડપ કેટલી હશે ($km s^{-1}$ માં)? (પૃથ્વીની ત્રિજ્યા $R = 6400 \ km$)
A
$4$
B
$6$
C
$7.5$
D
$9$

Solution

(A) પૃથ્વીના કેન્દ્રથી $r$ અંતરે રહેલા ઉપગ્રહની કક્ષીય ઝડપ $v_0 = \sqrt{\frac{GM}{r}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પૃથ્વીની સપાટીની નજીકના પદાર્થ માટે,$r_1 = R = 6400 \ km$,તેથી $v_1 = \sqrt{\frac{GM}{R}} = 8 \ km s^{-1}$.
$h = 19,200 \ km$ ની ઊંચાઈએ રહેલા પદાર્થ માટે,કેન્દ્રથી અંતર $r_2 = R + h = 6400 + 19,200 = 25,600 \ km$ થાય.
આ ઊંચાઈએ કક્ષીય ઝડપ $v_2 = \sqrt{\frac{GM}{r_2}}$ છે.
ગુણોત્તર લેતા: $\frac{v_2}{v_1} = \sqrt{\frac{R}{r_2}} = \sqrt{\frac{6400}{25600}} = \sqrt{\frac{1}{4}} = \frac{1}{2}$.
તેથી,$v_2 = \frac{v_1}{2} = \frac{8 \ km s^{-1}}{2} = 4 \ km s^{-1}$.
310
DifficultMCQ
એક કૃત્રિમ ઉપગ્રહને $r$ ત્રિજ્યાની કક્ષામાંથી $\frac{3r}{2}$ ત્રિજ્યાની કક્ષામાં સ્થાનાંતરિત કરવા માટે તેની ઊર્જામાં થતો ટકાવારી વધારો કેટલો છે?
A
$66.7$
B
$50$
C
$33.33$
D
$25$

Solution

(C) $r$ ત્રિજ્યાની કક્ષામાં રહેલા કૃત્રિમ ઉપગ્રહની કુલ ઊર્જા $E = -\frac{GMm}{2r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$r$ ત્રિજ્યા પર પ્રારંભિક ઊર્જા $E_1 = -\frac{GMm}{2r}$ છે.
$\frac{3r}{2}$ ત્રિજ્યા પર અંતિમ ઊર્જા $E_2 = -\frac{GMm}{2(\frac{3r}{2})} = -\frac{GMm}{3r}$ છે.
જેમ ઉપગ્રહ ઊંચી કક્ષામાં જાય છે તેમ ઊર્જા વધે છે. ઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta E = E_2 - E_1 = -\frac{GMm}{3r} - (-\frac{GMm}{2r}) = \frac{GMm}{2r} - \frac{GMm}{3r} = \frac{GMm}{6r}$ છે.
ટકાવારી વધારો $\frac{\Delta E}{|E_1|} \times 100\%$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ટકાવારી વધારો $= \frac{\frac{GMm}{6r}}{\frac{GMm}{2r}} \times 100\% = \frac{2}{6} \times 100\% = \frac{1}{3} \times 100\% = 33.33\%$.
311
DifficultMCQ
પૃથ્વીની આસપાસ અમુક ઊંચાઈએ પરિભ્રમણ કરતા ઉપગ્રહનો ગુરુત્વપ્રવેગ $\frac{16}{49} g_0$ જેટલો છે,જ્યાં $g_0$ એ પૃથ્વીની સપાટી પરનો ગુરુત્વપ્રવેગ છે. જો $R$ એ પૃથ્વીની ત્રિજ્યા હોય,તો ઉપગ્રહના પરિભ્રમણના આવર્તકાળનો વર્ગ $K\left[\frac{\pi^2 R^3}{G M}\right]$ જેટલો છે. $K$ નું મૂલ્ય શોધો.
A
$\frac{27}{36}$
B
$\frac{343}{16}$
C
$\frac{125}{64}$
D
$\frac{675}{81}$

Solution

(B) પૃથ્વીની સપાટીથી $h$ ઊંચાઈએ ગુરુત્વપ્રવેગ $g$ નીચે મુજબ આપવામાં આવે છે:
$g = g_0 \left( \frac{R}{R+h} \right)^2 = \frac{16}{49} g_0$
બંને બાજુ વર્ગમૂળ લેતા:
$\frac{R}{R+h} = \frac{4}{7}$
$7R = 4R + 4h \implies 4h = 3R \implies h = \frac{3R}{4}$
કક્ષાની ત્રિજ્યા $r$ છે:
$r = R + h = R + \frac{3R}{4} = \frac{7R}{4}$
ઉપગ્રહનો આવર્તકાળ $T$ નીચે મુજબ છે:
$T = 2\pi \sqrt{\frac{r^3}{GM}}$
બંને બાજુ વર્ગ કરતા:
$T^2 = \frac{4\pi^2 r^3}{GM} = \frac{4\pi^2}{GM} \left( \frac{7R}{4} \right)^3 = \frac{4\pi^2}{GM} \left( \frac{343 R^3}{64} \right) = \frac{343}{16} \left[ \frac{\pi^2 R^3}{GM} \right]$
આને $K \left[ \frac{\pi^2 R^3}{GM} \right]$ સાથે સરખાવતા,આપણને $K = \frac{343}{16}$ મળે છે.
Solution diagram
312
EasyMCQ
$m$ દળનો એક કૃત્રિમ ઉપગ્રહ પૃથ્વીની આસપાસ $h$ ઊંચાઈએ $v$ ઝડપથી ભ્રમણ કરે છે. $r$ ત્રિજ્યાની કક્ષામાં અચળ ઝડપથી ગતિ ચાલુ રાખવા માટે તેને કેટલી પાવર (સેકન્ડ દીઠ ઊર્જા) ની જરૂર પડશે?
A
$\frac{m v^3}{r}$
B
$\frac{1}{2} m v^2$
C
$\frac{6 m M_e}{\left(R_e+h\right)}$
D
$0$

Solution

(D) વર્તુળાકાર કક્ષામાં ઉપગ્રહની ઝડપ અચળ રહે છે.
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,ઉપગ્રહ પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિ ઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
ઝડપ $v$ અચળ હોવાથી,ગતિ ઊર્જા $K = \frac{1}{2} m v^2$ અચળ રહે છે.
તેથી,ગતિ ઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta K = K_f - K_i = 0$ થાય.
કાર્ય $W = \Delta K = 0$ હોવાથી,જરૂરી પાવર,જે $P = \frac{W}{t}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે,તે પણ શૂન્ય થશે.
આમ,ઉપગ્રહને તેની કક્ષામાં અચળ ઝડપથી ગતિ કરાવવા માટે કોઈ બાહ્ય પાવરની જરૂર પડતી નથી.
313
DifficultMCQ
$m$ દળનો એક ગ્રહ $M$ દળના અજ્ઞાત તારાની આસપાસ લંબગોળ કક્ષામાં એવી રીતે ફરે છે કે તારાથી તેના મહત્તમ અને ન્યૂનતમ અંતર અનુક્રમે $r_1$ અને $r_2$ છે. તારાના કેન્દ્રની સાપેક્ષમાં ગ્રહનું કોણીય વેગમાન કેટલું હશે?
A
$m \sqrt{\frac{2 G M r_1 r_2}{r_1+r_2}}$
B
$0$
C
$m \sqrt{\frac{2 G M(r_1+r_2)}{r_1 r_2}}$
D
$\sqrt{\frac{2 G M m r_1}{(r_1+r_2) r_2}}$

Solution

(A) કોણીય વેગમાનના સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,પેરીહેલિયન અને એફેલિયન બિંદુઓ પર:
$m v_1 r_1 = m v_2 r_2$
$\Rightarrow v_2 = \frac{v_1 r_1}{r_2}$ $(i)$
કુલ યાંત્રિક ઉર્જાના સંરક્ષણના નિયમ મુજબ:
$-\frac{G M m}{r_1} + \frac{1}{2} m v_1^2 = -\frac{G M m}{r_2} + \frac{1}{2} m v_2^2$
સમીકરણ $(i)$ માંથી $v_2$ ની કિંમત મૂકતા:
$-\frac{G M}{r_1} + \frac{1}{2} v_1^2 = -\frac{G M}{r_2} + \frac{1}{2} \left(\frac{v_1 r_1}{r_2}\right)^2$
$\frac{1}{2} v_1^2 \left(1 - \frac{r_1^2}{r_2^2}\right) = G M \left(\frac{1}{r_1} - \frac{1}{r_2}\right)$
$\frac{1}{2} v_1^2 \left(\frac{r_2^2 - r_1^2}{r_2^2}\right) = G M \left(\frac{r_2 - r_1}{r_1 r_2}\right)$
$\frac{1}{2} v_1^2 \frac{(r_2 - r_1)(r_2 + r_1)}{r_2^2} = G M \frac{(r_2 - r_1)}{r_1 r_2}$
$v_1^2 = \frac{2 G M r_2}{r_1(r_1 + r_2)}$
$v_1 = \sqrt{\frac{2 G M r_2}{r_1(r_1 + r_2)}}$
કોણીય વેગમાન $L = m v_1 r_1 = m \sqrt{\frac{2 G M r_2}{r_1(r_1 + r_2)}} \cdot r_1 = m \sqrt{\frac{2 G M r_1 r_2}{r_1 + r_2}}$
Solution diagram
314
DifficultMCQ
એક ઉપગ્રહ $\rho$ ઘનતા ધરાવતા ગ્રહની ખૂબ નજીક પરિભ્રમણ કરી રહ્યો છે. ઉપગ્રહનો પરિભ્રમણ સમયગાળો કેટલો હશે?
A
$\sqrt{\frac{3 \pi \rho}{G}}$
B
$\sqrt{\frac{3 \pi}{2 \rho G}}$
C
$\sqrt{\frac{3 \pi}{\rho G}}$
D
$\sqrt{\frac{3 \pi G}{\rho}}$

Solution

(C) $M_p$ દળ ધરાવતા ગ્રહના કેન્દ્રથી $r = R_p + h$ અંતરે રહેલા ઉપગ્રહનો પરિભ્રમણ સમયગાળો $T = 2 \pi \sqrt{\frac{r^3}{G M_p}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ઉપગ્રહ ગ્રહની ખૂબ નજીક પરિભ્રમણ કરતો હોવાથી,$h \approx 0$,તેથી $r \approx R_p$ લેતા.
ગ્રહની ઘનતા $\rho$ અને ત્રિજ્યા $R_p$ ના સંદર્ભમાં ગ્રહનું દળ $M_p = \frac{4}{3} \pi R_p^3 \rho$ થાય છે.
$M_p$ ની કિંમત સમયગાળાના સૂત્રમાં મૂકતા:
$T = 2 \pi \sqrt{\frac{R_p^3}{G (\frac{4}{3} \pi R_p^3 \rho)}}$.
આ પદનું સાદું રૂપ આપતા:
$T = 2 \pi \sqrt{\frac{3}{4 \pi G \rho}} = \sqrt{\frac{4 \pi^2 \cdot 3}{4 \pi G \rho}} = \sqrt{\frac{3 \pi}{G \rho}}$.
315
EasyMCQ
વિધાન $A$: પૃથ્વીની આસપાસ ભ્રમણ કરતા વિશાળ અવકાશયાનની અંદર રહેલા અવકાશયાત્રીને મર્યાદિત પરંતુ નાનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ અનુભવાશે.
કારણ $R$: અવકાશયાનને પૃથ્વીની આસપાસ ભ્રમણકક્ષામાં રાખવા માટે જરૂરી કેન્દ્રગામી બળ પૃથ્વી અને અવકાશયાન વચ્ચેના ગુરુત્વાકર્ષણ બળ દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવે છે.
A
બંને $(A)$ અને $(R)$ સાચા છે અને $(R)$ એ $(A)$ ની સાચી સમજૂતી છે
B
બંને $(A)$ અને $(R)$ સાચા છે અને $(R)$ એ $(A)$ ની સાચી સમજૂતી નથી
C
$(A)$ સાચું છે પણ $(R)$ ખોટું છે
D
$(A)$ ખોટું છે પણ $(R)$ સાચું છે

Solution

(D) અવકાશયાત્રી પર લાગતું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $F = G \frac{Mm}{r^2}$ છે,જે મર્યાદિત અને શૂન્યતર છે. જો કે,અવકાશયાત્રી અવકાશયાનની સાથે મુક્ત પતન (free fall) ની સ્થિતિમાં છે. અવકાશયાનના સંદર્ભ ફ્રેમમાં,ગુરુત્વાકર્ષણ બળ સ્યુડો-ફોર્સ (કેન્દ્રત્યાગી બળ) દ્વારા સંતુલિત થાય છે,જેના પરિણામે ભારહીનતાની સ્થિતિ સર્જાય છે. તેથી,અવકાશયાત્રી કોઈ ગુરુત્વાકર્ષણ બળ 'અનુભવતા' નથી (અસરકારક વજન શૂન્ય છે). આમ,વિધાન $(A)$ ખોટું છે.
કારણ $(R)$ એ ઉપગ્રહોની ભ્રમણકક્ષાની ગતિનું વર્ણન કરતું પ્રમાણભૂત ભૌતિક તથ્ય છે,જે સાચું છે.
316
EasyMCQ
$M$ અને $2M$ દળ ધરાવતા બે તારાઓ $d$ અંતરે રહેલા છે અને તેઓ તેમના સામાન્ય દ્રવ્યમાન કેન્દ્ર $(COM)$ ની આસપાસ પરિભ્રમણ કરી રહ્યા છે. આ બે તારાઓની સિસ્ટમનો કોણીય વેગ કેટલો હશે? ($G$ એ સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ષણ અચળાંક છે).
A
$\sqrt{\frac{4 G M}{d^3}}$
B
$\sqrt{\frac{2 G M}{d^3}}$
C
$\sqrt{\frac{9 G M}{d^3}}$
D
$\sqrt{\frac{3 G M}{d^3}}$

Solution

(D) બંને તારાઓ સમાન કોણીય વેગ $\omega$ સાથે તેમના સામાન્ય દ્રવ્યમાન કેન્દ્ર $(COM)$ ની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે.
ધારો કે $M$ અને $2M$ દળના $COM$ થી અંતર અનુક્રમે $r_1$ અને $r_2$ છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે $r_1 + r_2 = d$ અને $M r_1 = (2M) r_2$.
આના પરથી,$r_1 = \frac{2M}{3M} d = \frac{2}{3} d$ મળે છે.
તારાઓ વચ્ચેનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $M$ દળ ધરાવતા તારા માટે જરૂરી કેન્દ્રગામી બળ પૂરું પાડે છે:
$F_g = F_c$
$\frac{G(M)(2M)}{d^2} = M \omega^2 r_1$
$r_1 = \frac{2}{3} d$ મૂકતા:
$\frac{2 G M^2}{d^2} = M \omega^2 \left(\frac{2}{3} d\right)$
$\frac{2 G M}{d^2} = \omega^2 \left(\frac{2}{3} d\right)$
$\omega^2 = \frac{2 G M}{d^2} \cdot \frac{3}{2 d} = \frac{3 G M}{d^3}$
$\omega = \sqrt{\frac{3 G M}{d^3}}$
Solution diagram
317
MediumMCQ
$M$ દળ ધરાવતા બે સમાન તારાઓ $R$ ત્રિજ્યાના વર્તુળમાં ભ્રમણ કરી રહ્યા છે. તેમનો ભ્રમણકક્ષાનો સમયગાળો કોના પ્રમાણમાં છે?
A
$R^{\frac{3}{2}}$
B
$R$
C
$R^2$
D
$R^{\frac{1}{2}}$

Solution

(A) $M$ દળ ધરાવતા બે સમાન તારાઓ જે $R$ ત્રિજ્યાના વર્તુળાકાર પથમાં એકબીજાની આસપાસ ફરે છે,તેમની વચ્ચેનું અંતર $d = 2R$ છે.
તેમની વચ્ચેનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ વર્તુળાકાર ગતિ માટે જરૂરી કેન્દ્રગામી બળ પૂરું પાડે છે.
ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $F_g = \frac{G M^2}{(2R)^2} = \frac{G M^2}{4R^2}$ છે.
$M$ દળ ધરાવતા તારા માટે $R$ ત્રિજ્યાના વર્તુળમાં $\omega$ કોણીય વેગ સાથે ગતિ કરવા માટે જરૂરી કેન્દ્રગામી બળ $F_c = M \omega^2 R$ છે.
બળોને સરખાવતા: $M \omega^2 R = \frac{G M^2}{4R^2}$.
સાદુરૂપ આપતા,$\omega^2 = \frac{G M}{4R^3}$.
સમયગાળો $T = \frac{2\pi}{\omega}$ હોવાથી,$T^2 = \frac{4\pi^2}{\omega^2} = \frac{4\pi^2 (4R^3)}{GM} = \frac{16\pi^2 R^3}{GM}$ મળે છે.
આમ,$T^2 \propto R^3$,જેનો અર્થ છે કે $T \propto R^{\frac{3}{2}}$.
318
EasyMCQ
જો એક ઉપગ્રહને પૃથ્વીની આસપાસ વર્તુળાકાર માર્ગમાં દર $6 \text{ કલાક}$ માં પરિભ્રમણ કરાવવું હોય, તો તે ઉપગ્રહને પૃથ્વીની સપાટીથી કેટલી દૂર મૂકવો જોઈએ ($\text{ km}$ માં)? (પૃથ્વીની ત્રિજ્યા $R_e = 6400 \text{ km}$)
(ધારો કે $\frac{GM}{4\pi^2} = 8 \times 10^{12} \text{ m}^3\text{s}^{-2}$, જ્યાં $G$ અને $M$ એ ગુરુત્વાકર્ષણનો અચળાંક અને પૃથ્વીનું દળ છે, અને $10^{1/3} = 2.1$)
A
$15100$
B
$8720$
C
$20600$
D
$5560$

Solution

(B) આપેલ છે: સમયગાળો $T = 6 \text{ કલાક} = 21600 \text{ સેકન્ડ}$.
પૃથ્વીની ત્રિજ્યા $R_e = 6400 \text{ km} = 6.4 \times 10^6 \text{ m}$.
કેપ્લરના ત્રીજા નિયમ મુજબ: $T^2 = \frac{4\pi^2 R^3}{GM}$, જ્યાં $R$ એ ભ્રમણકક્ષાની ત્રિજ્યા છે.
$R^3 = T^2 \times \frac{GM}{4\pi^2} = (21600)^2 \times 8 \times 10^{12} = 3.732 \times 10^{21} \text{ m}^3$.
$R = (3732.48)^{1/3} \times 10^6 \approx 15510 \text{ km}$.
પૃથ્વીની સપાટીથી અંતર $h = R - R_e = 15510 - 6400 = 9110 \text{ km}$.
આપેલ વિકલ્પો મુજબ નજીકનો જવાબ $8720 \text{ km}$ છે.
319
DifficultMCQ
એક ગ્રહ વર્તુળાકાર કક્ષામાં ગતિ કરી રહ્યો છે. તે $360$ દિવસમાં $2$ પરિભ્રમણ પૂર્ણ કરે છે. તેની કોણીય આવૃત્તિ કેટલી છે?
A
$1.5 \times 10^{-2} \text{ rad day}^{-1}$
B
$2.5 \times 10^{-2} \text{ rad day}^{-1}$
C
$3.5 \times 10^{-2} \text{ rad day}^{-1}$
D
$4.5 \times 10^{-2} \text{ rad day}^{-1}$

Solution

(C) આપેલ છે: ગ્રહ $360$ દિવસમાં $2$ પરિભ્રમણ પૂર્ણ કરે છે.
એક સંપૂર્ણ પરિભ્રમણ $2\pi$ રેડિયન ખૂણા જેટલું હોય છે.
તેથી,$2$ પરિભ્રમણમાં કપાયેલ કુલ ખૂણો $\theta = 2 \times 2\pi = 4\pi$ રેડિયન થાય.
લાગતો સમય $t = 360$ દિવસ છે.
કોણીય આવૃત્તિ $\omega$ ની વ્યાખ્યા મુજબ $\omega = \frac{\theta}{t}$.
કિંમતો મૂકતા: $\omega = \frac{4\pi}{360} = \frac{\pi}{90} \text{ rad day}^{-1}$.
$\pi \approx 3.14159$ લેતા,આપણને $\omega \approx \frac{3.14159}{90} \approx 0.0349 \text{ rad day}^{-1}$ મળે છે.
આને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિમાં $3.49 \times 10^{-2} \text{ rad day}^{-1}$ તરીકે લખી શકાય,જે આશરે $3.5 \times 10^{-2} \text{ rad day}^{-1}$ છે.
320
DifficultMCQ
પૃથ્વીની સપાટીની નજીકનો એક ઉપગ્રહ પરિભ્રમણ દીઠ લગભગ $90$ મિનિટ લે છે. ચંદ્રની આસપાસ ભ્રમણ કરતો ઉપગ્રહ પણ પરિભ્રમણ દીઠ લગભગ $90$ મિનિટ લે છે. તો નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
A
$\rho_m < \rho_e$
B
$\rho_m > \rho_e$
C
$\rho_m = \rho_e$
D
ઘનતા વિશે કોઈ નિષ્કર્ષ કાઢી શકાતો નથી

Solution

(C) $R$ ત્રિજ્યા અને $\rho$ ઘનતા ધરાવતા ગ્રહની સપાટીની નજીક ભ્રમણ કરતા ઉપગ્રહ માટે,ગુરુત્વાકર્ષણ બળ જરૂરી કેન્દ્રગામી બળ પૂરું પાડે છે.
$m g = m \omega^2 R$
કારણ કે $g = \frac{G M}{R^2}$ અને $M = \rho \cdot \frac{4}{3} \pi R^3$,તેથી $g = \frac{G \rho \frac{4}{3} \pi R^3}{R^2} = \frac{4}{3} \pi G \rho R$.
આ કિંમતને બળના સમીકરણમાં મૂકતા:
$m (\frac{4}{3} \pi G \rho R) = m \omega^2 R$
$\omega^2 = \frac{4}{3} \pi G \rho$
કારણ કે $\omega = \frac{2 \pi}{T}$,આપણને $(\frac{2 \pi}{T})^2 = \frac{4}{3} \pi G \rho$ મળે છે,જેનું સાદું રૂપ $T^2 = \frac{3 \pi}{G \rho}$ થાય છે.
આમ,$T \propto \frac{1}{\sqrt{\rho}}$.
બંને ઉપગ્રહોનો સમયગાળો $T$ સમાન હોવાથી,તેમની ઘનતા સમાન હોવી જોઈએ,એટલે કે $\rho_m = \rho_e$.
Solution diagram
321
DifficultMCQ
એક કણ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ લંબગોળ કક્ષામાં ગતિ કરી રહ્યો છે. જો $\vec{p}$,$\vec{L}$ અને $\vec{r}$ એ બિંદુ $A$ પર કણના રેખીય વેગમાન,કોણીય વેગમાન અને સ્થાન સદિશ (કેન્દ્ર $O$ થી) દર્શાવતા હોય,તો $\vec{\alpha} = \vec{p} \times \vec{L}$ ની દિશા કઈ તરફ હશે?
Question diagram
A
+ ve $x$ અક્ષ
B
- ve $x$ અક્ષ
C
+ ve $y$ અક્ષ
D
- ve $y$ અક્ષ

Solution

(A) કોણીય વેગમાન $\vec{L}$ ને $\vec{L} = \vec{r} \times \vec{p}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. કણ $xy$-સમતલમાં ગતિ કરતો હોવાથી,$\vec{L}$ એ $z$-અક્ષની દિશામાં (ગતિના સમતલને લંબ) હોય છે.
બિંદુ $A$ પર,કણ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યો છે (લંબગોળના સૌથી જમણા બિંદુએ સ્પર્શક),તેથી રેખીય વેગમાન $\vec{p}$ એ $+y$ દિશામાં છે.
આપણે $\vec{\alpha} = \vec{p} \times \vec{L}$ ની દિશા શોધવાની છે.
ક્રોસ પ્રોડક્ટ માટે જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરતા:
$\vec{p}$ એ $+y$ દિશામાં $(\hat{j})$ છે.
$\vec{L}$ એ $+z$ દિશામાં $(\hat{k})$ છે.
તેથી,$\vec{\alpha} = \vec{p} \times \vec{L} = (p\hat{j}) \times (L\hat{k}) = pL(\hat{j} \times \hat{k}) = pL\hat{i}$.
આ $+x$ અક્ષની દિશા દર્શાવે છે.
Solution diagram
322
MediumMCQ
એક ગ્રહ સૂર્યની આસપાસ લંબગોળ કક્ષામાં ફરે છે,જેમાં સૂર્ય તેના એક કેન્દ્ર (foci) પર હોય છે. ગ્રહની ગતિ સાથે સંકળાયેલી કઈ ભૌતિક રાશિ સમય સાથે અચળ રહે છે?
A
વેગ
B
કેન્દ્રગામી બળ
C
રેખીય વેગમાન
D
કોણીય વેગમાન

Solution

(D) ગ્રહ સૂર્ય દ્વારા લાગતા ગુરુત્વાકર્ષણ બળની અસર હેઠળ લંબગોળ કક્ષામાં સૂર્યની આસપાસ ફરે છે.
ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $F$ હંમેશા ગ્રહ અને સૂર્યને જોડતી રેખા (સ્થાન સદિશ $r$) ની દિશામાં કાર્ય કરે છે,તેથી સૂર્યની સાપેક્ષ ગ્રહ પર લાગતું ટોર્ક $\tau = r \times F = rF \sin(180^{\circ}) = 0$ થાય છે.
ટોર્ક અને કોણીય વેગમાન વચ્ચેના સંબંધ મુજબ,$\tau = \frac{dL}{dt}$.
અહીં $\tau = 0$ હોવાથી,$\frac{dL}{dt} = 0$ થાય છે,જેનો અર્થ છે કે કોણીય વેગમાન $L$ સમય સાથે અચળ રહે છે.
તેથી,ગ્રહનું કોણીય વેગમાન અચળ રહે છે.
Solution diagram
323
DifficultMCQ
નીચે બે વિધાનો આપેલા છે:
વિધાન $I$: એક ઉપગ્રહ પૃથ્વીની સપાટીની ખૂબ નજીકની કક્ષામાં પૃથ્વીની આસપાસ ફરી રહ્યો છે. ઉપગ્રહના પરિભ્રમણનો સમયગાળો પૃથ્વીની ઘનતા પર આધાર રાખે છે.
વિધાન $II$: ઉપગ્રહના પરિભ્રમણનો સમયગાળો $T = 2\pi\sqrt{\frac{R_e}{g}}$ છે (પૃથ્વીની સપાટીની ખૂબ નજીકના ઉપગ્રહ માટે),જ્યાં $R_e$ એ પૃથ્વીની ત્રિજ્યા છે અને $g$ એ ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે પ્રવેગ છે.
ઉપરોક્ત વિધાનોના પ્રકાશમાં,નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો:
A
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને ખોટા છે
B
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને સાચા છે
C
વિધાન $I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન $II$ ખોટું છે
D
વિધાન $I$ ખોટું છે પરંતુ વિધાન $II$ સાચું છે

Solution

(B) પૃથ્વીની સપાટીની નજીક ભ્રમણ કરતા ઉપગ્રહનો સમયગાળો $T = 2\pi\sqrt{\frac{R_e^3}{GM}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પૃથ્વીનું દળ $M = \rho \cdot \frac{4}{3}\pi R_e^3$ હોવાથી,જ્યાં $\rho$ એ પૃથ્વીની ઘનતા છે,આપણે $M$ ને સૂત્રમાં મૂકી શકીએ:
$T = 2\pi\sqrt{\frac{R_e^3}{G(\rho \cdot \frac{4}{3}\pi R_e^3)}} = 2\pi\sqrt{\frac{3}{4\pi G\rho}}$.
આ દર્શાવે છે કે $T$ એ પૃથ્વીની ઘનતા $\rho$ પર આધાર રાખે છે. તેથી,વિધાન $I$ સાચું છે.
સપાટીની ખૂબ નજીકના ઉપગ્રહ માટે,ગુરુત્વાકર્ષણ બળ કેન્દ્રગામી બળ પૂરું પાડે છે,જેનાથી $g = \frac{GM}{R_e^2}$ મળે છે.
$GM = gR_e^2$ ને સામાન્ય સમયગાળાના સૂત્ર $T = 2\pi\sqrt{\frac{R_e^3}{GM}}$ માં મૂકતા,આપણને $T = 2\pi\sqrt{\frac{R_e^3}{gR_e^2}} = 2\pi\sqrt{\frac{R_e}{g}}$ મળે છે.
તેથી,વિધાન $II$ સાચું છે.

Gravitation — Motion of Satellites in Circular Orbits and Planets in Elliptical Orbits · Frequently Asked Questions

1Are these Gravitation questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Gravitation Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.