Gujarati

Binary Operation Questions in Gujarati

Class 12 Mathematics · Relation and Function · Binary Operation

85+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 85 questions in Gujarati

1
Medium
સાબિત કરો કે સરવાળો, બાદબાકી અને ગુણાકાર એ $R$ પર દ્વિ-ક્રિયાઓ (binary operations) છે, પરંતુ ભાગાકાર એ $R$ પર દ્વિ-ક્રિયા નથી. વધુમાં, સાબિત કરો કે ભાગાકાર એ શૂન્યતર વાસ્તવિક સંખ્યાઓના ગણ $R_*$ પર દ્વિ-ક્રિયા છે.

Solution

(N/A) ગણ $S$ પરની દ્વિ-ક્રિયા $*$ એ એક વિધેય $*: S \times S \rightarrow S$ છે।
$1$. સરવાળા $(+)$ માટે: કોઈપણ $a, b \in R$ માટે, $a+b$ એક અનન્ય વાસ્તવિક સંખ્યા છે। તેથી, $+: R \times R \rightarrow R$ એ દ્વિ-ક્રિયા છે।
$2$. બાદબાકી $(-)$ માટે: કોઈપણ $a, b \in R$ માટે, $a-b$ એક અનન્ય વાસ્તવિક સંખ્યા છે। તેથી, $-: R \times R \rightarrow R$ એ દ્વિ-ક્રિયા છે।
$3$. ગુણાકાર $(\times)$ માટે: કોઈપણ $a, b \in R$ માટે, $a \times b$ એક અનન્ય વાસ્તવિક સંખ્યા છે। તેથી, $\times: R \times R \rightarrow R$ એ દ્વિ-ક્રિયા છે।
$4$. ભાગાકાર $(div)$ માટે: $a, b \in R$ માટે, જ્યારે $b=0$ હોય ત્યારે ક્રિયા $a \div b = \frac{a}{b}$ વ્યાખ્યાયિત નથી। કારણ કે $0 \in R$, ભાગાકારની ક્રિયા એ $R \times R$ થી $R$ પરનું વિધેય નથી। તેથી, તે $R$ પર દ્વિ-ક્રિયા નથી।
$5$. $R_*$ (શૂન્યતર વાસ્તવિક સંખ્યાઓનો ગણ) માટે: કોઈપણ $a, b \in R_*$ માટે, $a \neq 0$ અને $b \neq 0$। ભાગફળ $\frac{a}{b}$ હંમેશા એક વ્યાખ્યાયિત વાસ્તવિક સંખ્યા છે, અને $a, b \neq 0$ હોવાથી, $\frac{a}{b} \neq 0$। તેથી, $\frac{a}{b} \in R_*$। આમ, ભાગાકાર એ $R_*$ પર દ્વિ-ક્રિયા છે।
2
Medium
સાબિત કરો કે બાદબાકી અને ભાગાકાર એ પ્રાકૃતિક સંખ્યાઓના ગણ $N$ પર દ્વિક્રિયાઓ (binary operations) નથી.

Solution

ગણ $S$ પરની દ્વિક્રિયા $*$ એ એક વિધેય $*: S \times S \rightarrow S$ છે. આનો અર્થ એ છે કે દરેક જોડી $(a, b) \in S \times S$ માટે,પરિણામ $a * b$ પણ $S$ માં હોવું જોઈએ.
$1$. $N$ પર બાદબાકી $(-)$ માટે:
ધારો કે ઘટકો $a = 3$ અને $b = 5$ છે,જ્યાં $3, 5 \in N$.
ક્રિયા $a - b$ કરતા $3 - 5 = -2$ મળે છે.
અહીં $-2 \notin N$ હોવાથી,બાદબાકી એ $N$ પર દ્વિક્રિયા નથી.
$2$. $N$ પર ભાગાકાર $(\div)$ માટે:
ધારો કે ઘટકો $a = 3$ અને $b = 5$ છે,જ્યાં $3, 5 \in N$.
ક્રિયા $a \div b$ કરતા $3 \div 5 = \frac{3}{5}$ મળે છે.
અહીં $\frac{3}{5} \notin N$ હોવાથી,ભાગાકાર એ $N$ પર દ્વિક્રિયા નથી.
3
Medium
સાબિત કરો કે $(a, b) \rightarrow a+4 b^{2}$ દ્વારા આપવામાં આવેલ $*: R \times R \rightarrow R$ એ દ્વિ ક્રિયા (binary operation) છે.

Solution

(N/A) ગણ $R$ પરની દ્વિ ક્રિયા $*$ એ વિધેય $*: R \times R \rightarrow R$ છે.
કોઈપણ જોડ $(a, b) \in R \times R$ માટે,પદાવલિ $a + 4b^{2}$ એ એક સુનિશ્ચિત વાસ્તવિક સંખ્યા છે કારણ કે $a$ અને $b$ વાસ્તવિક સંખ્યાઓ છે,અને વાસ્તવિક સંખ્યાઓનો ગણ $R$ એ સરવાળા અને ગુણાકાર માટે સંવૃત છે.
દરેક જોડ $(a, b) \in R \times R$ માટે,એક અનન્ય ઘટક $a + 4b^{2} \in R$ અસ્તિત્વ ધરાવે છે,તેથી $*$ એ $R$ પરની દ્વિ ક્રિયા છે.
4
Medium
ધારો કે $P$ એ આપેલ ગણ $X$ ના તમામ ઉપગણોનો ગણ છે. સાબિત કરો કે $(A, B) \rightarrow A \cup B$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત $\cup: P \times P \rightarrow P$ અને $(A, B) \rightarrow A \cap B$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત $\cap: P \times P \rightarrow P$ એ ગણ $P$ પરની દ્વિક્રિયાઓ છે.

Solution

(N/A) ગણ $S$ પરની દ્વિક્રિયા $*$ એ વિધેય $*: S \times S \rightarrow S$ છે.
યોગગણની ક્રિયા $\cup: P \times P \rightarrow P$ માટે,કોઈપણ બે ઉપગણો $A, B \in P$ માટે,તેમનો યોગગણ $A \cup B$ પણ $X$ નો ઉપગણ છે,જેનો અર્થ છે કે $A \cup B \in P$. દરેક જોડ $(A, B)$ એ $P$ માં એક અનન્ય ઘટક $A \cup B$ સાથે સંકળાયેલ હોવાથી,$\cup$ એ $P$ પરની દ્વિક્રિયા છે.
તે જ રીતે,છેદગણની ક્રિયા $\cap: P \times P \rightarrow P$ માટે,કોઈપણ બે ઉપગણો $A, B \in P$ માટે,તેમનો છેદગણ $A \cap B$ પણ $X$ નો ઉપગણ છે,જેનો અર્થ છે કે $A \cap B \in P$. દરેક જોડ $(A, B)$ એ $P$ માં એક અનન્ય ઘટક $A \cap B$ સાથે સંકળાયેલ હોવાથી,$\cap$ એ $P$ પરની દ્વિક્રિયા છે.
5
Medium
સાબિત કરો કે $(a, b) \rightarrow \max\{a, b\}$ દ્વારા આપવામાં આવેલ $\vee: R \times R \rightarrow R$ અને $(a, b) \rightarrow \min\{a, b\}$ દ્વારા આપવામાં આવેલ $\wedge: R \times R \rightarrow R$ એ દ્રીકૃત ક્રિયાઓ (binary operations) છે.

Solution

(N/A) ગણ $S$ પરની દ્રીકૃત ક્રિયા $\ast$ એ વિધેય $\ast: S \times S \rightarrow S$ છે.
$(a, b) \rightarrow \max\{a, b\}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત ક્રિયા $\vee: R \times R \rightarrow R$ માટે,કોઈપણ જોડ $(a, b) \in R \times R$ માટે,$\max\{a, b\}$ નું મૂલ્ય એક અનન્ય વાસ્તવિક સંખ્યા છે જે $R$ માં આવેલી છે.
દરેક જોડ $(a, b)$ એક અનન્ય ઘટક પર મેપ થતી હોવાથી,$\vee$ એ દ્રીકૃત ક્રિયા છે.
તે જ રીતે,$(a, b) \rightarrow \min\{a, b\}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત ક્રિયા $\wedge: R \times R \rightarrow R$ માટે,કોઈપણ જોડ $(a, b) \in R \times R$ માટે,$\min\{a, b\}$ નું મૂલ્ય એક અનન્ય વાસ્તવિક સંખ્યા છે જે $R$ માં આવેલી છે.
દરેક જોડ $(a, b)$ એક અનન્ય ઘટક પર મેપ થતી હોવાથી,$\wedge$ પણ એક દ્રીકૃત ક્રિયા છે.
6
Medium
સાબિત કરો કે $+: R \times R \rightarrow R$ અને $\times: R \times R \rightarrow R$ એ ક્રમનો નિયમ પાળતી દ્વિ-ક્રિયાઓ છે,પરંતુ $-: R \times R \rightarrow R$ અને $\div: R_* \times R_* \rightarrow R_*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી.

Solution

(N/A) ગણ $S$ પરની દ્વિ-ક્રિયા $\ast$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે તેમ કહેવાય જો તમામ $a, b \in S$ માટે $a \ast b = b \ast a$ થાય.
$R$ પર સરવાળા $(+)$ માટે: તમામ $a, b \in R$ માટે $a + b = b + a$ હોવાથી,$+$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
$R$ પર ગુણાકાર $(\times)$ માટે: તમામ $a, b \in R$ માટે $a \times b = b \times a$ હોવાથી,$\times$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
$R$ પર બાદબાકી $(-)$ માટે: સામાન્ય રીતે $a - b \neq b - a$ થાય છે (દા.ત.,$3 - 4 = -1$ અને $4 - 3 = 1$),તેથી $-$ એ ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી.
$R_*$ પર ભાગાકાર $(\div)$ માટે: સામાન્ય રીતે $a \div b \neq b \div a$ થાય છે (દા.ત.,$3 \div 4 = 0.75$ અને $4 \div 3 = 1.33$),તેથી $\div$ એ ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી.
7
Medium
સાબિત કરો કે $*: \mathbb{R} \times \mathbb{R} \rightarrow \mathbb{R}$ જે $a * b = a + 2b$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે,તે ક્રમનો નિયમ પાળતું નથી (not commutative).

Solution

(N/A) ક્રિયા $*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે કે નહીં તે ચકાસવા માટે,આપણે એ જોવું પડે કે શું તમામ $a, b \in \mathbb{R}$ માટે $a * b = b * a$ થાય છે.
આપેલ છે કે $a * b = a + 2b$.
ચાલો આપણે બે વાસ્તવિક સંખ્યાઓ $a = 3$ અને $b = 4$ લઈએ.
તો,$a * b = 3 * 4 = 3 + 2(4) = 3 + 8 = 11$.
હવે,$b * a = 4 * 3 = 4 + 2(3) = 4 + 6 = 10$ ગણીએ.
અહીં $a * b \neq b * a$ હોવાથી $(11 \neq 10)$,તેથી ક્રિયા $*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી.
8
Medium
સાબિત કરો કે સરવાળો અને ગુણાકાર એ $R$ પર સહચારી (associative) દ્વિ-ક્રિયાઓ છે. જોકે,બાદબાકી એ $R$ પર સહચારી નથી અને ભાગાકાર એ $R_*$ પર સહચારી નથી.

Solution

કોઈપણ $a, b, c \in R$ માટે,સરવાળો સહચારી છે કારણ કે $(a + b) + c = a + (b + c)$.
ગુણાકાર સહચારી છે કારણ કે $(a \times b) \times c = a \times (b \times c)$.
બાદબાકી સહચારી નથી કારણ કે $(8 - 5) - 3 = 3 - 3 = 0$,જ્યારે $8 - (5 - 3) = 8 - 2 = 6$. અહીં $0 \neq 6$ હોવાથી,બાદબાકી સહચારી નથી.
ભાગાકાર $R_*$ (જ્યાં $R_* = R \setminus \{0\}$) પર સહચારી નથી કારણ કે $(8 \div 5) \div 3 = \frac{8}{5} \div 3 = \frac{8}{15}$,જ્યારે $8 \div (5 \div 3) = 8 \div \frac{5}{3} = \frac{24}{5}$. અહીં $\frac{8}{15} \neq \frac{24}{5}$ હોવાથી,ભાગાકાર સહચારી નથી.
9
Medium
સાબિત કરો કે $a * b = a + 2b$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત ક્રિયા $*: R \times R \rightarrow R$ જૂથના નિયમનું પાલન કરતી નથી (not associative).

Solution

(N/A) કોઈ ક્રિયા $*$ જૂથના નિયમનું પાલન કરે છે તેમ ત્યારે કહેવાય જો તમામ $a, b, c \in R$ માટે $(a * b) * c = a * (b * c)$ થાય.
પ્રથમ,$(a * b) * c$ ની ગણતરી કરીએ:
$(a * b) * c = (a + 2b) * c = (a + 2b) + 2c = a + 2b + 2c$.
ત્યારબાદ,$a * (b * c)$ ની ગણતરી કરીએ:
$a * (b * c) = a * (b + 2c) = a + 2(b + 2c) = a + 2b + 4c$.
અહીં $a + 2b + 2c \neq a + 2b + 4c$ હોવાથી,આ ક્રિયા જૂથના નિયમનું પાલન કરતી નથી.
ઉદાહરણ તરીકે,જો $a = 8, b = 5, c = 3$ લઈએ:
$(8 * 5) * 3 = (8 + 2(5)) * 3 = 18 * 3 = 18 + 2(3) = 18 + 6 = 24$.
$8 * (5 * 3) = 8 * (5 + 2(3)) = 8 * (5 + 6) = 8 * 11 = 8 + 2(11) = 8 + 22 = 30$.
અહીં $24 \neq 30$ હોવાથી,આ ક્રિયા જૂથના નિયમનું પાલન કરતી નથી.
10
Medium
સાબિત કરો કે $R$ પર સરવાળા માટે $0$ તટસ્થ ઘટક છે અને $R$ પર ગુણાકાર માટે $1$ તટસ્થ ઘટક છે. પરંતુ $-: R \times R \rightarrow R$ અને $\div : R_* \times R_* \rightarrow R_*$ ક્રિયાઓ માટે કોઈ તટસ્થ ઘટક નથી.

Solution

(N/A) સરવાળા માટે,તમામ $a \in R$ માટે $a+0 = 0+a = a$ થાય છે. તેથી,$0$ એ સરવાળા માટેનો તટસ્થ ઘટક છે.
ગુણાકાર માટે,તમામ $a \in R$ માટે $a \times 1 = 1 \times a = a$ થાય છે. તેથી,$1$ એ ગુણાકાર માટેનો તટસ્થ ઘટક છે.
બાદબાકી માટે,તટસ્થ ઘટક $e$ એ તમામ $a \in R$ માટે $a-e = a$ અને $e-a = a$ નું પાલન કરવું જોઈએ. પ્રથમ સમીકરણ પરથી $e=0$ મળે છે,પરંતુ બીજું સમીકરણ $e=2a$ સૂચવે છે,જે તમામ $a$ માટે અચળ નથી. તેથી,કોઈ તટસ્થ ઘટક અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી.
ભાગાકાર માટે,તટસ્થ ઘટક $e$ એ તમામ $a \in R_*$ માટે $a \div e = a$ અને $e \div a = a$ નું પાલન કરવું જોઈએ. પ્રથમ સમીકરણ પરથી $e=1$ મળે છે,પરંતુ બીજું સમીકરણ $e=a^2$ સૂચવે છે,જે તમામ $a$ માટે અચળ નથી. તેથી,કોઈ તટસ્થ ઘટક અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી.
11
Medium
$R$ પર સરવાળાની ક્રિયા '$+$' માટે સાબિત કરો કે $-a$ એ $a$ નો વ્યસ્ત છે અને $a \neq 0$ માટે ગુણાકારની ક્રિયા '$\times$' માટે $\frac{1}{a}$ એ $a$ નો વ્યસ્ત છે.

Solution

(N/A) વાસ્તવિક સંખ્યાઓના ગણ $R$ પર સરવાળાની ક્રિયા '$+$' માટે,તટસ્થ ઘટક $0$ છે.
કારણ કે $a + (-a) = 0$ અને $(-a) + a = 0$ થાય છે,તેથી $-a$ એ $a$ નો સરવાળા માટેનો વ્યસ્ત છે.
શૂન્યતર વાસ્તવિક સંખ્યાઓના ગણ $R \setminus \{0\}$ પર ગુણાકારની ક્રિયા '$\times$' માટે,તટસ્થ ઘટક $1$ છે.
કારણ કે $a \neq 0$ માટે $a \times \frac{1}{a} = 1$ અને $\frac{1}{a} \times a = 1$ થાય છે,તેથી $\frac{1}{a}$ એ $a$ નો ગુણાકાર માટેનો વ્યસ્ત છે.
12
Medium
દર્શાવો કે $N$ પર સરવાળાની ક્રિયા $+$ માટે $-a$ એ $a \in N$ નો વ્યસ્ત નથી અને $a \neq 1$ માટે $N$ પર ગુણાકારની ક્રિયા $\times$ માટે $\frac{1}{a}$ એ $a \in N$ નો વ્યસ્ત નથી.

Solution

(A) $N$ પર સરવાળાની ક્રિયા $+$ માટે,તટસ્થ ઘટક $0$ છે. જોકે,$0 \notin N$. ભલે આપણે $a + (-a) = 0$ શરતને ધ્યાનમાં લઈએ,તો પણ વ્યસ્ત હોવા માટે $-a$ એ ગણ $N$ માં હોવો જોઈએ. કોઈપણ $a \in N$ માટે,$-a$ એ ઋણ પૂર્ણાંક હોવાથી,$-a \notin N$. તેથી,$-a$ એ $N$ માં $a$ નો વ્યસ્ત નથી.
$N$ પર ગુણાકારની ક્રિયા $\times$ માટે,તટસ્થ ઘટક $1$ છે. $a \in N$ ના ઘટક માટે વ્યસ્ત $b \in N$ હોવા માટે,$a \times b = 1$ થવું જોઈએ. આનો અર્થ એ છે કે $b = \frac{1}{a}$. કોઈપણ $a \in N$ જ્યાં $a \neq 1$ હોય,ત્યારે $\frac{1}{a}$ એ પૂર્ણાંક નથી,તેથી $\frac{1}{a} \notin N$. આમ,$a = 1$ સિવાય $N$ ના કોઈ પણ ઘટક $a$ નો $N$ માં ગુણાકાર માટેનો વ્યસ્ત અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી.
13
MediumMCQ
નીચે આપેલ $*$ ની વ્યાખ્યા દ્વિ-ક્રિયા (binary operation) છે કે નહીં તે નક્કી કરો. જો $*$ દ્વિ-ક્રિયા ન હોય,તો તેનું કારણ આપો. $Z^{+}$ પર,$*$ ને $a * b = a - b$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરો.
A
હા,તે દ્વિ-ક્રિયા છે.
B
ના,તે દ્વિ-ક્રિયા નથી કારણ કે $a - b$ હંમેશા $Z^{+}$ માં હોતું નથી.
C
ના,તે દ્વિ-ક્રિયા નથી કારણ કે $a - b$ ક્રમનો નિયમ પાળતું નથી.
D
ના,તે દ્વિ-ક્રિયા નથી કારણ કે $a - b$ જૂથનો નિયમ પાળતું નથી.

Solution

(B) ધન પૂર્ણાંકોના ગણ $Z^{+}$ પર,ક્રિયા $*$ ને $a * b = a - b$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
ગણ $S$ પરની દ્વિ-ક્રિયા $*$ એ એક વિધેય $*: S \times S \to S$ છે.
ક્રિયા દ્વિ-ક્રિયા હોવા માટે,દરેક જોડ $(a, b) \in Z^{+} \times Z^{+}$ માટે,પરિણામ $a * b$ એ $Z^{+}$ માં હોવું જોઈએ.
ધારો કે $a = 1$ અને $b = 2$,જ્યાં $1, 2 \in Z^{+}$.
તો $a * b = 1 * 2 = 1 - 2 = -1$.
અહીં $-1 \notin Z^{+}$ હોવાથી,ક્રિયા $*$ એ $Z^{+}$ પર દ્વિ-ક્રિયા નથી.
14
Medium
નીચે આપેલ $*$ ની વ્યાખ્યાઓ પૈકી કઈ દ્રીક ક્રિયા (binary operation) છે તે નક્કી કરો. જો $*$ દ્રીક ક્રિયા ન હોય,તો તેનું કારણ આપો. $Z^{+}$ પર,$*$ ને $a * b = ab$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરો.

Solution

(A) $Z^{+}$ પર,$*$ ને $a * b = ab$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
અહીં જોઈ શકાય છે કે કોઈપણ બે ઘટકો $a, b \in Z^{+}$ માટે,તેમનો ગુણાકાર $ab$ પણ એક ધન પૂર્ણાંક છે,એટલે કે $ab \in Z^{+}$.
બે ધન પૂર્ણાંકોનો ગુણાકાર હંમેશા એક અનન્ય ધન પૂર્ણાંક હોવાથી,આ ક્રિયા $*$ દરેક જોડ $(a, b)$ ને $Z^{+}$ માં એક અનન્ય ઘટક $a * b = ab$ સાથે જોડે છે.
તેથી,$*$ એ $Z^{+}$ પર એક દ્રીક ક્રિયા છે.
15
Medium
નીચે આપેલ $*$ ની વ્યાખ્યા દ્વિ-ક્રિયા (binary operation) છે કે નહીં તે નક્કી કરો. જો $*$ દ્વિ-ક્રિયા ન હોય,તો તેનું કારણ આપો. $R$ પર,$*$ ને $a * b = ab^2$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરો.

Solution

(A) $R$ પર,$*$ ક્રિયા $a * b = ab^2$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે.
કોઈપણ બે વાસ્તવિક સંખ્યાઓ $a, b \in R$ માટે,તેમનો ગુણાકાર $ab^2$ પણ એક વાસ્તવિક સંખ્યા જ મળે છે કારણ કે વાસ્તવિક સંખ્યાઓનો ગણ $R$ ગુણાકારની ક્રિયા માટે સંવૃત (closed) છે.
દરેક જોડ $(a, b) \in R \times R$ માટે,$R$ માં એક અનન્ય ઘટક $ab^2$ અસ્તિત્વ ધરાવે છે,તેથી $*$ એ દ્વિ-ક્રિયાની વ્યાખ્યાનું પાલન કરે છે.
આમ,$*$ એ $R$ પર એક દ્વિ-ક્રિયા છે.
16
Medium
નીચે આપેલ $*$ ની વ્યાખ્યાઓ પૈકી કઈ દ્રીક ક્રિયા (binary operation) છે તે નક્કી કરો. જો $*$ દ્રીક ક્રિયા ન હોય,તો તેનું કારણ આપો. $Z^+$ પર,$*$ ને $a * b = |a - b|$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરો.

Solution

(B) $Z^+$ પર,ક્રિયા $*$ ને $a * b = |a - b|$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
કોઈપણ બે ઘટકો $a, b \in Z^+$ માટે,$*$ દ્રીક ક્રિયા હોવા માટે પરિણામ $|a - b|$ એ $Z^+$ નો ઘટક હોવો જોઈએ.
ધારો કે $a = 1$ અને $b = 1$. બંને $1, 1 \in Z^+$.
તો $a * b = |1 - 1| = 0$.
અહીં $0 \notin Z^+$ છે (કારણ કે $Z^+$ એ ધન પૂર્ણાંકોનો ગણ ${1, 2, 3, ...}$ છે),તેથી ક્રિયા $*$ દરેક જોડી $(a, b)$ ને $Z^+$ ના ઘટક પર લઈ જતી નથી.
તેથી,$*$ એ $Z^+$ પર દ્રીક ક્રિયા નથી.
17
Medium
નીચે આપેલ $*$ ની વ્યાખ્યાઓ પૈકી કઈ દ્રીક ક્રિયા (binary operation) છે તે નક્કી કરો. જો $*$ દ્રીક ક્રિયા ન હોય,તો તેનું કારણ આપો. $Z^{+}$ પર,$*$ ને $a * b = a$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરો.

Solution

(A) $Z^{+}$ પર,ક્રિયા $*$ ને $a * b = a$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
કોઈપણ બે ઘટકો $a, b \in Z^{+}$ માટે,ક્રિયા $a * b$ નું પરિણામ $a$ મળે છે.
કારણ કે $a$ એ $Z^{+}$ નો ઘટક છે,તેથી દરેક જોડી $(a, b) \in Z^{+} \times Z^{+}$ માટે,$Z^{+}$ માં એક અનન્ય ઘટક $a * b$ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
વ્યાખ્યા મુજબ,ગણ $S$ પરની દ્રીક ક્રિયા એ $S \times S$ થી $S$ પરનું વિધેય છે.
દરેક $a, b \in Z^{+}$ માટે $a * b = a \in Z^{+}$ હોવાથી,ક્રિયા $*$ એ દ્રીક ક્રિયા હોવાની શરતનું પાલન કરે છે.
તેથી,$*$ એ $Z^{+}$ પરની એક દ્રીક ક્રિયા છે.
18
Medium
નીચે વ્યાખ્યાયિત દરેક દ્વિ ક્રિયા $^*$ માટે,નક્કી કરો કે $^*$ ક્રમનો ગુણધર્મ ધરાવે છે કે જૂથનો ગુણધર્મ. $Z$ પર,$a ^* b = a - b$ વ્યાખ્યાયિત કરો.

Solution

$Z$ પર,$^*$ એ $a ^* b = a - b$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે.
અહીં જોઈ શકાય છે કે $1 ^* 2 = 1 - 2 = -1$ અને $2 ^* 1 = 2 - 1 = 1$.
$\therefore 1 ^* 2 \neq 2 ^* 1$,જ્યાં $1, 2 \in Z$.
તેથી,ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો ગુણધર્મ ધરાવતી નથી.
વધુમાં,આપણી પાસે છે:
$(1 ^* 2) ^* 3 = (1 - 2) ^* 3 = -1 ^* 3 = -1 - 3 = -4$.
$1 ^* (2 ^* 3) = 1 ^* (2 - 3) = 1 ^* (-1) = 1 - (-1) = 2$.
$\therefore (1 ^* 2) ^* 3 \neq 1 ^* (2 ^* 3)$,જ્યાં $1, 2, 3 \in Z$.
તેથી,ક્રિયા $^*$ એ જૂથનો ગુણધર્મ ધરાવતી નથી.
19
MediumMCQ
નીચે વ્યાખ્યાયિત દરેક દ્વિ ક્રિયા $^*$ માટે,$^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે કે જૂથનો નિયમ તે નક્કી કરો. $Q$ પર,$a ^* b = ab + 1$ વ્યાખ્યાયિત કરો.
A
$^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે પણ જૂથનો નિયમ પાળતું નથી.
B
$^*$ જૂથનો નિયમ પાળે છે પણ ક્રમનો નિયમ પાળતું નથી.
C
$^*$ ક્રમનો અને જૂથનો બંને નિયમો પાળે છે.
D
$^*$ ક્રમનો કે જૂથનો એકપણ નિયમ પાળતું નથી.

Solution

(A) $Q$ પર,ક્રિયા $^*$ એ $a ^* b = ab + 1$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે.
ક્રમનો નિયમ ચકાસવા માટે:
આપણે જાણીએ છીએ કે તમામ $a, b \in Q$ માટે $ab = ba$ થાય છે.
તેથી,તમામ $a, b \in Q$ માટે $ab + 1 = ba + 1$ થાય.
આનો અર્થ એ છે કે તમામ $a, b \in Q$ માટે $a ^* b = b ^* a$ થાય છે.
આમ,ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
જૂથનો નિયમ ચકાસવા માટે:
આપણે ચકાસીએ કે શું તમામ $a, b, c \in Q$ માટે $(a ^* b) ^* c = a ^* (b ^* c)$ થાય છે.
$(1 ^* 2) ^* 3 = (1 \times 2 + 1) ^* 3 = 3 ^* 3 = 3 \times 3 + 1 = 10$ લો.
$1 ^* (2 ^* 3) = 1 ^* (2 \times 3 + 1) = 1 ^* 7 = 1 \times 7 + 1 = 8$ લો.
કારણ કે $(1 ^* 2) ^* 3 \neq 1 ^* (2 ^* 3)$,તેથી ક્રિયા $^*$ એ જૂથનો નિયમ પાળતું નથી.
20
Difficult
નીચે વ્યાખ્યાયિત દરેક દ્વિ-ક્રિયા $^*$ માટે,$^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે કે જૂથનો નિયમ તે નક્કી કરો. $Q$ પર,$a ^* b = \frac{ab}{2}$ વ્યાખ્યાયિત કરો.

Solution

(N/A) $Q$ પર,$^*$ ક્રિયા $a ^* b = \frac{ab}{2}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે.
ક્રમનો નિયમ:
આપણે જાણીએ છીએ કે તમામ $a, b \in Q$ માટે $ab = ba$ થાય છે.
તેથી,$\frac{ab}{2} = \frac{ba}{2}$,જેનો અર્થ છે કે તમામ $a, b \in Q$ માટે $a ^* b = b ^* a$ થાય છે.
આમ,$^*$ ક્રિયા ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
જૂથનો નિયમ:
તમામ $a, b, c \in Q$ માટે,આપણી પાસે છે:
$(a ^* b) ^* c = (\frac{ab}{2}) ^* c = \frac{(\frac{ab}{2})c}{2} = \frac{abc}{4}$.
તે જ રીતે,$a ^* (b ^* c) = a ^* (\frac{bc}{2}) = \frac{a(\frac{bc}{2})}{2} = \frac{abc}{4}$.
તમામ $a, b, c \in Q$ માટે $(a ^* b) ^* c = a ^* (b ^* c)$ હોવાથી,$^*$ ક્રિયા જૂથનો નિયમ પાળે છે.
21
Difficult
નીચે વ્યાખ્યાયિત દરેક દ્વિ ક્રિયા $^*$ માટે,$^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે કે જૂથનો નિયમ તે નક્કી કરો. $Z^+$ પર,$a ^* b = 2^{ab}$ વ્યાખ્યાયિત કરો.

Solution

(A) $Z^+$ પર,$^*$ ક્રિયા $a ^* b = 2^{ab}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે.
ક્રમનો નિયમ ચકાસવા માટે:
આપણે ચકાસીએ કે શું તમામ $a, b \in Z^+$ માટે $a ^* b = b ^* a$ થાય છે.
$a ^* b = 2^{ab}$
$b ^* a = 2^{ba}$
કારણ કે તમામ $a, b \in Z^+$ માટે $ab = ba$ થાય છે,તેથી $2^{ab} = 2^{ba}$ થાય.
આમ,$a ^* b = b ^* a$.
તેથી,$^*$ ક્રિયા ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
જૂથનો નિયમ ચકાસવા માટે:
આપણે ચકાસીએ કે શું તમામ $a, b, c \in Z^+$ માટે $(a ^* b) ^* c = a ^* (b ^* c)$ થાય છે.
ધારો કે $a=1, b=2, c=3$:
$(1 ^* 2) ^* 3 = (2^{1 \times 2}) ^* 3 = 4 ^* 3 = 2^{4 \times 3} = 2^{12} = 4096$.
$1 ^* (2 ^* 3) = 1 ^* (2^{2 \times 3}) = 1 ^* 2^6 = 1 ^* 64 = 2^{1 \times 64} = 2^{64}$.
કારણ કે $2^{12} \neq 2^{64}$,તેથી આ ક્રિયા જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
22
Medium
નીચે વ્યાખ્યાયિત દરેક દ્વિ ક્રિયા $^*$ માટે,નક્કી કરો કે $^*$ ક્રમનો ગુણધર્મ ધરાવે છે કે જૂથનો ગુણધર્મ. $Z^+$ પર,$a ^* b = a^b$ વ્યાખ્યાયિત કરો.

Solution

(NONE) $Z^+$ પર,ક્રિયા $^*$ એ $a ^* b = a^b$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે.
$1$. ક્રમનો ગુણધર્મ:
આપણે ચકાસીએ છીએ કે શું તમામ $a, b \in Z^+$ માટે $a ^* b = b ^* a$ થાય છે.
$a = 1$ અને $b = 2$ લો.
$1 ^* 2 = 1^2 = 1$
$2 ^* 1 = 2^1 = 2$
$1 \neq 2$ હોવાથી,$1 ^* 2 \neq 2 ^* 1$.
તેથી,ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો ગુણધર્મ ધરાવતી નથી.
$2$. જૂથનો ગુણધર્મ:
આપણે ચકાસીએ છીએ કે શું તમામ $a, b, c \in Z^+$ માટે $(a ^* b) ^* c = a ^* (b ^* c)$ થાય છે.
$a = 2, b = 3, c = 4$ લો.
$(2 ^* 3) ^* 4 = (2^3) ^* 4 = 8 ^* 4 = 8^4 = (2^3)^4 = 2^{12}$.
$2 ^* (3 ^* 4) = 2 ^* (3^4) = 2 ^* 81 = 2^{81}$.
$2^{12} \neq 2^{81}$ હોવાથી,$(2 ^* 3) ^* 4 \neq 2 ^* (3 ^* 4)$.
તેથી,ક્રિયા $^*$ એ જૂથનો ગુણધર્મ ધરાવતી નથી.
23
Difficult
ગણ $R - \{-1\}$ પર વ્યાખ્યાયિત દ્રીક્રીયા $^*$ માટે,જ્યાં $a ^* b = \frac{a}{b+1}$ છે,તે ક્રમનો નિયમ પાળે છે કે જૂથનો નિયમ તે નક્કી કરો.

Solution

દ્રીક્રીયા $a, b \in R - \{-1\}$ માટે $a ^* b = \frac{a}{b+1}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે.
$1$. ક્રમનો નિયમ (Commutativity):
$^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે કે નહીં તે તપાસવા માટે,આપણે $a ^* b$ અને $b ^* a$ ની સરખામણી કરીએ.
$a ^* b = \frac{a}{b+1}$
$b ^* a = \frac{b}{a+1}$
સામાન્ય રીતે $\frac{a}{b+1} \neq \frac{b}{a+1}$ હોવાથી (દા.ત.,$a=1, b=2$ લેતા,$1 ^* 2 = \frac{1}{3}$ અને $2 ^* 1 = \frac{2}{2} = 1$),તેથી $^*$ ક્રમનો નિયમ પાળતું નથી.
$2$. જૂથનો નિયમ (Associativity):
$^*$ જૂથનો નિયમ પાળે છે કે નહીં તે તપાસવા માટે,આપણે $(a ^* b) ^* c$ અને $a ^* (b ^* c)$ ની સરખામણી કરીએ.
$(a ^* b) ^* c = (\frac{a}{b+1}) ^* c = \frac{\frac{a}{b+1}}{c+1} = \frac{a}{(b+1)(c+1)}$
$a ^* (b ^* c) = a ^* (\frac{b}{c+1}) = \frac{a}{\frac{b}{c+1} + 1} = \frac{a}{\frac{b+c+1}{c+1}} = \frac{a(c+1)}{b+c+1}$
સામાન્ય રીતે $\frac{a}{(b+1)(c+1)} \neq \frac{a(c+1)}{b+c+1}$ હોવાથી (દા.ત.,$a=1, b=2, c=3$ લેતા,$(1 ^* 2) ^* 3 = \frac{1}{(3)(4)} = \frac{1}{12}$ અને $1 ^* (2 ^* 3) = \frac{1(4)}{2+3+1} = \frac{4}{6} = \frac{2}{3}$),તેથી $^*$ જૂથનો નિયમ પાળતું નથી.
24
Medium
ગણ $\{1, 2, 3, 4, 5\}$ પર દ્વિ ક્રિયા $\wedge$ ધ્યાનમાં લો,જે $a \wedge b = \min\{a, b\}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે. ક્રિયા $\wedge$ માટેનું ક્રિયા કોષ્ટક લખો.

Solution

(N/A) ગણ $S = \{1, 2, 3, 4, 5\}$ પર દ્વિ ક્રિયા $\wedge$ ને $a \wedge b = \min\{a, b\}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે,જ્યાં $a, b \in S$ છે.
ક્રિયા કોષ્ટક બનાવવા માટે,આપણે દરેક જોડી $(a, b)$ માટે $a \wedge b$ ની ગણતરી કરીએ છીએ,જ્યાં $a, b \in \{1, 2, 3, 4, 5\}$ છે. દરેક ખાનામાં રહેલી કિંમત તે હાર અને સ્તંભના હેડરોની ન્યૂનતમ કિંમત છે.
$\wedge$ $1$ $2$ $3$ $4$ $5$
$1$ $1$ $1$ $1$ $1$ $1$
$2$ $1$ $2$ $2$ $2$ $2$
$3$ $1$ $2$ $3$ $3$ $3$
$4$ $1$ $2$ $3$ $4$ $4$
$5$ $1$ $2$ $3$ $4$ $5$
25
Medium
ગણ $\{1, 2, 3, 4, 5\}$ પર દ્વિ-ક્રિયા $*$ માટે નીચે મુજબનું ગુણાકાર કોષ્ટક આપેલ છે. $(2 \,^* \,3) \,^* \,4$ અને $2 \,^* \,(3 \,^* \,4)$ ની ગણતરી કરો.
(કોષ્ટક ઉપર મુજબ છે)

Solution

(N/A) $(2 \,^* \,3) \,^* \,4$ ની ગણતરી કરવા માટે:
કોષ્ટક પરથી,$2 \,^* \,3 = 2$ મળે છે.
તેથી,$(2 \,^* \,3) \,^* \,4 = 2 \,^* \,4 = 2$ થાય.
$2 \,^* \,(3 \,^* \,4)$ ની ગણતરી કરવા માટે:
કોષ્ટક પરથી,$3 \,^* \,4 = 3$ મળે છે.
તેથી,$2 \,^* \,(3 \,^* \,4) = 2 \,^* \,3 = 2$ થાય.
26
Medium
ગણ $\{1,2,3,4,5\}$ પર નીચે આપેલા ગુણાકાર કોષ્ટક દ્વારા વ્યાખ્યાયિત દ્વિ ક્રિયા $*$ ધ્યાનમાં લો. શું $^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે (commutative છે)?
(સૂચન: નીચે આપેલા કોષ્ટકનો ઉપયોગ કરો)

Solution

(A) કોઈ ગણ $S$ પરની દ્વિ ક્રિયા $*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે જો તમામ $a, b \in S$ માટે $a \,^*\, b = b \,^*\, a$ થાય.
ક્રિયા ક્રમનો નિયમ પાળે છે કે નહીં તે તપાસવા માટે,આપણે જોઈએ છીએ કે કોષ્ટક મુખ્ય વિકર્ણની સાપેક્ષમાં સંમિત (symmetric) છે કે નહીં.
કોષ્ટક જોતા:
- $1 \,^*\, 2 = 1$ અને $2 \,^*\, 1 = 1$. તેથી,$1 \,^*\, 2 = 2 \,^*\, 1$.
- $1 \,^*\, 3 = 1$ અને $3 \,^*\, 1 = 1$. તેથી,$1 \,^*\, 3 = 3 \,^*\, 1$.
- $2 \,^*\, 3 = 2$ અને $3 \,^*\, 2 = 2$. તેથી,$2 \,^*\, 3 = 3 \,^*\, 2$.
- $2 \,^*\, 4 = 2$ અને $4 \,^*\, 2 = 2$. તેથી,$2 \,^*\, 4 = 4 \,^*\, 2$.
- $3 \,^*\, 4 = 3$ અને $4 \,^*\, 3 = 3$. તેથી,$3 \,^*\, 4 = 4 \,^*\, 3$.
- $1 \,^*\, 5 = 1$ અને $5 \,^*\, 1 = 1$. તેથી,$1 \,^*\, 5 = 5 \,^*\, 1$.
- $2 \,^*\, 5 = 2$ અને $5 \,^*\, 2 = 2$. તેથી,$2 \,^*\, 5 = 5 \,^*\, 2$.
- $3 \,^*\, 5 = 3$ અને $5 \,^*\, 3 = 3$. તેથી,$3 \,^*\, 5 = 5 \,^*\, 3$.
- $4 \,^*\, 5 = 4$ અને $5 \,^*\, 4 = 4$. તેથી,$4 \,^*\, 5 = 5 \,^*\, 4$.
તમામ $a, b \in \{1,2,3,4,5\}$ માટે $a \,^*\, b = b \,^*\, a$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
27
Medium
ગણ $\{1, 2, 3, 4, 5\}$ પર નીચે આપેલા ગુણાકાર કોષ્ટક દ્વારા વ્યાખ્યાયિત દ્વિ ક્રિયા $*$ ધ્યાનમાં લો. $(2 \,^* \,3) \,^* \,(4 \,^* \,5)$ ની ગણતરી કરો.
(સૂચના: નીચે આપેલા કોષ્ટકનો ઉપયોગ કરો)

Solution

(B) આપેલા કોષ્ટક પરથી:
$1$. $(2 \,^* \,3)$ નું મૂલ્ય શોધો. $2$ ની હાર અને $3$ ના સ્તંભને જોતા,આપણને $(2 \,^* \,3) = 2$ મળે છે.
$2$. $(4 \,^* \,5)$ નું મૂલ્ય શોધો. $4$ ની હાર અને $5$ ના સ્તંભને જોતા,આપણને $(4 \,^* \,5) = 4$ મળે છે.
$3$. હવે,અંતિમ પદાવલિની ગણતરી કરો: $(2 \,^* \,3) \,^* \,(4 \,^* \,5) = 2 \,^* \,4$.
$4$. કોષ્ટકમાં $2$ ની હાર અને $4$ ના સ્તંભને જોતા,આપણને $2 \,^* \,4 = 2$ મળે છે.
આમ,અંતિમ પરિણામ $2$ છે.
28
Medium
ધારો કે $*^{\prime}$ એ ગણ $\{1, 2, 3, 4, 5\}$ પરની દ્રીકક્રિયા છે જે $a *^{\prime} b = a$ અને $b$ નો ગુ.સા.અ. ($H$.$C$.$F$.) દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે. શું ક્રિયા $*^{\prime}$ એ ઉપરના સ્વાધ્યાય $4$ માં વ્યાખ્યાયિત ક્રિયા $*$ જેવી જ છે? તમારા જવાબનું સમર્થન કરો.

Solution

(B) ગણ $\{1, 2, 3, 4, 5\}$ પરની દ્રીકક્રિયા $*^{\prime}$ ને $a *^{\prime} b = a$ અને $b$ નો ગુ.સા.અ. તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
ક્રિયા $*^{\prime}$ માટેનું ક્રિયા કોષ્ટક નીચે મુજબ છે:
$*^{\prime}$ $1$ $2$ $3$ $4$ $5$
$1$ $1$ $1$ $1$ $1$ $1$
$2$ $1$ $2$ $1$ $2$ $1$
$3$ $1$ $1$ $3$ $1$ $1$
$4$ $1$ $2$ $1$ $4$ $1$
$5$ $1$ $1$ $1$ $1$ $5$

સ્વાધ્યાય $4$ માં,ક્રિયા $*$ ને $a * b = \min\{a, b\}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
કોષ્ટકોની સરખામણી કરતા,આપણે જોઈએ છીએ કે ક્રિયાઓ $*$ અને $*^{\prime}$ માટેના ક્રિયા કોષ્ટકો અલગ છે.
આમ,ક્રિયા $*^{\prime}$ એ ક્રિયા $*$ જેવી જ નથી.
29
MediumMCQ
ધારો કે $^*$ એ $N$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે જે $a \,^* \,b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે. $5 \,^* \,7$ અને $20 \,^* \,16$ શોધો.
A
$35, 80$
B
$35, 40$
C
$7, 16$
D
$5, 20$

Solution

(A) $N$ પરની દ્વિ-ક્રિયા $^*$ એ $a \,^* \,b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે.
$5 \,^* \,7$ માટે:
$5 \,^* \,7 = 5 \text{ અને } 7 \text{ નો લ.સા.અ.} = 35$.
$20 \,^* \,16$ માટે:
$20 \,^* \,16 = 20 \text{ અને } 16 \text{ નો લ.સા.અ.}$.
કારણ કે $20 = 2^2 \times 5$ અને $16 = 2^4$ છે,તેથી લ.સા.અ. $2^4 \times 5 = 16 \times 5 = 80$ થાય.
આમ,$5 \,^* \,7 = 35$ અને $20 \,^* \,16 = 80$ છે.
30
Medium
ધારો કે $^*$ એ $N$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે જે $a \, ^* \, b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. શું $^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે?

Solution

(A) દ્વિ-ક્રિયા $^*$ એ પ્રાકૃતિક સંખ્યાઓના ગણ $N$ પર $a \, ^* \, b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે.
કોઈપણ $a, b \in N$ માટે,આપણે જાણીએ છીએ કે $a$ અને $b$ નો લઘુત્તમ સામાન્ય અવયવી $(L.C.M.)$ એ $b$ અને $a$ ના લઘુત્તમ સામાન્ય અવયવી જેટલો જ હોય છે.
તેથી,$a \, ^* \, b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.} = b \text{ અને } a \text{ નો લ.સા.અ.} = b \, ^* \, a$.
આમ,તમામ $a, b \in N$ માટે $a \, ^* \, b = b \, ^* \, a$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે (ક્રમીય છે).
31
Medium
ધારો કે $^*$ એ $N$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે જે $a \,^*\, b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે. શું $^*$ જૂથના નિયમનું પાલન કરે છે?

Solution

(A) $a, b, c \in N$ માટે,
$(a \,^*\, b) \,^*\, c = (a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}) \,^*\, c = a, b, \text{ અને } c \text{ નો લ.સા.અ.}$
$a \,^*\, (b \,^*\, c) = a \,^*\, (b \text{ અને } c \text{ નો લ.સા.અ.}) = a, b, \text{ અને } c \text{ નો લ.સા.અ.}$
$\therefore (a \,^*\, b) \,^*\, c = a \,^*\, (b \,^*\, c)$
આમ,ક્રિયા $^*$ એ જૂથના નિયમનું પાલન કરે છે.
32
MediumMCQ
ધારો કે $^*$ એ $N$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે જે $a \, ^* \, b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે. $N$ માં $^*$ માટે તટસ્થ ઘટક શોધો.
A
$1$
B
$0$
C
$a$
D
અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી

Solution

(A) ગણ $N$ પરની દ્વિ-ક્રિયા $^*$ માટે તટસ્થ ઘટક $e$ એવો ઘટક છે કે જેથી તમામ $a \in N$ માટે $a \, ^* \, e = a = e \, ^* \, a$ થાય.
અહીં આપેલ છે કે $a \, ^* \, b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}$.
આપણે જાણીએ છીએ કે કોઈપણ પ્રાકૃતિક સંખ્યા $a$ અને $1$ નો લ.સા.અ. $a$ થાય છે,એટલે કે $\text{L.C.M.}(a, 1) = a$ અને $\text{L.C.M.}(1, a) = a$.
તેથી,તમામ $a \in N$ માટે $a \, ^* \, 1 = a = 1 \, ^* \, a$ થાય છે.
આમ,$1$ એ $N$ માં $^*$ માટે તટસ્થ ઘટક છે.
33
Difficult
ધારો કે $^*$ એ $N$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે જે $a ^* b = a$ અને $b$ નો લ.સા.અ. ($L$.$C$.$M$.) દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે. $N$ ના કયા ઘટકો $^*$ ક્રિયા માટે વ્યસ્ત સંપન્ન છે તે શોધો.

Solution

(A) જો કોઈ ઘટક $b \in N$ એવું અસ્તિત્વ ધરાવતું હોય કે જેથી $a ^* b = e = b ^* a$ થાય,તો $N$ માંનો ઘટક $a$ એ $^*$ ક્રિયાને સાપેક્ષ વ્યસ્ત સંપન્ન કહેવાય,જ્યાં $e$ એ તટસ્થ ઘટક છે.
પ્રાકૃતિક સંખ્યાઓના ગણ $N$ પર $L.C.M.$ ની ક્રિયા માટે,તટસ્થ ઘટક $e$ એવો હોવો જોઈએ કે જેથી દરેક $a \in N$ માટે $L.C.M.(a, e) = a$ થાય. આ શરત $e = 1$ માટે સાચી છે.
આમ,આપણે એવો $b \in N$ શોધવો પડે કે જેથી $L.C.M.(a, b) = 1$ થાય.
દરેક $a, b \in N$ માટે $L.C.M.(a, b) \geq a$ અને $L.C.M.(a, b) \geq b$ હોવાથી,$L.C.M.(a, b) = 1$ શરત ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે $a = 1$ અને $b = 1$ હોય.
તેથી,$1$ એ $^*$ ક્રિયાને સાપેક્ષ $N$ નો એકમાત્ર વ્યસ્ત સંપન્ન ઘટક છે.
34
Medium
શું ગણ $\{1, 2, 3, 4, 5\}$ પર $a \,^*\, b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત $^*$ એ દ્રીક ક્રિયા છે? તમારા જવાબનું સમર્થન કરો.

Solution

(D) ગણ $A$ પરની દ્રીક ક્રિયા $^*$ એ એક વિધેય $^*: A \times A \to A$ છે. આનો અર્થ એ છે કે તમામ $a, b \in A$ માટે,પરિણામ $a \,^*\, b$ પણ $A$ નો ઘટક હોવો જોઈએ.
ધારો કે $A = \{1, 2, 3, 4, 5\}$. ક્રિયા $a \,^*\, b = a \text{ અને } b \text{ નો લ.સા.અ.}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે.
ક્રિયા દ્રીક ક્રિયા બને તે માટે,તમામ $a, b \in A$ માટે $a \,^*\, b$ એ $A$ માં હોવો જોઈએ.
ચાલો આપણે ગણ $A$ ના કેટલાક ઘટકો સાથે આ તપાસીએ:
ધારો કે $a = 2$ અને $b = 3$. બંને $2, 3 \in A$ છે.
$2 \,^*\, 3 = 2 \text{ અને } 3 \text{ નો લ.સા.અ.} = 6$.
કારણ કે $6 \notin \{1, 2, 3, 4, 5\}$,ક્રિયાનું પરિણામ ગણ $A$ માં નથી.
તે જ રીતે,$2 \,^*\, 5 = 10 \notin A$,$3 \,^*\, 4 = 12 \notin A$,વગેરે.
કારણ કે એવા ઘટકો $a, b \in A$ અસ્તિત્વ ધરાવે છે કે જેના માટે $a \,^*\, b \notin A$,તેથી ક્રિયા $^*$ એ ગણ $\{1, 2, 3, 4, 5\}$ પર દ્રીક ક્રિયા નથી.
35
Difficult
ધારો કે $^*$ એ $N$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે જે $a \,^*\, b = a \text{ અને } b \text{ નો ગુ.સા.અ.}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે. શું $^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે? શું $^*$ જૂથનો નિયમ પાળે છે? શું $N$ પર આ દ્વિ-ક્રિયા માટે તટસ્થ ઘટક અસ્તિત્વ ધરાવે છે?

Solution

(N/A) $N$ પરની દ્વિ-ક્રિયા $^*$ નીચે મુજબ વ્યાખ્યાયિત છે: $a \,^*\, b = a \text{ અને } b \text{ નો ગુ.સા.અ.}$
$1$. ક્રમનો નિયમ:
આપણે જાણીએ છીએ કે તમામ $a, b \in N$ માટે $a$ અને $b$ નો $\text{ગુ.સા.અ.}$ એ $b$ અને $a$ ના $\text{ગુ.સા.અ.}$ જેટલો જ હોય છે.
તેથી,$a \,^*\, b = b \,^*\, a$.
આમ,ક્રિયા $^*$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
$2$. જૂથનો નિયમ:
$a, b, c \in N$ માટે,આપણી પાસે છે:
$(a \,^*\, b) \,^*\, c = (a \text{ અને } b \text{ નો ગુ.સા.અ.}) \,^*\, c = a, b, c \text{ નો ગુ.સા.અ.}$
$a \,^*\, (b \,^*\, c) = a \,^*\, (b \text{ અને } c \text{ નો ગુ.સા.અ.}) = a, b, c \text{ નો ગુ.સા.અ.}$
કારણ કે $(a \,^*\, b) \,^*\, c = a \,^*\, (b \,^*\, c)$,તેથી ક્રિયા $^*$ જૂથનો નિયમ પાળે છે.
$3$. તટસ્થ ઘટક:
જો તમામ $a \in N$ માટે $a \,^*\, e = a = e \,^*\, a$ થાય,તો $e \in N$ ને $^*$ માટે તટસ્થ ઘટક કહેવાય.
આનો અર્થ એ થાય કે $\text{ગુ.સા.અ.}(a, e) = a$,જેનો અર્થ છે કે દરેક $a \in N$ માટે $a$ એ $e$ નો ભાજક હોવો જોઈએ. $N$ માં એવો કોઈ નિશ્ચિત ઘટક $e$ નથી જે દરેક પ્રાકૃતિક સંખ્યાનો ગુણક હોય,તેથી આ ક્રિયા માટે કોઈ તટસ્થ ઘટક અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી.
36
Medium
ધારો કે $^*$ એ સંમેય સંખ્યાઓના ગણ $Q$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે,જે $a ^* b = a - b$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે. નક્કી કરો કે શું આ ક્રિયા $^*$ ક્રમનો નિયમ અને જૂથનો નિયમ પાળે છે.

Solution

$Q$ પર,ક્રિયા $^*$ ને $a ^* b = a - b$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
$1$. ક્રમનો નિયમ (Commutativity):
ક્રિયા ક્રમનો નિયમ પાળે તે માટે,તમામ $a, b \in Q$ માટે $a ^* b = b ^* a$ થવું જોઈએ.
$a = \frac{1}{2}$ અને $b = \frac{1}{3}$ લો.
$\frac{1}{2} ^* \frac{1}{3} = \frac{1}{2} - \frac{1}{3} = \frac{3 - 2}{6} = \frac{1}{6}$
$\frac{1}{3} ^* \frac{1}{2} = \frac{1}{3} - \frac{1}{2} = \frac{2 - 3}{6} = -\frac{1}{6}$
અહીં $\frac{1}{6} \neq -\frac{1}{6}$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી.
$2$. જૂથનો નિયમ (Associativity):
ક્રિયા જૂથનો નિયમ પાળે તે માટે,તમામ $a, b, c \in Q$ માટે $(a ^* b) ^* c = a ^* (b ^* c)$ થવું જોઈએ.
$a = \frac{1}{2}, b = \frac{1}{3}, c = \frac{1}{4}$ લો.
$(a ^* b) ^* c = (\frac{1}{2} - \frac{1}{3}) ^* \frac{1}{4} = \frac{1}{6} ^* \frac{1}{4} = \frac{1}{6} - \frac{1}{4} = \frac{2 - 3}{12} = -\frac{1}{12}$
$a ^* (b ^* c) = \frac{1}{2} ^* (\frac{1}{3} - \frac{1}{4}) = \frac{1}{2} ^* \frac{1}{12} = \frac{1}{2} - \frac{1}{12} = \frac{6 - 1}{12} = \frac{5}{12}$
અહીં $-\frac{1}{12} \neq \frac{5}{12}$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
37
MediumMCQ
ધારો કે $^*$ એ સંમેય સંખ્યાઓના ગણ $Q$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે,જે $a \,^* \,b = a^{2} + b^{2}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે. નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
A
ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો નિયમ અને જૂથનો નિયમ બંનેનું પાલન કરે છે.
B
ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે પરંતુ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
C
ક્રિયા $^*$ એ જૂથનો નિયમ પાળે છે પરંતુ ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી.
D
ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો નિયમ કે જૂથનો નિયમ બંનેમાંથી એકનું પણ પાલન કરતી નથી.

Solution

(B) $Q$ પર,ક્રિયા $^*$ ને $a \,^* \,b = a^{2} + b^{2}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
$a, b \in Q$ માટે,આપણી પાસે છે:
$a \,^* \,b = a^{2} + b^{2} = b^{2} + a^{2} = b \,^* \,a$.
તેથી,$a \,^* \,b = b \,^* \,a$,જેનો અર્થ છે કે ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
હવે,જૂથના નિયમ માટે તપાસીએ:
$(1 \,^* \,2) \,^* \,3 = (1^{2} + 2^{2}) \,^* \,3 = (1 + 4) \,^* \,3 = 5 \,^* \,3 = 5^{2} + 3^{2} = 25 + 9 = 34$.
$1 \,^* \,(2 \,^* \,3) = 1 \,^* \,(2^{2} + 3^{2}) = 1 \,^* \,(4 + 9) = 1 \,^* \,13 = 1^{2} + 13^{2} = 1 + 169 = 170$.
કારણ કે $(1 \,^* \,2) \,^* \,3 \neq 1 \,^* \,(2 \,^* \,3)$,તેથી ક્રિયા $^*$ એ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
આમ,ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે પરંતુ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
38
MediumMCQ
ધારો કે $^*$ એ સંમેય સંખ્યાઓના ગણ $Q$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે,જે $a * b = a + ab$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે. શું આ ક્રિયા $^*$ ક્રમનો નિયમ અને જૂથનો નિયમ પાળે છે?
A
ક્રમનો નિયમ અને જૂથનો નિયમ પાળે છે
B
ક્રમનો નિયમ પાળે છે પણ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી
C
ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી પણ જૂથનો નિયમ પાળે છે
D
ક્રમનો નિયમ કે જૂથનો નિયમ પાળતી નથી

Solution

(D) $Q$ પર,ક્રિયા $^*$ ને $a * b = a + ab$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
ક્રમનો નિયમ ચકાસવા માટે:
$1 * 2 = 1 + (1 \times 2) = 1 + 2 = 3$
$2 * 1 = 2 + (2 \times 1) = 2 + 2 = 4$
અહીં $1 * 2 \neq 2 * 1$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી.
જૂથનો નિયમ ચકાસવા માટે:
$(1 * 2) * 3 = (1 + 1 \times 2) * 3 = 3 * 3 = 3 + (3 \times 3) = 3 + 9 = 12$
$1 * (2 * 3) = 1 * (2 + 2 \times 3) = 1 * 8 = 1 + (1 \times 8) = 1 + 8 = 9$
અહીં $(1 * 2) * 3 \neq 1 * (2 * 3)$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
આમ,ક્રિયા $^*$ ક્રમનો નિયમ કે જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
39
MediumMCQ
ધારો કે $^*$ એ સંમેય સંખ્યાઓના ગણ $Q$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે,જે $a * b = (a - b)^2$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે. નક્કી કરો કે આ ક્રિયા ક્રમનો નિયમ પાળે છે અને જૂથનો નિયમ પાળે છે કે નહીં.
A
ક્રમનો નિયમ અને જૂથનો નિયમ પાળે છે
B
ક્રમનો નિયમ પાળે છે પણ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી
C
ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી પણ જૂથનો નિયમ પાળે છે
D
ક્રમનો નિયમ કે જૂથનો નિયમ પાળતી નથી

Solution

(B) ગણ $Q$ પર,ક્રિયા $^*$ ને $a * b = (a - b)^2$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
ક્રમનો નિયમ ચકાસવા માટે,આપણે જોઈએ છીએ કે શું તમામ $a, b \in Q$ માટે $a * b = b * a$ થાય છે:
$a * b = (a - b)^2$
$b * a = (b - a)^2 = [-(a - b)]^2 = (a - b)^2$
તેથી $a * b = b * a$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
જૂથનો નિયમ ચકાસવા માટે,આપણે જોઈએ છીએ કે શું તમામ $a, b, c \in Q$ માટે $(a * b) * c = a * (b * c)$ થાય છે:
ધારો કે $a = 1, b = 2, c = 3$:
$(1 * 2) * 3 = (1 - 2)^2 * 3 = (-1)^2 * 3 = 1 * 3 = (1 - 3)^2 = (-2)^2 = 4$
$1 * (2 * 3) = 1 * (2 - 3)^2 = 1 * (-1)^2 = 1 * 1 = (1 - 1)^2 = 0$
$(1 * 2) * 3 \neq 1 * (2 * 3)$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ એ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
40
MediumMCQ
ધારો કે $*$ એ સંમેય સંખ્યાઓના ગણ $Q$ પર વ્યાખ્યાયિત દ્વિ-ક્રિયા $a * b = \frac{ab}{4}$ છે. નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
A
આ ક્રિયા ક્રમનો નિયમ પાળે છે પણ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
B
આ ક્રિયા જૂથનો નિયમ પાળે છે પણ ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી.
C
આ ક્રિયા ક્રમનો અને જૂથનો બંને નિયમો પાળે છે.
D
આ ક્રિયા ક્રમનો કે જૂથનો કોઈ પણ નિયમ પાળતી નથી.

Solution

(C) ગણ $Q$ પર,ક્રિયા $*$ ને $a * b = \frac{ab}{4}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
ક્રમનો નિયમ ચકાસવા માટે,$a, b \in Q$ લો:
$a * b = \frac{ab}{4} = \frac{ba}{4} = b * a$.
તેથી,$a * b = b * a$ હોવાથી,આ ક્રિયા ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
જૂથનો નિયમ ચકાસવા માટે,$a, b, c \in Q$ લો:
$(a * b) * c = (\frac{ab}{4}) * c = \frac{(\frac{ab}{4})c}{4} = \frac{abc}{16}$.
$a * (b * c) = a * (\frac{bc}{4}) = \frac{a(\frac{bc}{4})}{4} = \frac{abc}{16}$.
તેથી,$(a * b) * c = a * (b * c)$ હોવાથી,આ ક્રિયા જૂથનો નિયમ પાળે છે.
આમ,આ ક્રિયા ક્રમનો અને જૂથનો બંને નિયમો પાળે છે.
41
Medium
ધારો કે $^*$ એ સંમેય સંખ્યાઓના ગણ $Q$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે,જે $a \,^*\, b = a b^{2}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે. નક્કી કરો કે આ ક્રિયા ક્રમનો નિયમ અને જૂથનો નિયમ પાળે છે કે નહીં.

Solution

ગણ $Q$ પર,ક્રિયા $^*$ ને $a \,^*\, b = a b^{2}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
ક્રમનો નિયમ ચકાસવા માટે,આપણે $a \,^*\, b$ અને $b \,^*\, a$ ની સરખામણી કરીએ છીએ.
$Q$ માં $a = \frac{1}{2}$ અને $b = \frac{1}{3}$ લો.
$\frac{1}{2} \,^*\, \frac{1}{3} = \frac{1}{2} \times (\frac{1}{3})^{2} = \frac{1}{2} \times \frac{1}{9} = \frac{1}{18}$.
$\frac{1}{3} \,^*\, \frac{1}{2} = \frac{1}{3} \times (\frac{1}{2})^{2} = \frac{1}{3} \times \frac{1}{4} = \frac{1}{12}$.
$\frac{1}{18} \neq \frac{1}{12}$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળતી નથી.
જૂથનો નિયમ ચકાસવા માટે,આપણે $(a \,^*\, b) \,^*\, c$ અને $a \,^*\, (b \,^*\, c)$ ની સરખામણી કરીએ છીએ.
$Q$ માં $a = \frac{1}{2}, b = \frac{1}{3}, c = \frac{1}{4}$ લો.
$(\frac{1}{2} \,^*\, \frac{1}{3}) \,^*\, \frac{1}{4} = (\frac{1}{2} \times (\frac{1}{3})^{2}) \,^*\, \frac{1}{4} = \frac{1}{18} \,^*\, \frac{1}{4} = \frac{1}{18} \times (\frac{1}{4})^{2} = \frac{1}{18 \times 16} = \frac{1}{288}$.
$\frac{1}{2} \,^*\, (\frac{1}{3} \,^*\, \frac{1}{4}) = \frac{1}{2} \,^*\, (\frac{1}{3} \times (\frac{1}{4})^{2}) = \frac{1}{2} \,^*\, \frac{1}{48} = \frac{1}{2} \times (\frac{1}{48})^{2} = \frac{1}{2 \times 2304} = \frac{1}{4608}$.
$\frac{1}{288} \neq \frac{1}{4608}$ હોવાથી,ક્રિયા $^*$ એ જૂથનો નિયમ પાળતી નથી.
42
Medium
દર્શાવો કે ઉપર આપેલી કોઈ પણ દ્વિતીય ક્રિયા માટે તટસ્થ ઘટક (identity element) અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.

Solution

(N/A) કોઈ દ્વિતીય ક્રિયા $^*$ માટે $e \in Q$ એ તટસ્થ ઘટક ત્યારે જ કહેવાય જો તમામ $a \in Q$ માટે $a * e = a = e * a$ થાય.
સંમેય સંખ્યાઓના ગણ $Q$ પર વ્યાખ્યાયિત છ ક્રિયાઓ માટે,આપણે $a * e = a$ શરત ચકાસીએ છીએ.
દરેક ક્રિયા માટે $a * e = a$ ઉકેલતા,આપણને જણાય છે કે $e$ ની કિંમત $a$ પર આધાર રાખે છે અથવા તે તમામ $a$ માટે $Q$ માં અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી.
આમ,કોઈ પણ એવો એક ઘટક $e \in Q$ નથી જે આ તમામ ક્રિયાઓ માટે $a * e = a = e * a$ ની શરતનું પાલન કરે,તેથી આ છ ક્રિયાઓમાંથી કોઈ પણ પાસે તટસ્થ ઘટક નથી.
43
Medium
ધારો કે $A = N \times N$ અને $^*$ એ $A$ પરની દ્વિ-ક્રિયા છે જે $(a, b) \,^*\, (c, d) = (a + c, b + d)$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે. નક્કી કરો કે શું આ ક્રિયા $^*$ ક્રમનો ગુણધર્મ ધરાવે છે,જૂથનો ગુણધર્મ ધરાવે છે અને શું તેમાં તટસ્થ ઘટક (identity element) અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

Solution

(A) આપેલ છે કે $A = N \times N$ અને દ્વિ-ક્રિયા $^*$ જે $(a, b) \,^*\, (c, d) = (a + c, b + d)$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે.
$1$. ક્રમનો ગુણધર્મ (Commutativity):
કોઈપણ $(a, b), (c, d) \in A$ માટે,આપણી પાસે છે:
$(a, b) \,^*\, (c, d) = (a + c, b + d)$
$(c, d) \,^*\, (a, b) = (c + a, d + b) = (a + c, b + d)$
કારણ કે $N$ માં સરવાળો ક્રમનો ગુણધર્મ ધરાવે છે,તેથી $(a, b) \,^*\, (c, d) = (c, d) \,^*\, (a, b)$. આમ,$^*$ એ ક્રમનો ગુણધર્મ ધરાવે છે.
$2$. જૂથનો ગુણધર્મ (Associativity):
કોઈપણ $(a, b), (c, d), (e, f) \in A$ માટે,આપણી પાસે છે:
$[(a, b) \,^*\, (c, d)] \,^*\, (e, f) = (a + c, b + d) \,^*\, (e, f) = (a + c + e, b + d + f)$
$(a, b) \,^*\, [(c, d) \,^*\, (e, f)] = (a, b) \,^*\, (c + e, d + f) = (a + c + e, b + d + f)$
કારણ કે $N$ માં સરવાળો જૂથનો ગુણધર્મ ધરાવે છે,તેથી ક્રિયા $^*$ એ જૂથનો ગુણધર્મ ધરાવે છે.
$3$. તટસ્થ ઘટક (Identity Element):
ધારો કે $e = (e_1, e_2) \in A$ એ તટસ્થ ઘટક છે. તો $(a, b) \,^*\, (e_1, e_2) = (a, b)$,જેનો અર્થ છે કે $(a + e_1, b + e_2) = (a, b)$.
આ માટે $a + e_1 = a$ અને $b + e_2 = b$ હોવું જરૂરી છે,તેથી $e_1 = 0$ અને $e_2 = 0$.
કારણ કે $0 \notin N$,તેથી $A$ માં કોઈ તટસ્થ ઘટક અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી.
44
Medium
નીચેનું વિધાન સત્ય છે કે અસત્ય તે જણાવો અને કારણ આપો: ગણ $N$ પરની કોઈપણ દ્વિતીય ક્રિયા $^*$ માટે,દરેક $a \in N$ માટે $a \,^* \,a = a$ થાય છે.

Solution

(B) આ વિધાન અસત્ય છે.
આને સાબિત કરવા માટે,એક ઉદાહરણ (counterexample) ધ્યાનમાં લો.
ધારો કે પ્રાકૃતિક સંખ્યાઓના ગણ $N$ પરની દ્વિતીય ક્રિયા $^*$ એ $a \,^* \,b = a + b$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે,જ્યાં $a, b \in N$.
હવે,$a = 3 \in N$ ઘટક લો.
આપેલ શરત મુજબ,$3 \,^* \,3 = 3$ થવું જોઈએ.
પરંતુ,આપણી વ્યાખ્યાયિત ક્રિયા મુજબ,$3 \,^* \,3 = 3 + 3 = 6$ મળે છે.
અહીં $6 \neq 3$ હોવાથી,$N$ પરની દરેક દ્વિતીય ક્રિયા માટે $a \,^* \,a = a$ શરત સાચી પડતી નથી.
તેથી,આ વિધાન અસત્ય છે.
45
Medium
નીચેનું વિધાન સત્ય છે કે અસત્ય તે જણાવો અને તમારા જવાબનું સમર્થન કરો: જો $^*$ એ $N$ પર દ્વિ-આધારિત ક્રમ-નિરપેક્ષ (commutative) પ્રક્રિયા હોય,તો $a ^* (b ^* c) = (c ^* b) ^* a$.

Solution

(A) આપેલ છે કે $^*$ એ $N$ પર ક્રમ-નિરપેક્ષ દ્વિ-આધારિત પ્રક્રિયા છે,જેનો અર્થ છે કે તમામ $x, y \in N$ માટે $x ^* y = y ^* x$ થાય.
જમણી બાજુ $(RHS)$ ધ્યાનમાં લો:
$RHS = (c ^* b) ^* a$
$^*$ ક્રમ-નિરપેક્ષ હોવાથી,આપણે $(c ^* b) = (b ^* c)$ લખી શકીએ છીએ.
તેથી,$RHS = (b ^* c) ^* a$.
હવે,ક્રમ-નિરપેક્ષ ગુણધર્મનો ઉપયોગ કરીને,આપણે પ્રક્રિયા $^*$ ની આસપાસના ઘટકોની અદલાબદલી કરી શકીએ છીએ:
$(b ^* c) ^* a = a ^* (b ^* c)$.
આમ,$RHS = a ^* (b ^* c) = LHS$.
તેથી,આપેલ વિધાન સત્ય છે.
46
MediumMCQ
$N$ પર એક દ્વિ ક્રિયા $*$ ને $a * b = a^{3} + b^{3}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે. સાચો જવાબ પસંદ કરો.
A
શું $*$ જૂથના નિયમનું પાલન કરે છે અને ક્રમનો નિયમ પણ જળવાય છે?
B
શું $*$ જૂથના નિયમનું પાલન કરે છે પણ ક્રમનો નિયમ જળવાતો નથી?
C
શું $*$ ક્રમનો નિયમ જળવાય છે પણ જૂથના નિયમનું પાલન થતું નથી?
D
શું $*$ ક્રમનો નિયમ કે જૂથનો નિયમ બંનેમાંથી એક પણ જળવાતા નથી?

Solution

(C) $N$ પર,ક્રિયા $*$ ને $a * b = a^{3} + b^{3}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.
$a, b \in N$ માટે,આપણી પાસે છે:
$a * b = a^{3} + b^{3} = b^{3} + a^{3} = b * a$ (કારણ કે $N$ માં સરવાળો ક્રમનો નિયમ પાળે છે).
તેથી,ક્રિયા $*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
હવે,જૂથના નિયમ માટે તપાસીએ:
$(1 * 2) * 3 = (1^{3} + 2^{3}) * 3 = (1 + 8) * 3 = 9 * 3 = 9^{3} + 3^{3} = 729 + 27 = 756$.
$1 * (2 * 3) = 1 * (2^{3} + 3^{3}) = 1 * (8 + 27) = 1 * 35 = 1^{3} + 35^{3} = 1 + 42875 = 42876$.
અહીં $(1 * 2) * 3 \neq 1 * (2 * 3)$ હોવાથી,ક્રિયા $*$ એ જૂથના નિયમનું પાલન કરતી નથી.
આમ,ક્રિયા $*$ એ ક્રમનો નિયમ પાળે છે પણ જૂથના નિયમનું પાલન કરતી નથી. સાચો જવાબ $C$ છે.
47
Medium
ગણ $N$ પર નીચેનામાંથી કઈ દ્વિતીય ક્રિયાઓ જૂથના નિયમનું પાલન કરે છે અને કઈ ક્રમનો નિયમ પાળે છે તે નક્કી કરો: $a \ast b = 1$,દરેક $a, b \in N$ માટે.

Solution

(A) $1$. ક્રમનો નિયમ: ગણ $N$ પરની દ્વિતીય ક્રિયા $\ast$ ક્રમનો નિયમ પાળે છે જો દરેક $a, b \in N$ માટે $a \ast b = b \ast a$ થાય. અહીં,$a \ast b = 1$ અને $b \ast a = 1$ છે. તેથી $1 = 1$ હોવાથી,આ ક્રિયા ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
$2$. જૂથનો નિયમ: ગણ $N$ પરની દ્વિતીય ક્રિયા $\ast$ જૂથનો નિયમ પાળે છે જો દરેક $a, b, c \in N$ માટે $(a \ast b) \ast c = a \ast (b \ast c)$ થાય. અહીં,$(a \ast b) \ast c = 1 \ast c = 1$ છે. તેમજ,$a \ast (b \ast c) = a \ast 1 = 1$ છે. તેથી $1 = 1$ હોવાથી,આ ક્રિયા જૂથનો નિયમ પાળે છે.
આમ,આ ક્રિયા જૂથનો નિયમ અને ક્રમનો નિયમ બંનેનું પાલન કરે છે.
48
Medium
ગણ $N$ પર નીચેનામાંથી કઈ દ્વિ-ક્રિયાઓ જૂથના નિયમનું પાલન કરે છે અને કઈ ક્રમનો નિયમ પાળે છે તે નક્કી કરો. $a * b = \frac{a+b}{2}$,જ્યાં $a, b \in N$.

Solution

(N/A) ક્રમના નિયમ માટે,આપણે ચકાસીએ છીએ કે શું તમામ $a, b \in N$ માટે $a * b = b * a$ થાય છે.
$a * b = \frac{a+b}{2} = \frac{b+a}{2} = b * a$.
આમ,$a * b = b * a$ હોવાથી,આ ક્રિયા ક્રમનો નિયમ પાળે છે.
જૂથના નિયમ માટે,આપણે ચકાસીએ છીએ કે શું તમામ $a, b, c \in N$ માટે $(a * b) * c = a * (b * c)$ થાય છે.
$(a * b) * c = \left(\frac{a+b}{2}\right) * c = \frac{\frac{a+b}{2} + c}{2} = \frac{a+b+2c}{4}$.
$a * (b * c) = a * \left(\frac{b+c}{2}\right) = \frac{a + \frac{b+c}{2}}{2} = \frac{2a+b+c}{4}$.
સામાન્ય રીતે $\frac{a+b+2c}{4} \neq \frac{2a+b+c}{4}$ હોવાથી,આ ક્રિયા જૂથના નિયમનું પાલન કરતી નથી.
49
Difficult
સાબિત કરો કે $\{1, 2\}$ પર $1$ ને તટસ્થ ઘટક (identity) તરીકે અને $2$ ને $2$ ના વ્યસ્ત (inverse) તરીકે ધરાવતી દ્રીકક્રિયાઓની સંખ્યા માત્ર એક જ છે.

Solution

(A) $\{1, 2\}$ પરની દ્રીકક્રિયા $^*$ એ $\{1, 2\} \times \{1, 2\}$ થી $\{1, 2\}$ પરનું વિધેય છે,એટલે કે $\{(1, 1), (1, 2), (2, 1), (2, 2)\}$ થી $\{1, 2\}$ પરનું વિધેય છે.
કારણ કે $1$ એ દ્રીકક્રિયા $^*$ માટે તટસ્થ ઘટક છે,તેથી $1 * 1 = 1$,$1 * 2 = 2$ અને $2 * 1 = 2$ થવું જોઈએ.
આનાથી $(1, 1)$,$(1, 2)$ અને $(2, 1)$ જોડીઓ માટેની કિંમતો નક્કી થાય છે.
જોડી $(2, 2)$ માટે,આપણને આપેલ છે કે $2$ એ $2$ નો વ્યસ્ત છે. વ્યસ્તની વ્યાખ્યા મુજબ,$2 * 2$ એ તટસ્થ ઘટક એટલે કે $1$ બરાબર હોવું જોઈએ.
આમ,$2 * 2 = 1$.
જેથી વિધેય $^*$ ની તમામ કિંમતો અનન્ય રીતે નક્કી થાય છે,તેથી આવી દ્રીકક્રિયાઓની સંખ્યા માત્ર એક જ છે.
50
Difficult
એક અરિક્ત ગણ $X$ આપેલ છે,દ્વિ-ક્રિયા $^*: P(X) \times P(X) \rightarrow P(X)$ ધ્યાનમાં લો જે $A, B \in P(X)$ માટે $A \,^*\, B = A \cap B$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે,જ્યાં $P(X)$ એ $X$ નો ઘાતગણ છે. સાબિત કરો કે $X$ એ આ ક્રિયા માટે તટસ્થ ઘટક છે અને $X$ એ આ ક્રિયાના સંદર્ભમાં $P(X)$ માં એકમાત્ર વ્યસ્ત સંપન્ન ઘટક છે.

Solution

(A) અહીં દ્વિ-ક્રિયા $^*: P(X) \times P(X) \rightarrow P(X)$ એ $A, B \in P(X)$ માટે $A \,^*\, B = A \cap B$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે કોઈપણ ગણ $A \in P(X)$ માટે,$A \cap X = A$ અને $X \cap A = A$ થાય છે.
આથી,$A \,^*\, X = A$ અને $X \,^*\, A = A$ દરેક $A \in P(X)$ માટે સાચું છે.
તેથી,$X$ એ આપેલી દ્વિ-ક્રિયા $^*$ માટે તટસ્થ ઘટક છે.
હવે,$A \in P(X)$ એ વ્યસ્ત સંપન્ન ઘટક ત્યારે જ કહેવાય જો કોઈ $B \in P(X)$ અસ્તિત્વ ધરાવે કે જેથી $A \,^*\, B = X$ અને $B \,^*\, A = X$ થાય (કારણ કે $X$ તટસ્થ ઘટક છે).
આનો અર્થ એ છે કે $A \cap B = X$ અને $B \cap A = X$.
કારણ કે $A \subseteq X$ અને $B \subseteq X$,તેથી છેદગણ $A \cap B$ ત્યારે જ $X$ બરાબર હોઈ શકે જો $A = X$ અને $B = X$ હોય.
તેથી,$X$ એ આપેલી ક્રિયા $^*$ માટે $P(X)$ માં એકમાત્ર વ્યસ્ત સંપન્ન ઘટક છે.
આમ,પરિણામ સાબિત થાય છે.

Relation and Function — Binary Operation · Frequently Asked Questions

1Are these Relation and Function questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Relation and Function Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.