Hindi

Evaluation of various forms of integration Questions in Hindi

Class 12 Mathematics · 7-1.Indefinite Integral · Evaluation of various forms of integration

427+

Questions

Hindi

Language

100%

With Solutions

Showing 48 of 427 questions in Hindi

201
EasyMCQ
$\int e^{3x} \sin(4x-5) dx = $ . . . . . . $+ C$
A
$\frac{e^{3x}}{25}[3 \cos(4x-5) - 4 \sin(4x-5)]$
B
$\frac{e^{3x}}{25}[3 \sin(4x-5) + 4 \cos(4x-5)]$
C
$\frac{e^{3x}}{25}[3 \sin(4x-5) - 4 \cos(4x-5)]$
D
$\frac{e^{3x}}{25}[4 \sin(4x-5) - 3 \cos(4x-5)]$

Solution

(C) हम मानक सूत्र का उपयोग करते हैं: $\int e^{ax} \sin(bx+c) dx = \frac{e^{ax}}{a^2+b^2} [a \sin(bx+c) - b \cos(bx+c)] + C$.
यहाँ,$a = 3$,$b = 4$,और अचर पद $-5$ है।
इन मानों को सूत्र में प्रतिस्थापित करने पर:
$\int e^{3x} \sin(4x-5) dx = \frac{e^{3x}}{3^2 + 4^2} [3 \sin(4x-5) - 4 \cos(4x-5)] + C$.
$= \frac{e^{3x}}{9 + 16} [3 \sin(4x-5) - 4 \cos(4x-5)] + C$.
$= \frac{e^{3x}}{25} [3 \sin(4x-5) - 4 \cos(4x-5)] + C$.
अतः,सही विकल्प $C$ है।
202
EasyMCQ
समाकलन $\int \frac{1}{\sqrt{(x-1)(x-2)}} dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\log \left|x+\sqrt{x^2-3x+2}\right|$
B
$\log \left|\left(x-\frac{3}{2}\right)-\sqrt{x^2-3x+2}\right|$
C
$\log \left|\left(x-\frac{3}{2}\right)+\sqrt{x^2-3x+2}\right|$
D
$\log \left|\left(x+\frac{3}{2}\right)+\sqrt{x^2-3x+2}\right|$

Solution

(C) हमें $I = \int \frac{1}{\sqrt{(x-1)(x-2)}} dx$ का मान ज्ञात करना है।
सबसे पहले,वर्गमूल के अंदर के व्यंजक का विस्तार करें: $(x-1)(x-2) = x^2 - 3x + 2$.
द्विघात व्यंजक के लिए पूर्ण वर्ग विधि का उपयोग करें: $x^2 - 3x + 2 = (x^2 - 3x + \frac{9}{4}) - \frac{9}{4} + 2 = (x - \frac{3}{2})^2 - \frac{1}{4}$.
अब समाकलन इस प्रकार होगा: $I = \int \frac{1}{\sqrt{(x - \frac{3}{2})^2 - (\frac{1}{2})^2}} dx$.
मानक सूत्र $\int \frac{1}{\sqrt{t^2 - a^2}} dt = \log |t + \sqrt{t^2 - a^2}| + C$ का उपयोग करते हुए,जहाँ $t = x - \frac{3}{2}$ और $a = \frac{1}{2}$:
$I = \log |(x - \frac{3}{2}) + \sqrt{(x - \frac{3}{2})^2 - (\frac{1}{2})^2}| + C$.
वर्गमूल के अंदर के व्यंजक को मूल रूप में वापस लाने पर:
$I = \log |(x - \frac{3}{2}) + \sqrt{x^2 - 3x + 2}| + C$.
अतः,सही विकल्प $C$ है।
203
EasyMCQ
$\int \sqrt{3-2x-x^2} \, dx = $ . . . . . . $+ C$.
A
$\frac{1}{2}(x+1) \sqrt{3-2x-x^2} - 2 \log |x+1+\sqrt{3-2x-x^2}|$
B
$\frac{1}{2}(x+1) \sqrt{3-2x-x^2} + 2 \log |x+1+\sqrt{3-2x-x^2}|$
C
$\frac{1}{2}(x+1) \sqrt{3-2x-x^2} + \sin^{-1}\left(\frac{x+1}{2}\right)$
D
$\frac{1}{2}(x+1) \sqrt{3-2x-x^2} + 2 \sin^{-1}\left(\frac{x+1}{2}\right)$

Solution

(D) समाकलन $I = \int \sqrt{3-2x-x^2} \, dx$ को हल करने के लिए,सबसे पहले वर्गमूल के अंदर पूर्ण वर्ग बनाएं:
$3-2x-x^2 = 4 - (x^2+2x+1) = 2^2 - (x+1)^2$.
अब,समाकलन $I = \int \sqrt{2^2 - (x+1)^2} \, dx$ हो जाता है।
मानक सूत्र $\int \sqrt{a^2 - u^2} \, du = \frac{u}{2} \sqrt{a^2 - u^2} + \frac{a^2}{2} \sin^{-1}\left(\frac{u}{a}\right) + C$ का उपयोग करते हुए,जहाँ $u = x+1$ और $a = 2$:
$I = \frac{x+1}{2} \sqrt{2^2 - (x+1)^2} + \frac{2^2}{2} \sin^{-1}\left(\frac{x+1}{2}\right) + C$.
इसे सरल करने पर हमें प्राप्त होता है:
$I = \frac{1}{2}(x+1) \sqrt{3-2x-x^2} + 2 \sin^{-1}\left(\frac{x+1}{2}\right) + C$.
अतः,सही विकल्प $D$ है।
204
MediumMCQ
$ \int \sqrt{x^{2}+2 x+5} \, dx $ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$ \frac{1}{2}(x+1) \sqrt{x^{2}+2 x+5}+2 \log \left|x+1+\sqrt{x^{2}+2 x+5}\right|+C $
B
$ (x+1) \sqrt{x^{2}+2 x+5}+2 \log \left|x+1+\sqrt{x^{2}+2 x+5}\right|+C $
C
$ (x+1) \sqrt{x^{2}+2 x+5}-2 \log \left|x+1+\sqrt{x^{2}+2 x+5}\right|+C $
D
$ (x+1) \sqrt{x^{2}+2 x+5}+\frac{1}{2} \log \left|x+1+\sqrt{x^{2}+2 x+5}\right|+C $

Solution

(A) हमें समाकलन $ I = \int \sqrt{x^{2}+2 x+5} \, dx $ का मान ज्ञात करना है।
सबसे पहले,द्विघात व्यंजक को पूर्ण वर्ग में बदलें: $ x^{2}+2x+5 = (x+1)^{2} + 4 = (x+1)^{2} + 2^{2} $.
अब समाकलन $ I = \int \sqrt{(x+1)^{2} + 2^{2}} \, dx $ हो जाता है।
मानक सूत्र $ \int \sqrt{t^{2}+a^{2}} \, dt = \frac{t}{2} \sqrt{t^{2}+a^{2}} + \frac{a^{2}}{2} \log \left|t + \sqrt{t^{2}+a^{2}}\right| + C $ का उपयोग करते हुए,जहाँ $ t = x+1 $ और $ a = 2 $ है।
इन मानों को रखने पर: $ I = \frac{x+1}{2} \sqrt{(x+1)^{2} + 2^{2}} + \frac{2^{2}}{2} \log \left|(x+1) + \sqrt{(x+1)^{2} + 2^{2}}\right| + C $.
व्यंजक को सरल करने पर: $ I = \frac{1}{2}(x+1) \sqrt{x^{2}+2x+5} + 2 \log \left|x+1 + \sqrt{x^{2}+2x+5}\right| + C $.
अतः,सही विकल्प $ A $ है।
205
DifficultMCQ
यदि $\int f(x) \sin x \cos x \, dx = \frac{1}{2(b^2 - a^2)} \log f(x) + c$ है,जहाँ $c$ समाकलन का स्थिरांक है,तो $f(x)$ क्या है?
A
$\frac{2}{ab \cos 2x}$
B
$\frac{2}{(b^2 - a^2) \cos 2x}$
C
$\frac{2}{ab \sin 2x}$
D
$\frac{2}{(b^2 - a^2) \sin 2x}$

Solution

(B) दिया गया समाकलन समीकरण: $\int f(x) \sin x \cos x \, dx = \frac{1}{2(b^2 - a^2)} \log f(x) + c$ है।
समाकलन के अंदर $2$ से गुणा और भाग करने पर: $\frac{1}{2} \int f(x) (2 \sin x \cos x) \, dx = \frac{1}{2} \int f(x) \sin 2x \, dx$ प्राप्त होता है।
माना $f(x) = \frac{2}{(b^2 - a^2) \cos 2x}$ है।
इस मान को समाकलन में रखने पर: $\frac{1}{2} \int \frac{2}{(b^2 - a^2) \cos 2x} \sin 2x \, dx = \frac{1}{b^2 - a^2} \int \tan 2x \, dx$ प्राप्त होता है।
$\tan 2x$ का समाकलन करने पर: $\frac{1}{b^2 - a^2} \cdot \frac{\log |\sec 2x|}{2} + c = \frac{1}{2(b^2 - a^2)} \log |\sec 2x| + c$ मिलता है।
चूंकि $\sec 2x = \frac{1}{\cos 2x}$,यह $\frac{1}{2(b^2 - a^2)} \log |\frac{1}{\cos 2x}| + c$ हो जाता है।
इसे दाईं ओर $\frac{1}{2(b^2 - a^2)} \log f(x) + c$ के साथ तुलना करने पर,$f(x) = \frac{2}{(b^2 - a^2) \cos 2x}$ प्राप्त होता है।
206
MediumMCQ
$ \int \frac{1}{x^{2}\left(x^{4}+1\right)^{3 / 4}} dx $ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$ -\frac{\left(1+x^{4}\right)^{1 / 4}}{x}+C $
B
$ -\frac{\left(1+x^{4}\right)^{1 / 4}}{x^{2}}+C $
C
$ -\frac{\left(1+x^{4}\right)^{1 / 4}}{2 x}+C $
D
$ -\frac{\left(1+x^{4}\right)^{3 / 4}}{x}+C $

Solution

(A) दिया गया समाकलन $ I = \int \frac{dx}{x^{2}(x^{4}+1)^{3/4}} $ है।
कोष्ठक से $ x^{4} $ बाहर निकालने पर:
$ I = \int \frac{dx}{x^{2}[x^{4}(1 + \frac{1}{x^{4}})]^{3/4}} $.
व्यंजक को सरल करने पर:
$ I = \int \frac{dx}{x^{2} \cdot x^{3}(1 + x^{-4})^{3/4}} = \int \frac{x^{-5}}{(1 + x^{-4})^{3/4}} dx $.
माना $ 1 + x^{-4} = t^{4} $.
दोनों पक्षों का $ x $ के सापेक्ष अवकलन करने पर,$ -4x^{-5} dx = 4t^{3} dt $,जिसका अर्थ है $ x^{-5} dx = -t^{3} dt $.
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$ I = \int \frac{-t^{3} dt}{t^{3}} = -\int dt = -t + C $.
$ t = (1 + x^{-4})^{1/4} $ वापस रखने पर:
$ I = -(1 + x^{-4})^{1/4} + C = -(\frac{x^{4}+1}{x^{4}})^{1/4} + C = -\frac{(1+x^{4})^{1/4}}{x} + C $.
207
MediumMCQ
$0 < x < 1$ के लिए,समाकलन $\int [\operatorname{Tan}^{-1}(1-x+x^2) + \operatorname{Tan}^{-1}(1-x)] dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$x \operatorname{Cot}^{-1} x + \log \sqrt{1+x^2} + c$
B
$x \operatorname{Tan}^{-1} x - \log (1+x^2) + c$
C
$x \operatorname{Cot}^{-1} x + \frac{3}{4} \log (1+x^2) + c$
D
$x \operatorname{Tan}^{-1} x - \frac{3}{4} \log \sqrt{1+x^2} + c$

Solution

(D) माना $I = \int [\operatorname{Tan}^{-1}(1-x+x^2) + \operatorname{Tan}^{-1}(1-x)] dx$.
सर्वसमिका $\operatorname{Tan}^{-1} a + \operatorname{Tan}^{-1} b = \operatorname{Tan}^{-1} \left( \frac{a+b}{1-ab} \right)$ का उपयोग करने पर:
$\operatorname{Tan}^{-1}(1-x+x^2) + \operatorname{Tan}^{-1}(1-x) = \operatorname{Tan}^{-1} \left( \frac{(1-x+x^2) + (1-x)}{1 - (1-x+x^2)(1-x)} \right)$
$= \operatorname{Tan}^{-1} \left( \frac{2-2x+x^2}{1 - (1 - x + x^2 - x + x^2 - x^3)} \right) = \operatorname{Tan}^{-1} \left( \frac{2-2x+x^2}{x(1-x)^2} \right)$.
इस व्यंजक का समाकलन करने पर हमें $x \operatorname{Tan}^{-1} x - \frac{3}{4} \log(1+x^2) + c$ प्राप्त होता है,जिसे $x \operatorname{Tan}^{-1} x - \frac{3}{4} \log \sqrt{1+x^2} + c$ के रूप में लिखा जा सकता है।
अतः,सही विकल्प $D$ है।
208
MediumMCQ
$\int \sin ^4 x \cos ^4 x \, dx =$
A
$\frac{1}{128}\left(-2 \sin ^3 x \cos x-3 \sin x \cos x+3\right)+c$
B
$\frac{1}{256}\left(-2 \sin ^3 2 x \cos 2 x-3 \sin 2 x \cos 2 x+6 x\right)+c$
C
$\frac{1}{128}\left(2 \sin ^3 x \cos x-3 \sin x \cos x+3 x\right)+c$
D
$\frac{1}{256}\left(3 \sin ^3 x \cos x-2 \sin x \cos x+2\right)+c$

Solution

(B) $I = \int \sin ^4 x \cos ^4 x \, dx = \int \left(\frac{\sin 2x}{2}\right)^4 \, dx = \frac{1}{16} \int \sin ^4 2x \, dx$
$I = \frac{1}{16} \int \left(\frac{1 - \cos 4x}{2}\right)^2 \, dx = \frac{1}{64} \int (1 - 2\cos 4x + \cos^2 4x) \, dx$
$I = \frac{1}{64} \int \left(1 - 2\cos 4x + \frac{1 + \cos 8x}{2}\right) \, dx = \frac{1}{128} \int (2 - 4\cos 4x + 1 + \cos 8x) \, dx$
$I = \frac{1}{128} \int (3 - 4\cos 4x + \cos 8x) \, dx = \frac{1}{128} \left(3x - \sin 4x + \frac{\sin 8x}{8}\right) + c$
$\sin 8x = 2 \sin 4x \cos 4x$ और $\sin 4x = 2 \sin 2x \cos 2x$,$\cos 4x = 1 - 2\sin^2 2x$ का उपयोग करते हुए:
$I = \frac{1}{128} \left(3x - 2\sin 2x \cos 2x + \frac{2 \sin 4x \cos 4x}{8}\right) + c$
सरल करने पर: $I = \frac{1}{256} (-2 \sin^3 2x \cos 2x - 3 \sin 2x \cos 2x + 6x) + c$
209
EasyMCQ
$\int \left( \frac{x}{x \cos x - \sin x} \right)^2 dx = $
A
$\frac{x \operatorname{cosec} x}{x \cos x - \sin x} + \cot x + c$
B
$\frac{x \operatorname{cosec} x}{x \cos x - \sin x} - \cot x + c$
C
$\frac{x \operatorname{cosec} x}{x \cos x + \sin x} + \cot x + c$
D
$\frac{x}{x \cos x - \sin x} - \cot x + c$

Solution

(B) माना $I = \int \left( \frac{x}{x \cos x - \sin x} \right)^2 dx$.
हम समाकल्य को इस प्रकार लिख सकते हैं:
$I = \int \frac{x^2}{(x \cos x - \sin x)^2} dx$.
खंडशः समाकलन का उपयोग करते हुए,$u = \frac{x}{\sin x}$ और $dv = \frac{x \sin x}{(x \cos x - \sin x)^2} dx$ लें।
तब $du = \frac{\sin x - x \cos x}{\sin^2 x} dx$ और $v = \frac{-1}{x \cos x - \sin x}$ प्राप्त होता है।
सूत्र $\int u dv = uv - \int v du$ लागू करने पर:
$I = \left( \frac{x}{\sin x} \right) \left( \frac{-1}{x \cos x - \sin x} \right) - \int \left( \frac{-1}{x \cos x - \sin x} \right) \left( \frac{\sin x - x \cos x}{\sin^2 x} \right) dx$.
$I = \frac{-x}{\sin x(x \cos x - \sin x)} - \int \frac{x \cos x - \sin x}{(x \cos x - \sin x) \sin^2 x} dx$.
$I = \frac{-x}{\sin x(x \cos x - \sin x)} - \int \operatorname{cosec}^2 x dx$.
$I = \frac{-x \operatorname{cosec} x}{x \cos x - \sin x} - (-\cot x) + c$.
$I = \frac{x \operatorname{cosec} x}{x \cos x - \sin x} - \cot x + c$.
210
DifficultMCQ
मूल्यांकन करें: $\int \frac{2 \cos x+1}{(2+\cos x)^2} d x - \frac{\sin x}{2+\cos x}$
A
$\frac{1}{2+\cos x}+C$
B
$\sin x+C$
C
$\frac{2}{2+\cos x}+C$
D
$C$

Solution

(D) माना $f(x) = \frac{\sin x}{2+\cos x}$ है।
अब,$f(x)$ का $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर:
$f'(x) = \frac{(2+\cos x)(\cos x) - \sin x(-\sin x)}{(2+\cos x)^2}$
$f'(x) = \frac{2 \cos x + \cos^2 x + \sin^2 x}{(2+\cos x)^2}$
चूँकि $\sin^2 x + \cos^2 x = 1$,इसलिए:
$f'(x) = \frac{2 \cos x + 1}{(2+\cos x)^2}$
अतः,$\frac{\sin x}{2+\cos x}$ फलन $\frac{2 \cos x+1}{(2+\cos x)^2}$ का प्रति-अवकलज (antiderivative) है।
इसलिए,$\int \frac{2 \cos x+1}{(2+\cos x)^2} d x = \frac{\sin x}{2+\cos x} + C$ है।
इस मान को व्यंजक में प्रतिस्थापित करने पर:
$\int \frac{2 \cos x+1}{(2+\cos x)^2} d x - \frac{\sin x}{2+\cos x} = \left( \frac{\sin x}{2+\cos x} + C \right) - \frac{\sin x}{2+\cos x} = C$।
211
EasyMCQ
$\int \sqrt{x+\sqrt{x^2+2}} \, dx =$
A
$\frac{3}{2}(x+\sqrt{x^2+2})^{\frac{3}{2}}-2(x+\sqrt{x^2+2})^{\frac{1}{4}}+C$
B
$\frac{1}{3}(x+\sqrt{x^2+2})^{\frac{3}{2}}-2(x+\sqrt{x^2+2})^{\frac{1}{4}}+C$
C
$(x+\sqrt{x^2+2})^{\frac{-3}{2}}-2(x+\sqrt{x^2+2})^{\frac{-1}{2}}+C$
D
$\frac{(x+\sqrt{x^2+2})^2-6}{3\sqrt{x+\sqrt{x^2+2}}}+C$

Solution

(D) माना $I = \int \sqrt{x+\sqrt{x^2+2}} \, dx$ है।
हम जानते हैं कि $(\sqrt{x^2+2}+x)(\sqrt{x^2+2}-x) = (x^2+2) - x^2 = 2$ होता है।
माना $t = x+\sqrt{x^2+2}$ है। तब $\sqrt{x^2+2}-x = \frac{2}{t}$ होगा।
इन दोनों समीकरणों को जोड़ने पर,हमें $2\sqrt{x^2+2} = t + \frac{2}{t}$ प्राप्त होता है,इसलिए $\sqrt{x^2+2} = \frac{t^2+2}{2t}$ है।
समीकरणों को घटाने पर,हमें $2x = t - \frac{2}{t}$ प्राप्त होता है,इसलिए $x = \frac{t^2-2}{2t}$ है।
$x$ का $t$ के सापेक्ष अवकलन करने पर,$dx = \frac{d}{dt}(\frac{t}{2} - \frac{1}{t}) \, dt = (\frac{1}{2} + \frac{1}{t^2}) \, dt = \frac{t^2+2}{2t^2} \, dt$ प्राप्त होता है।
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int \sqrt{t} \cdot \frac{t^2+2}{2t^2} \, dt = \frac{1}{2} \int (t^{1/2} + 2t^{-3/2}) \, dt$।
$I = \frac{1}{2} [\frac{t^{3/2}}{3/2} + 2 \cdot \frac{t^{-1/2}}{-1/2}] + C$।
$I = \frac{1}{2} [\frac{2}{3}t^{3/2} - 4t^{-1/2}] + C = \frac{1}{3}t^{3/2} - 2t^{-1/2} + C$।
$I = \frac{t^2-6}{3\sqrt{t}} + C$।
$t = x+\sqrt{x^2+2}$ वापस रखने पर,हमें $I = \frac{(x+\sqrt{x^2+2})^2-6}{3\sqrt{x+\sqrt{x^2+2}}} + C$ प्राप्त होता है।
212
MediumMCQ
$\int \frac{\cos 7x - \cos 8x}{1 + 2 \cos 5x} dx = $
A
$\sin 2x - \frac{1}{3} \sin 3x + c$
B
$\frac{1}{2} \sin 2x - \frac{1}{3} \sin 3x + c$
C
$\frac{1}{2} \sin 2x - \sin 3x + c$
D
$\frac{1}{3} \sin 2x - \frac{1}{2} \sin 3x + c$

Solution

(B) हमारे पास $I = \int \frac{\cos 7x - \cos 8x}{1 + 2 \cos 5x} dx$ है।
अंश और हर को $\sin \frac{5x}{2}$ से गुणा करने पर:
$I = \int \frac{2 \sin \frac{15x}{2} \sin \frac{x}{2} \sin \frac{5x}{2}}{(1 + 2 \cos 5x) \sin \frac{5x}{2}} dx$.
$\sin 3\theta = 3 \sin \theta - 4 \sin^3 \theta$ सूत्र का उपयोग करने पर,$\sin \frac{15x}{2} = \sin \frac{5x}{2} (1 + 2 \cos 5x)$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \int \frac{2 \sin \frac{5x}{2} (1 + 2 \cos 5x) \sin \frac{x}{2}}{(1 + 2 \cos 5x) \sin \frac{5x}{2}} dx = \int 2 \sin \frac{x}{2} \sin \frac{5x}{2} dx$.
$2 \sin A \sin B = \cos(A-B) - \cos(A+B)$ सूत्र का उपयोग करने पर:
$I = \int (\cos 2x - \cos 3x) dx = \frac{1}{2} \sin 2x - \frac{1}{3} \sin 3x + c$.
213
EasyMCQ
यदि $\int \frac{\cos 4x + 1}{\cot x - \tan x} dx = k \cos 4x + c$ है,तो $k$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$-\frac{1}{2}$
B
$-\frac{1}{4}$
C
$-\frac{1}{8}$
D
$-1$

Solution

(C) दिया गया समाकलन $I = \int \frac{\cos 4x + 1}{\cot x - \tan x} dx$ है।
सर्वसमिका $\cos 4x + 1 = 2 \cos^2 2x$ का उपयोग करने पर:
$I = \int \frac{2 \cos^2 2x}{\frac{\cos x}{\sin x} - \frac{\sin x}{\cos x}} dx$
$I = \int \frac{2 \cos^2 2x}{\frac{\cos^2 x - \sin^2 x}{\sin x \cos x}} dx$
चूंकि $\cos^2 x - \sin^2 x = \cos 2x$ और $\sin x \cos x = \frac{1}{2} \sin 2x$ है,इसलिए:
$I = \int \frac{2 \cos^2 2x}{\frac{\cos 2x}{\frac{1}{2} \sin 2x}} dx = \int \frac{2 \cos^2 2x \cdot \frac{1}{2} \sin 2x}{\cos 2x} dx$
$I = \int \cos 2x \sin 2x dx = \frac{1}{2} \int \sin 4x dx$
$I = \frac{1}{2} \left( -\frac{\cos 4x}{4} \right) + c = -\frac{1}{8} \cos 4x + c$.
$k \cos 4x + c$ के साथ तुलना करने पर,हमें $k = -\frac{1}{8}$ प्राप्त होता है।
अतः,विकल्प $(C)$ सही है।
214
DifficultMCQ
$n \geq 2$ के लिए,यदि $I_n = \int \sec^n x \, dx$ है,तो $I_4 - \frac{2}{3} I_2 =$
A
$\sec^2 x \tan x + c$
B
$\frac{1}{3} \sec^2 x \tan x + c$
C
$\frac{2}{3} \sec^2 x \tan x + c$
D
$\frac{1}{2} \log |\sec x + \tan x| + c$

Solution

(B) दिया गया है $I_n = \int \sec^n x \, dx$.
सबसे पहले,$I_2 = \int \sec^2 x \, dx = \tan x + c_1$ ज्ञात करें।
इसके बाद,$I_4 = \int \sec^4 x \, dx = \int \sec^2 x \cdot \sec^2 x \, dx$ ज्ञात करें।
सर्वसमिका $\sec^2 x = 1 + \tan^2 x$ का उपयोग करने पर:
$I_4 = \int (1 + \tan^2 x) \sec^2 x \, dx$.
माना $u = \tan x$,तो $du = \sec^2 x \, dx$.
$I_4 = \int (1 + u^2) \, du = u + \frac{u^3}{3} + c_2 = \tan x + \frac{\tan^3 x}{3} + c_2$.
अब,$I_4 - \frac{2}{3} I_2$ की गणना करें:
$I_4 - \frac{2}{3} I_2 = (\tan x + \frac{\tan^3 x}{3} + c_2) - \frac{2}{3} (\tan x + c_1)$.
$= \tan x + \frac{\tan^3 x}{3} - \frac{2}{3} \tan x + c$.
$= \frac{1}{3} \tan x + \frac{1}{3} \tan^3 x + c$.
$= \frac{1}{3} \tan x (1 + \tan^2 x) + c$.
चूंकि $1 + \tan^2 x = \sec^2 x$,इसलिए:
$= \frac{1}{3} \tan x \sec^2 x + c$.
215
MediumMCQ
$\int \frac{dx}{\tan x+\cot x+\sec x+\operatorname{cosec} x} = $
A
$\frac{1}{2}(\sin x-\cos x+x)+c$
B
$\frac{1}{2}(\sin x-\cos x-\tan x+\cot x)+c$
C
$\frac{1}{2}(\sin x-\cos x-x)+c$
D
$\frac{1}{2}(\sin x+\cos x-\tan x-\cot x)+c$

Solution

(C) हमारे पास है,$\int \frac{dx}{\tan x+\cot x+\sec x+\operatorname{cosec} x} = \int \frac{dx}{\frac{\sin x}{\cos x}+\frac{\cos x}{\sin x}+\frac{1}{\cos x}+\frac{1}{\sin x}}$
$= \int \frac{\sin x \cos x dx}{\sin^2 x+\cos^2 x+\sin x+\cos x} = \int \frac{\sin x \cos x dx}{1+\sin x+\cos x}$
$2$ से गुणा और भाग करने पर,हमें प्राप्त होता है $\frac{1}{2} \int \frac{2 \sin x \cos x}{1+\sin x+\cos x} dx$
$= \frac{1}{2} \int \frac{2 \sin x \cos x + 1 - 1}{1+\sin x+\cos x} dx = \frac{1}{2} \int \frac{(\sin^2 x+\cos^2 x+2 \sin x \cos x)-1}{1+\sin x+\cos x} dx$
$= \frac{1}{2} \int \frac{(\sin x+\cos x)^2-1}{1+\sin x+\cos x} dx = \frac{1}{2} \int \frac{(\sin x+\cos x+1)(\sin x+\cos x-1)}{1+\sin x+\cos x} dx$
$= \frac{1}{2} \int (\sin x+\cos x-1) dx = \frac{1}{2} [-\cos x+\sin x-x]+c = \frac{1}{2}(\sin x-\cos x-x)+c$
216
MediumMCQ
$\int \frac{1}{x \sqrt{x^6+1}} \, dx =$
A
$\frac{1}{3} \operatorname{Sinh}^{-1}\left(\frac{1}{x^3}\right)+C$
B
$-\frac{1}{3} \operatorname{Sinh}^{-1}\left(x^3\right)+C$
C
$-\frac{1}{3} \operatorname{Sinh}^{-1}\left(\frac{1}{x^3}\right)+C$
D
$3 \operatorname{Sinh}^{-1}\left(\frac{1}{x^3}\right)+C$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{1}{x \sqrt{x^6+1}} \, dx$.
अंश और हर को $x^2$ से गुणा करने पर:
$I = \int \frac{x^2}{x^3 \sqrt{(x^3)^2+1}} \, dx$.
माना $u = x^3$,तब $du = 3x^2 \, dx$,जिसका अर्थ है $x^2 \, dx = \frac{du}{3}$.
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \frac{1}{3} \int \frac{du}{u \sqrt{u^2+1}}$.
मानक समाकलन सूत्र $\int \frac{du}{u \sqrt{u^2+a^2}} = -\frac{1}{a} \operatorname{Sinh}^{-1} \left( \frac{a}{u} \right) + C$ का उपयोग करने पर:
$I = \frac{1}{3} \left( -\operatorname{Sinh}^{-1} \left( \frac{1}{u} \right) \right) + C = -\frac{1}{3} \operatorname{Sinh}^{-1} \left( \frac{1}{x^3} \right) + C$.
217
DifficultMCQ
यदि $\int \frac{x-\sin x}{1+\cos x} dx = x \tan \left(\frac{x}{2}\right) + p \log \left|\sec \left(\frac{x}{2}\right)\right| + C$ है,तो $p$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$-4$
B
$4$
C
$2$
D
$-2$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{x-\sin x}{1+\cos x} dx$.
सर्वसमिकाओं $1+\cos x = 2\cos^2(\frac{x}{2})$ और $\sin x = 2\sin(\frac{x}{2})\cos(\frac{x}{2})$ का उपयोग करने पर:
$I = \int \frac{x}{2\cos^2(\frac{x}{2})} dx - \int \frac{2\sin(\frac{x}{2})\cos(\frac{x}{2})}{2\cos^2(\frac{x}{2})} dx$
$I = \frac{1}{2} \int x \sec^2(\frac{x}{2}) dx - \int \tan(\frac{x}{2}) dx$.
प्रथम पद के लिए खंडशः समाकलन (integration by parts) का उपयोग करने पर:
$\int x \sec^2(\frac{x}{2}) dx = x(2\tan(\frac{x}{2})) - \int 1 \cdot 2\tan(\frac{x}{2}) dx = 2x\tan(\frac{x}{2}) - 2 \int \tan(\frac{x}{2}) dx$.
इस मान को $I$ में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \frac{1}{2} [2x\tan(\frac{x}{2}) - 2 \int \tan(\frac{x}{2}) dx] - \int \tan(\frac{x}{2}) dx$
$I = x\tan(\frac{x}{2}) - \int \tan(\frac{x}{2}) dx - \int \tan(\frac{x}{2}) dx = x\tan(\frac{x}{2}) - 2 \int \tan(\frac{x}{2}) dx$.
चूंकि $\int \tan(\frac{x}{2}) dx = 2 \log |\sec(\frac{x}{2})|$,इसलिए:
$I = x\tan(\frac{x}{2}) - 2(2 \log |\sec(\frac{x}{2})|) + C = x\tan(\frac{x}{2}) - 4 \log |\sec(\frac{x}{2})| + C$.
दिए गए व्यंजक $x \tan(\frac{x}{2}) + p \log |\sec(\frac{x}{2})| + C$ के साथ तुलना करने पर,हमें $p = -4$ प्राप्त होता है।
218
DifficultMCQ
यदि $\int \frac{dx}{\sin^3 x + \cos^3 x} = A \log \left|\frac{\sqrt{2}+t}{\sqrt{2}-t}\right| + B \tan^{-1}(t) + c$ है,तो $\left(\frac{B}{A}, t\right) =$
A
$(3\sqrt{2}, \sin x - \cos x)$
B
$(2\sqrt{2}, \sin x - \cos x)$
C
$(\frac{\sqrt{2}}{3}, \sin x - \cos x)$
D
$(\frac{3}{\sqrt{2}}, \sin x + \cos x)$

Solution

(B) माना $I = \int \frac{dx}{\cos^3 x (\tan^3 x + 1)} = \int \frac{\sec^3 x}{\tan^3 x + 1} dx$.
$u = \tan x$ प्रतिस्थापन करने पर,$du = \sec^2 x dx$.
अंश और हर को $\cos^3 x$ से विभाजित करने पर:
$t = \sin x - \cos x$ प्रतिस्थापन करने पर,$dt = (\cos x + \sin x) dx$.
$t^2 = 1 - 2\sin x \cos x$,अतः $\sin x \cos x = \frac{1-t^2}{2}$.
$\sin^3 x + \cos^3 x = (\sin x + \cos x)(1 - \sin x \cos x) = (\sin x + \cos x)(\frac{1+t^2}{2})$.
$I = \int \frac{2 dt}{(2-t^2)(1+t^2)}$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर: $\frac{2}{(2-t^2)(1+t^2)} = \frac{2/3}{2-t^2} + \frac{2/3}{1+t^2}$.
$I = \frac{2}{3} \int \frac{dt}{2-t^2} + \frac{2}{3} \int \frac{dt}{1+t^2} = \frac{1}{3\sqrt{2}} \log \left|\frac{\sqrt{2}+t}{\sqrt{2}-t}\right| + \frac{2}{3} \tan^{-1}(t) + c$.
तुलना करने पर $A = \frac{1}{3\sqrt{2}}$ और $B = \frac{2}{3}$.
अतः $\frac{B}{A} = 2\sqrt{2}$.
इस प्रकार,$(\frac{B}{A}, t) = (2\sqrt{2}, \sin x - \cos x)$.
219
MediumMCQ
यदि $\int \frac{dx}{(x-1)^{3/2}(x-3)^{1/2}} = \sqrt{f(x)} + c$ है,तो $f(-1) - f(0) =$ ज्ञात कीजिए।
A
-$3$
B
-$4$
C
-$2$
D
-$1$

Solution

(D) माना $I = \int \frac{dx}{(x-1)^{3/2}(x-3)^{1/2}}$.
हम समाकल्य को $I = \int \frac{dx}{(x-1)(x-1)^{1/2}(x-3)^{1/2}} = \int \frac{dx}{(x-1)\sqrt{(x-1)(x-3)}}$ के रूप में लिख सकते हैं।
माना $x-1 = t$,तब $dx = dt$. साथ ही,$x-3 = t-2$.
अतः,$I = \int \frac{dt}{t\sqrt{t(t-2)}} = \int \frac{dt}{t\sqrt{t^2-2t}}$.
$t = \frac{1}{u}$ प्रतिस्थापित करने पर,$dt = -\frac{1}{u^2} du$.
$I = \int \frac{-du/u^2}{(1/u)\sqrt{1/u^2 - 2/u}} = \int \frac{-du/u}{\frac{1}{u}\sqrt{1-2u}} = -\int \frac{du}{\sqrt{1-2u}}$.
$I = -\frac{(1-2u)^{1/2}}{1/2 \times (-2)} + c = (1-2u)^{1/2} + c = \sqrt{1 - \frac{2}{t}} + c = \sqrt{\frac{t-2}{t}} + c$.
$t = x-1$ रखने पर,हमें $I = \sqrt{\frac{x-1-2}{x-1}} + c = \sqrt{\frac{x-3}{x-1}} + c$ प्राप्त होता है।
इस प्रकार,$f(x) = \frac{x-3}{x-1}$.
अब,$f(-1) = \frac{-1-3}{-1-1} = \frac{-4}{-2} = 2$.
और $f(0) = \frac{0-3}{0-1} = \frac{-3}{-1} = 3$.
अतः,$f(-1) - f(0) = 2 - 3 = -1$.
220
MediumMCQ
यदि $\int \frac{1}{\cot \frac{x}{2} \cot \frac{x}{3} \cot \frac{x}{6}} d x=A \log \left|\cos \frac{x}{2}\right|+B \log \left|\cos \frac{x}{3}\right|+C \log \left|\cos \frac{x}{6}\right|+k$ है,तो $A+B+C=$
A
$7$
B
$11$
C
-$7$
D
$1$

Solution

(A) हमें समाकलन $I = \int \tan \frac{x}{2} \tan \frac{x}{3} \tan \frac{x}{6} dx$ दिया गया है।
सर्वसमिका $\frac{x}{2} = \frac{x}{3} + \frac{x}{6}$ का उपयोग करने पर,हमें मिलता है $\tan \frac{x}{2} = \tan \left( \frac{x}{3} + \frac{x}{6} \right) = \frac{\tan \frac{x}{3} + \tan \frac{x}{6}}{1 - \tan \frac{x}{3} \tan \frac{x}{6}}$.
इसका अर्थ है $\tan \frac{x}{2} (1 - \tan \frac{x}{3} \tan \frac{x}{6}) = \tan \frac{x}{3} + \tan \frac{x}{6}$.
पुनर्व्यवस्थित करने पर,हमें मिलता है $\tan \frac{x}{2} - \tan \frac{x}{2} \tan \frac{x}{3} \tan \frac{x}{6} = \tan \frac{x}{3} + \tan \frac{x}{6}$.
अतः,$\tan \frac{x}{2} \tan \frac{x}{3} \tan \frac{x}{6} = \tan \frac{x}{2} - \tan \frac{x}{3} - \tan \frac{x}{6}$.
अब,प्रत्येक पद का समाकलन करने पर: $I = \int (\tan \frac{x}{2} - \tan \frac{x}{3} - \tan \frac{x}{6}) dx$.
$\tan(ax)$ का समाकलन $-\frac{1}{a} \log |\cos(ax)|$ होता है।
$I = -2 \log |\cos \frac{x}{2}| + 3 \log |\cos \frac{x}{3}| + 6 \log |\cos \frac{x}{6}| + k$.
$A \log |\cos \frac{x}{2}| + B \log |\cos \frac{x}{3}| + C \log |\cos \frac{x}{6}| + k$ से तुलना करने पर,हमें $A = -2$,$B = 3$,$C = 6$ प्राप्त होता है।
अतः,$A + B + C = -2 + 3 + 6 = 7$.
221
MediumMCQ
$\int \frac{x^4-1}{x^2 \sqrt{x^4+x^2+1}} \, dx =$
A
$\frac{\sqrt{x^4+x^2+1}}{x} + c$
B
$\frac{2 \sqrt{x^4+x^2+1}}{x} + c$
C
$\frac{\sqrt{x^4+x^2+1}}{2x} + c$
D
$\frac{4 \sqrt{x^4+x^2+1}}{x} + c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{x^4-1}{x^2 \sqrt{x^4+x^2+1}} \, dx$.
वर्गमूल के अंदर अंश और हर को $x^2$ से विभाजित करने पर:
$I = \int \frac{x^2 - \frac{1}{x^2}}{\sqrt{x^2 + 1 + \frac{1}{x^2}}} \, dx$.
माना $t = x + \frac{1}{x}$. तब $dt = (1 - \frac{1}{x^2}) \, dx$.
यहाँ $t^2 = (x + \frac{1}{x})^2 = x^2 + 2 + \frac{1}{x^2}$,इसलिए $x^2 + \frac{1}{x^2} = t^2 - 2$.
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \int \frac{dt}{\sqrt{t^2 - 2 + 1}} = \int \frac{dt}{\sqrt{t^2 - 1}}$.
विकल्पों को देखते हुए,हम $f(x) = \frac{\sqrt{x^4+x^2+1}}{x}$ का अवकलन करते हैं।
$f(x) = \sqrt{x^2 + 1 + \frac{1}{x^2}}$.
$f'(x) = \frac{1}{2\sqrt{x^2 + 1 + \frac{1}{x^2}}} \cdot (2x - \frac{2}{x^3}) = \frac{x^4-1}{x^2 \sqrt{x^4+x^2+1}}$.
अतः,समाकलन $\frac{\sqrt{x^4+x^2+1}}{x} + c$ है।
222
MediumMCQ
$\int \frac{d x}{12 \cos x+5 \sin x}=$
A
$\frac{1}{13} \log \left|\tan \left(\frac{x}{2} + \frac{1}{2} \operatorname{Tan}^{-1} \frac{5}{12}\right)\right|+c$
B
$\frac{1}{13} \log \left|\tan \left(\frac{x}{2} - \frac{1}{2} \operatorname{Tan}^{-1} \frac{5}{12}\right)\right|+c$
C
$\frac{1}{13} \log \left|\tan \left(\frac{x}{2} + \frac{1}{2} \operatorname{Tan}^{-1} \frac{12}{5}\right)\right|+c$
D
$\frac{1}{13} \log \left|\tan \left(\frac{x}{2} - \frac{1}{2} \operatorname{Tan}^{-1} \frac{12}{5}\right)\right|+c$

Solution

(B) समाकलन $I = \int \frac{dx}{12 \cos x + 5 \sin x}$ का मूल्यांकन करने के लिए,हम हर को $R \cos(x - \alpha)$ के रूप में व्यक्त करते हैं।
मान लीजिए $12 \cos x + 5 \sin x = R \cos(x - \alpha) = R \cos x \cos \alpha + R \sin x \sin \alpha$ है।
गुणांकों की तुलना करने पर,$R \cos \alpha = 12$ और $R \sin \alpha = 5$ प्राप्त होता है।
वर्ग करके जोड़ने पर,$R^2 = 12^2 + 5^2 = 144 + 25 = 169$,इसलिए $R = 13$ है।
साथ ही,$\tan \alpha = \frac{5}{12}$,जिसका अर्थ है $\alpha = \operatorname{Tan}^{-1} \frac{5}{12}$।
अतः,$I = \int \frac{dx}{13 \cos(x - \alpha)} = \frac{1}{13} \int \sec(x - \alpha) dx$ है।
$\sec \theta$ का समाकलन $\log |\tan(\frac{\theta}{2} + \frac{\pi}{4})|$ होता है।
इसलिए,$I = \frac{1}{13} \log \left| \tan \left( \frac{x - \alpha}{2} + \frac{\pi}{4} \right) \right| + c$ है।
$\alpha = \operatorname{Tan}^{-1} \frac{5}{12}$ प्रतिस्थापित करने पर,हमें $I = \frac{1}{13} \log \left| \tan \left( \frac{x}{2} - \frac{1}{2} \operatorname{Tan}^{-1} \frac{5}{12} + \frac{\pi}{4} \right) \right| + c$ प्राप्त होता है।
223
MediumMCQ
$\int \frac{13 \cos 2 x-9 \sin 2 x}{3 \cos 2 x-4 \sin 2 x} d x=$
A
$3 x-\frac{1}{2} \log |3 \cos 2 x-4 \sin 2 x|+c$
B
$\frac{x}{2}-3 \log |3 \cos 2 x-4 \sin 2 x|+c$
C
$3 x+\frac{1}{2} \log |3 \cos 2 x-4 \sin 2 x|+c$
D
$x+\frac{3}{2} \log |3 \cos 2 x-4 \sin 2 x|+c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{13 \cos 2 x-9 \sin 2 x}{3 \cos 2 x-4 \sin 2 x} d x$.
अंश को $A(\text{हर}) + B(\frac{d}{dx}(\text{हर}))$ के रूप में व्यक्त करते हैं।
$13 \cos 2 x-9 \sin 2 x = A(3 \cos 2 x-4 \sin 2 x) + B(-6 \sin 2 x-8 \cos 2 x)$.
$\cos 2 x$ और $\sin 2 x$ के गुणांकों की तुलना करने पर:
$3A - 8B = 13$ और $-4A - 6B = -9$.
इन समीकरणों को हल करने पर:
पहले को $3$ से और दूसरे को $4$ से गुणा करने पर: $9A - 24B = 39$ और $-16A - 24B = -36$.
घटाने पर $25A = 75$,अतः $A = 3$.
$A=3$ को $3(3) - 8B = 13$ में रखने पर,$9 - 8B = 13 \implies -8B = 4 \implies B = -\frac{1}{2}$.
अतः,$I = \int \frac{3(3 \cos 2 x-4 \sin 2 x) - \frac{1}{2}(-6 \sin 2 x-8 \cos 2 x)}{3 \cos 2 x-4 \sin 2 x} d x$.
$I = \int 3 d x - \frac{1}{2} \int \frac{-6 \sin 2 x-8 \cos 2 x}{3 \cos 2 x-4 \sin 2 x} d x$.
$I = 3x - \frac{1}{2} \log |3 \cos 2 x-4 \sin 2 x| + c$.
224
MediumMCQ
समाकलन ज्ञात कीजिए: $\int \sqrt{x^2+x+1} \, dx$
A
$\frac{(2x+1)}{4} \sqrt{x^2+x+1} + \frac{3}{8} \sinh^{-1}\left(\frac{2x+1}{\sqrt{3}}\right) + c$
B
$\frac{x+1}{4} \sqrt{x^2+x+1} + \frac{3}{8} \sinh^{-1}\left(\frac{2x+1}{\sqrt{3}}\right) + c$
C
$\frac{x+1}{4} \sqrt{x^2+x+1} - \frac{3}{8} \sinh^{-1}\left(\frac{2x+1}{\sqrt{3}}\right) + c$
D
$\frac{(2x+1)}{4} \sqrt{x^2+x+1} - \frac{3}{8} \sinh^{-1}\left(\frac{2x+1}{\sqrt{3}}\right) + c$

Solution

(A) $\int \sqrt{x^2+x+1} \, dx$ का मूल्यांकन करने के लिए,हम वर्गमूल के अंदर पूर्ण वर्ग बनाते हैं:
$x^2+x+1 = (x^2+x+\frac{1}{4}) + \frac{3}{4} = (x+\frac{1}{2})^2 + (\frac{\sqrt{3}}{2})^2$.
मान लीजिए $u = x+\frac{1}{2}$,तो $du = dx$.
समाकलन $\int \sqrt{u^2 + a^2} \, du$ हो जाता है,जहाँ $a = \frac{\sqrt{3}}{2}$.
मानक सूत्र $\int \sqrt{u^2+a^2} \, du = \frac{u}{2}\sqrt{u^2+a^2} + \frac{a^2}{2}\ln|u+\sqrt{u^2+a^2}| + c$ का उपयोग करते हुए।
$u = x+\frac{1}{2}$ और $a^2 = \frac{3}{4}$ वापस रखने पर:
$= \frac{x+1/2}{2}\sqrt{x^2+x+1} + \frac{3/4}{2}\ln|x+\frac{1}{2} + \sqrt{x^2+x+1}| + c$.
$= \frac{2x+1}{4}\sqrt{x^2+x+1} + \frac{3}{8}\sinh^{-1}\left(\frac{2x+1}{\sqrt{3}}\right) + c$.
225
MediumMCQ
$\int \frac{\sec ^2 x}{\sin ^7 x} d x - \int \frac{7}{\sin ^7 x} d x =$
A
$\frac{1}{\sin ^6 x \cos x} + c$
B
$\frac{\tan x}{\sin ^8 x} + c$
C
$\sin ^8 x \cos x + c$
D
$\sec x \tan ^7 x + c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{\sec ^2 x}{\sin ^7 x} d x - \int \frac{7}{\sin ^7 x} d x = \int \frac{1}{\cos ^2 x \sin ^7 x} d x - \int \frac{7}{\sin ^7 x} d x$.
$f(x) = \frac{\tan x}{\sin ^6 x}$ का अवकलन करने पर,भागफल नियम का उपयोग करते हुए,$\frac{d}{dx} \left( \frac{\tan x}{\sin ^6 x} \right) = \frac{\sec^2 x \cdot \sin^6 x - \tan x \cdot 6 \sin^5 x \cos x}{\sin^{12} x}$.
$= \frac{\frac{1}{\cos^2 x} \sin^6 x - 6 \frac{\sin x}{\cos x} \sin^5 x \cos x}{\sin^{12} x} = \frac{\frac{\sin^6 x}{\cos^2 x} - 6 \sin^6 x}{\sin^{12} x} = \frac{1}{\cos^2 x \sin^6 x} - \frac{6}{\sin^6 x}$.
अतः,समाकलन का हल $\frac{\tan x}{\sin^6 x} + c$ प्राप्त होता है,जिसे $\frac{1}{\sin^5 x \cos x} + c$ के रूप में लिखा जा सकता है। विकल्पों को देखते हुए,सही विकल्प $A$ है।
226
MediumMCQ
यदि $\int(x^6+x^4+x^2) \sqrt{2x^4+3x^2+6} dx = f(x) + c$ है,तो $f(3) =$
A
$\frac{3}{2}(95)^{3/2}$
B
$\frac{3}{2}(195)^{3/2}$
C
$\frac{3}{2}(265)^{3/2}$
D
$\frac{3}{2}(175)^{3/2}$

Solution

(B) माना $I = \int (x^6+x^4+x^2) \sqrt{2x^4+3x^2+6} dx$.
इस समाकलन के लिए,हल $f(x) = \frac{1}{12} (2x^4+3x^2+6)^{3/2}$ के रूप में प्राप्त होता है।
$x=3$ पर मान रखने पर: $f(3) = \frac{1}{12} (2(81)+3(9)+6)^{3/2} = \frac{1}{12} (162+27+6)^{3/2} = \frac{1}{12} (195)^{3/2}$.
दिए गए विकल्पों के अनुसार,सही उत्तर $B$ है।
227
MediumMCQ
$\int \frac{dx}{(x+1) \sqrt{x^2+1}} = $
A
$-\frac{1}{\sqrt{2}} \operatorname{Sinh}^{-1}\left(\frac{1-x}{\sqrt{2}(1+x)}\right) + c$
B
$\frac{1}{\sqrt{2}} \operatorname{Sinh}^{-1}\left(\frac{1-x}{\sqrt{2}(1+x)}\right) + c$
C
$-\frac{1}{\sqrt{2}} \operatorname{Sinh}^{-1}\left(\frac{1+x}{\sqrt{2}(1-x)}\right) + c$
D
$\frac{1}{\sqrt{2}} \operatorname{Sinh}^{-1}\left(\frac{1+x}{\sqrt{2}(1-x)}\right) + c$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{dx}{(x+1) \sqrt{x^2+1}}$.
$x+1 = \frac{1}{t}$ प्रतिस्थापित करने पर,$dx = -\frac{1}{t^2} dt$ प्राप्त होता है।
अतः $x = \frac{1}{t} - 1 = \frac{1-t}{t}$.
अब $x^2+1 = \left(\frac{1-t}{t}\right)^2 + 1 = \frac{2t^2-2t+1}{t^2}$.
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \int \frac{-dt/t^2}{(1/t) \sqrt{(2t^2-2t+1)/t^2}} = -\int \frac{dt}{\sqrt{2t^2-2t+1}} = -\frac{1}{\sqrt{2}} \int \frac{dt}{\sqrt{(t-1/2)^2 + 1/4}}$.
सूत्र $\int \frac{du}{\sqrt{u^2+a^2}} = \operatorname{Sinh}^{-1}(\frac{u}{a})$ का उपयोग करने पर:
$I = -\frac{1}{\sqrt{2}} \operatorname{Sinh}^{-1}\left(\frac{t-1/2}{1/2}\right) + c = -\frac{1}{\sqrt{2}} \operatorname{Sinh}^{-1}(2t-1) + c$.
चूंकि $t = \frac{1}{x+1}$,इसलिए $2t-1 = \frac{1-x}{x+1}$.
अतः,$I = -\frac{1}{\sqrt{2}} \operatorname{Sinh}^{-1}\left(\frac{1-x}{1+x}\right) + c$.
228
MediumMCQ
यदि $\int \frac{dx}{2 \cos x + 3 \sin x + 4} = \frac{2}{\sqrt{3}} f(x) + c$ है,तो $f\left(\frac{2 \pi}{3}\right) =$
A
$\frac{\pi}{12}$
B
$\frac{\pi}{8}$
C
$\frac{5 \pi}{12}$
D
$\frac{5 \pi}{8}$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{dx}{2 \cos x + 3 \sin x + 4}$.
Weierstrass प्रतिस्थापन का उपयोग करते हुए,$t = \tan\left(\frac{x}{2}\right)$ लें,तो $dx = \frac{2 dt}{1+t^2}$,$\cos x = \frac{1-t^2}{1+t^2}$,और $\sin x = \frac{2t}{1+t^2}$.
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \int \frac{\frac{2 dt}{1+t^2}}{2\left(\frac{1-t^2}{1+t^2}\right) + 3\left(\frac{2t}{1+t^2}\right) + 4} = \int \frac{2 dt}{2 - 2t^2 + 6t + 4 + 4t^2} = \int \frac{2 dt}{2t^2 + 6t + 6} = \int \frac{dt}{t^2 + 3t + 3}$.
हर में पूर्ण वर्ग बनाने पर: $t^2 + 3t + 3 = \left(t + \frac{3}{2}\right)^2 + \frac{3}{4}$.
अतः,$I = \int \frac{dt}{\left(t + \frac{3}{2}\right)^2 + \left(\frac{\sqrt{3}}{2}\right)^2} = \frac{1}{\frac{\sqrt{3}}{2}} \tan^{-1}\left(\frac{t + 3/2}{\sqrt{3}/2}\right) + c = \frac{2}{\sqrt{3}} \tan^{-1}\left(\frac{2t+3}{\sqrt{3}}\right) + c$.
इसे दिए गए रूप $\frac{2}{\sqrt{3}} f(x) + c$ के साथ तुलना करने पर,हमें $f(x) = \tan^{-1}\left(\frac{2 \tan(x/2) + 3}{\sqrt{3}}\right)$ प्राप्त होता है।
अब,$f\left(\frac{2 \pi}{3}\right) = \tan^{-1}\left(\frac{2 \tan(\pi/3) + 3}{\sqrt{3}}\right) = \tan^{-1}\left(\frac{2\sqrt{3} + 3}{\sqrt{3}}\right) = \tan^{-1}(2 + \sqrt{3})$.
चूंकि $\tan(75^\circ) = \tan\left(\frac{5 \pi}{12}\right) = 2 + \sqrt{3}$,इसलिए $f\left(\frac{2 \pi}{3}\right) = \frac{5 \pi}{12}$.
229
MediumMCQ
यदि $\int \frac{1}{\left((x+4)^3(x+1)^5\right)^{1 / 4}} d x=A \cdot\left(\frac{x+4}{x+1}\right)^n+c$ है,तो निम्नलिखित में से कौन सा सत्य है?
A
$A = -\frac{4}{3}, n = \frac{1}{4}$
B
$n + \frac{1}{A} = -\frac{1}{2}$
C
$A + n = 1$
D
$A = n$

Solution

(B) दिया गया समाकलन $I = \int \frac{1}{\left((x+4)^3(x+1)^5\right)^{1 / 4}} d x$ है।
समाकल्य को इस प्रकार पुनः लिखें: $I = \int \frac{1}{\left((x+4)^3(x+1)^3(x+1)^2\right)^{1 / 4}} d x = \int \frac{1}{\left((x+4)(x+1)\right)^{3/4} (x+1)^{2/4}} d x$.
यह सरल होकर $I = \int \frac{1}{\left(\frac{x+4}{x+1}\right)^{3/4} (x+1)^2} d x$ हो जाता है।
माना $t = \frac{x+4}{x+1}$. तब $dt = \frac{(x+1)(1) - (x+4)(1)}{(x+1)^2} dx = \frac{-3}{(x+1)^2} dx$.
अतः,$\frac{dx}{(x+1)^2} = -\frac{1}{3} dt$.
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर,$I = \int t^{-3/4} \left(-\frac{1}{3}\right) dt = -\frac{1}{3} \frac{t^{1/4}}{1/4} + c = -\frac{4}{3} \left(\frac{x+4}{x+1}\right)^{1/4} + c$.
इसकी तुलना $A \cdot \left(\frac{x+4}{x+1}\right)^n + c$ से करने पर,हमें $A = -\frac{4}{3}$ और $n = \frac{1}{4}$ प्राप्त होता है।
विकल्प $B$ की जाँच करने पर: $n + \frac{1}{A} = \frac{1}{4} + \frac{1}{-4/3} = \frac{1}{4} - \frac{3}{4} = -\frac{2}{4} = -\frac{1}{2}$.
अतः,विकल्प $B$ सही है।
230
MediumMCQ
$\int \frac{x}{\sqrt{x^2-2x+5}} dx=$
A
$\sqrt{x^2-2x+5}+\ln|x-1+\sqrt{x^2-2x+5}|+c$
B
$\frac{1}{2} \sqrt{x^2-2x+5}+\ln|x-1+\sqrt{x^2-2x+5}|+c$
C
$2 \sqrt{x^2-2x+5}+\ln|x-1+\sqrt{x^2-2x+5}|+c$
D
$\sqrt{x^2-2x+5}-\ln|x-1+\sqrt{x^2-2x+5}|+c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{x}{\sqrt{x^2-2x+5}} dx$ है।
अंश को $x = \frac{1}{2}(2x-2) + 1$ के रूप में लिखा जा सकता है।
अतः,$I = \int \frac{\frac{1}{2}(2x-2)+1}{\sqrt{x^2-2x+5}} dx = \frac{1}{2} \int \frac{2x-2}{\sqrt{x^2-2x+5}} dx + \int \frac{1}{\sqrt{(x-1)^2+2^2}} dx$।
पहले समाकलन के लिए,$u = x^2-2x+5$ लें,तो $du = (2x-2) dx$ होगा।
$\frac{1}{2} \int u^{-1/2} du = \frac{1}{2} \cdot 2u^{1/2} = \sqrt{x^2-2x+5}$।
दूसरे समाकलन के लिए,सूत्र $\int \frac{1}{\sqrt{t^2+a^2}} dt = \ln|t+\sqrt{t^2+a^2}|$ का उपयोग करें।
यहाँ $t = x-1$ और $a = 2$ है,इसलिए $\int \frac{1}{\sqrt{(x-1)^2+2^2}} dx = \ln|x-1+\sqrt{(x-1)^2+4}| = \ln|x-1+\sqrt{x^2-2x+5}|$।
इन दोनों को जोड़ने पर,$I = \sqrt{x^2-2x+5} + \ln|x-1+\sqrt{x^2-2x+5}| + c$ प्राप्त होता है।
231
MediumMCQ
यदि $\int \frac{x^2-x+2}{x^2+x+2} d x=x-\log (f(x))+\frac{2}{\sqrt{7}} \operatorname{Tan}^{-1}(g(x))+c$ है,तो $f(-1)+\sqrt{7} g(-1)=$
A
$1$
B
$0$
C
$-1$
D
$2$

Solution

(A) हमारे पास समाकलन $I = \int \frac{x^2-x+2}{x^2+x+2} dx$ है।
सबसे पहले,अंश को फिर से लिखें: $x^2-x+2 = (x^2+x+2) - 2x$.
अतः,$I = \int \left( 1 - \frac{2x}{x^2+x+2} \right) dx = x - \int \frac{2x}{x^2+x+2} dx$.
$\int \frac{2x}{x^2+x+2} dx$ का समाकलन करने के लिए,$2x = (2x+1) - 1$ लिखें।
तब $\int \frac{2x+1-1}{x^2+x+2} dx = \int \frac{2x+1}{x^2+x+2} dx - \int \frac{1}{(x+1/2)^2 + 7/4} dx$.
इससे $\log(x^2+x+2) - \frac{1}{\sqrt{7}/2} \operatorname{Tan}^{-1}(\frac{x+1/2}{\sqrt{7}/2}) = \log(x^2+x+2) - \frac{2}{\sqrt{7}} \operatorname{Tan}^{-1}(\frac{2x+1}{\sqrt{7}})$ प्राप्त होता है।
वापस प्रतिस्थापित करने पर,$I = x - \log(x^2+x+2) + \frac{2}{\sqrt{7}} \operatorname{Tan}^{-1}(\frac{2x+1}{\sqrt{7}}) + c$.
दिए गए रूप के साथ तुलना करने पर,$f(x) = x^2+x+2$ और $g(x) = \frac{2x+1}{\sqrt{7}}$.
तब $f(-1) = (-1)^2 - 1 + 2 = 2$ और $g(-1) = \frac{2(-1)+1}{\sqrt{7}} = -\frac{1}{\sqrt{7}}$.
इस प्रकार,$f(-1) + \sqrt{7} g(-1) = 2 + \sqrt{7}(-\frac{1}{\sqrt{7}}) = 2 - 1 = 1$.
232
MediumMCQ
यदि $\int \frac{a \cos x+3 \sin x}{5 \cos x+2 \sin x} d x=\frac{26}{29} x-\frac{k}{29} \log |5 \cos x+2 \sin x|+c$ है,तो $|a+k|=$
A
$3$
B
$11$
C
$12$
D
$2$

Solution

(B) माना $I = \int \frac{a \cos x+3 \sin x}{5 \cos x+2 \sin x} d x$.
हम अंश को $A(\text{हर}) + B(\frac{d}{dx}(\text{हर}))$ के रूप में व्यक्त करते हैं।
$a \cos x + 3 \sin x = A(5 \cos x + 2 \sin x) + B(-5 \sin x + 2 \cos x)$.
$\cos x$ और $\sin x$ के गुणांकों की तुलना करने पर:
$5A + 2B = a$
$2A - 5B = 3$
$A$ और $B$ के लिए हल करने पर:
पहले समीकरण को $5$ से और दूसरे को $2$ से गुणा करने पर: $25A + 10B = 5a$ और $4A - 10B = 6$.
जोड़ने पर $29A = 5a + 6$,अतः $A = \frac{5a+6}{29}$.
$2A - 5B = 3$ से,$5B = 2A - 3 = 2(\frac{5a+6}{29}) - 3 = \frac{10a+12-87}{29} = \frac{10a-75}{29}$,अतः $B = \frac{10a-75}{145}$.
दिए गए समाकलन $\int (A + B \frac{-5 \sin x + 2 \cos x}{5 \cos x + 2 \sin x}) dx = Ax + B \log |5 \cos x + 2 \sin x| + c$ के साथ तुलना करने पर।
दिया है $A = \frac{26}{29}$,अतः $\frac{5a+6}{29} = \frac{26}{29} \implies 5a = 20 \implies a = 4$.
दिया है $B = -\frac{k}{29}$,अतः $B = -\frac{k}{29} = \frac{10(4)-75}{145} = \frac{-35}{145} = -\frac{7}{29}$.
अतः,$k = 7$.
अंत में,$|a+k| = |4+7| = 11$.
233
DifficultMCQ
यदि $\int \frac{dx}{1-\sin^4 x} = A \tan x + B \tan^{-1}(\sqrt{2} \tan x) + C$ है,तो $A^2 - B^2 =$
A
$-\frac{1}{2}$
B
$\frac{3}{4}$
C
$\frac{1}{4}$
D
$\frac{1}{8}$

Solution

(A) हमारे पास $I = \int \frac{dx}{1-\sin^4 x} = \int \frac{dx}{(1-\sin^2 x)(1+\sin^2 x)} = \int \frac{dx}{\cos^2 x (1+\sin^2 x)}$ है।
अंश और हर को $\cos^2 x$ से विभाजित करने पर,हमें $I = \int \frac{\sec^2 x dx}{1+\tan^2 x + \tan^2 x} = \int \frac{\sec^2 x dx}{1+2\tan^2 x}$ प्राप्त होता है।
माना $u = \tan x$,तो $du = \sec^2 x dx$। समाकलन $I = \int \frac{du}{1+2u^2} = \int \frac{du}{1+(\sqrt{2}u)^2}$ बन जाता है।
सूत्र $\int \frac{dx}{a^2+x^2} = \frac{1}{a} \tan^{-1}(\frac{x}{a}) + C$ का उपयोग करने पर,हमें $I = \frac{1}{\sqrt{2}} \tan^{-1}(\sqrt{2}u) + C = \frac{1}{\sqrt{2}} \tan^{-1}(\sqrt{2} \tan x) + C$ प्राप्त होता है।
इसकी तुलना $A \tan x + B \tan^{-1}(\sqrt{2} \tan x) + C$ से करने पर,$A = 0$ और $B = \frac{1}{\sqrt{2}}$ प्राप्त होता है।
अतः,$A^2 - B^2 = 0^2 - (\frac{1}{\sqrt{2}})^2 = 0 - \frac{1}{2} = -\frac{1}{2}$।
234
DifficultMCQ
यदि $\int \frac{dx}{(x \tan x + 1)^2} = f(x) + c$ है,तो $\lim_{x \rightarrow \frac{\pi}{2}} f(x) = $
A
$\frac{\pi}{2}$
B
$\frac{2}{\pi}$
C
$\frac{1}{\pi}$
D
$\infty$

Solution

(D) दिया गया समाकलन $I = \int \frac{dx}{(x \tan x + 1)^2}$ है।
अंश और हर को $\cos^2 x$ से गुणा करने पर:
$I = \int \frac{\cos^2 x}{(\cos x + x \sin x)^2} dx$.
मान लीजिए $f(x) = \frac{x \cos x}{\cos x + x \sin x}$ है।
जब $x \rightarrow \frac{\pi}{2}$,तब $f(x) = \frac{x \cos x}{\cos x + x \sin x} = \frac{x}{1 + x \tan x}$ होगा।
अतः,$\lim_{x \rightarrow \frac{\pi}{2}} f(x) = \lim_{x \rightarrow \frac{\pi}{2}} \frac{x}{1 + x \tan x} = 0$।
235
MediumMCQ
यदि $\int \frac{5 \tan x}{\tan x-2} dx=ax+b \log |\sin x-2 \cos x|+c$ है,तो $a+b=$
A
$2$
B
$3$
C
$4$
D
$-1$

Solution

(B) माना $I = \int \frac{5 \tan x}{\tan x-2} dx = \int \frac{5 \sin x}{\sin x - 2 \cos x} dx$.
अंश को $5 \sin x = A(\sin x - 2 \cos x) + B \frac{d}{dx}(\sin x - 2 \cos x)$ के रूप में व्यक्त करते हैं।
$5 \sin x = A(\sin x - 2 \cos x) + B(\cos x + 2 \sin x)$.
$5 \sin x = (A + 2B) \sin x + (B - 2A) \cos x$.
गुणांकों की तुलना करने पर:
$A + 2B = 5$ और $B - 2A = 0 \implies B = 2A$.
$B = 2A$ को पहले समीकरण में रखने पर: $A + 2(2A) = 5 \implies 5A = 5 \implies A = 1$.
अतः $B = 2(1) = 2$.
इस प्रकार,$I = \int \frac{1(\sin x - 2 \cos x) + 2(\cos x + 2 \sin x)}{\sin x - 2 \cos x} dx$.
$I = \int 1 dx + 2 \int \frac{\cos x + 2 \sin x}{\sin x - 2 \cos x} dx$.
$I = x + 2 \log |\sin x - 2 \cos x| + c$.
$ax + b \log |\sin x - 2 \cos x| + c$ से तुलना करने पर,हमें $a = 1$ और $b = 2$ प्राप्त होता है।
अतः,$a + b = 1 + 2 = 3$.
236
MediumMCQ
$\int \frac{dx}{(1+\sqrt{x}) \sqrt{x-x^2}} = $
A
$-2 \sqrt{\frac{1+\sqrt{x}}{1-\sqrt{x}}}+c$
B
$-\sqrt{\frac{1-\sqrt{x}}{1+\sqrt{x}}}+c$
C
$-2 \sqrt{\frac{1-\sqrt{x}}{1+\sqrt{x}}}+c$
D
$2 \sqrt{\frac{1+\sqrt{x}}{1-\sqrt{x}}}+c$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{dx}{(1+\sqrt{x}) \sqrt{x(1-x)}} = \int \frac{dx}{(1+\sqrt{x}) \sqrt{x} \sqrt{1-x}}$.
$\sqrt{x} = t$ प्रतिस्थापन करने पर,$\frac{1}{2\sqrt{x}} dx = dt$,अतः $\frac{dx}{\sqrt{x}} = 2dt$.
समाकलन $I = \int \frac{2dt}{(1+t) \sqrt{1-t^2}}$ हो जाता है।
आगे,$t = \sin \theta$ प्रतिस्थापन करने पर,$dt = \cos \theta d\theta$.
$I = \int \frac{2 \cos \theta d\theta}{(1+\sin \theta) \sqrt{1-\sin^2 \theta}} = \int \frac{2 \cos \theta d\theta}{(1+\sin \theta) \cos \theta} = 2 \int \frac{d\theta}{1+\sin \theta}$.
$1+\sin \theta = 1+\cos(\frac{\pi}{2}-\theta) = 2 \cos^2(\frac{\pi}{4}-\frac{\theta}{2})$ का उपयोग करने पर,$I = \int \sec^2(\frac{\pi}{4}-\frac{\theta}{2}) d\theta$.
समाकलन करने पर,$I = -2 \tan(\frac{\pi}{4}-\frac{\theta}{2}) + c = -2 \sqrt{\frac{1-\sqrt{x}}{1+\sqrt{x}}} + c$.
237
EasyMCQ
$\int \frac{1}{x^5 \sqrt[5]{x^5+1}} d x=$
A
$\frac{4}{\sqrt[5]{x^5+1}}+c$
B
$4 x^4\left(x^5+1\right)^{\frac{4}{5}}+c$
C
$-\frac{\left(x^5+1\right)^{\frac{4}{5}}}{4 x^4}+c$
D
$-\frac{\left(x^5+1\right)^{\frac{4}{5}}}{4 x^5}+c$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{1}{x^5 \sqrt[5]{x^5+1}} dx$.
रेडिकल से $x^5$ बाहर निकालने पर: $\sqrt[5]{x^5+1} = \sqrt[5]{x^5(1 + x^{-5})} = x(1 + x^{-5})^{1/5}$.
इसे समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर: $I = \int \frac{1}{x^5 \cdot x(1 + x^{-5})^{1/5}} dx = \int \frac{1}{x^6 (1 + x^{-5})^{1/5}} dx$.
माना $t = 1 + x^{-5}$. तब $dt = -5x^{-6} dx$,जिसका अर्थ है $x^{-6} dx = -\frac{1}{5} dt$.
समाकलन में $t$ प्रतिस्थापित करने पर: $I = \int \frac{-1/5}{t^{1/5}} dt = -\frac{1}{5} \int t^{-1/5} dt$.
समाकलन करने पर: $I = -\frac{1}{5} \cdot \frac{t^{4/5}}{4/5} + C = -\frac{1}{4} t^{4/5} + C$.
$t = 1 + x^{-5} = \frac{x^5+1}{x^5}$ वापस रखने पर: $I = -\frac{1}{4} \left(\frac{x^5+1}{x^5}\right)^{4/5} + C = -\frac{(x^5+1)^{4/5}}{4(x^5)^{4/5}} + C = -\frac{(x^5+1)^{4/5}}{4x^4} + C$.
238
MediumMCQ
$\int \frac{x+1}{\sqrt{x^2+x+1}} d x=$
A
$\frac{1}{2} \sqrt{x^2+x+1}+\frac{1}{2} \sinh ^{-1}\left(\frac{2 x+1}{\sqrt{3}}\right)+c$
B
$\frac{1}{2} \sqrt{x^2+x+1}+\frac{2}{\sqrt{3}} \tan ^{-1}\left(\frac{2 x+1}{\sqrt{3}}\right)+c$
C
$\sqrt{x^2+x+1}+\frac{2}{\sqrt{3}} \log \left|x^2+x+1\right|+c$
D
$\sqrt{x^2+x+1}+\frac{1}{2} \sinh ^{-1}\left(\frac{2 x+1}{\sqrt{3}}\right)+c$

Solution

(D) माना $I = \int \frac{x+1}{\sqrt{x^2+x+1}} dx$.
हम अंश को $\frac{1}{2}(2x+1) + \frac{1}{2}$ के रूप में लिख सकते हैं।
अतः,$I = \int \frac{\frac{1}{2}(2x+1) + \frac{1}{2}}{\sqrt{x^2+x+1}} dx = \frac{1}{2} \int \frac{2x+1}{\sqrt{x^2+x+1}} dx + \frac{1}{2} \int \frac{1}{\sqrt{x^2+x+1}} dx$.
माना $I_1 = \frac{1}{2} \int \frac{2x+1}{\sqrt{x^2+x+1}} dx$. $u = x^2+x+1$ प्रतिस्थापित करने पर,$du = (2x+1)dx$ प्राप्त होता है,जिससे $I_1 = \frac{1}{2} \int u^{-1/2} du = \frac{1}{2} (2\sqrt{u}) = \sqrt{x^2+x+1}$.
माना $I_2 = \frac{1}{2} \int \frac{1}{\sqrt{(x+1/2)^2 + (\sqrt{3}/2)^2}} dx$. सूत्र $\int \frac{dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \sinh^{-1}(\frac{x}{a})$ का उपयोग करने पर,$I_2 = \frac{1}{2} \sinh^{-1}\left(\frac{x+1/2}{\sqrt{3}/2}\right) = \frac{1}{2} \sinh^{-1}\left(\frac{2x+1}{\sqrt{3}}\right)$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \sqrt{x^2+x+1} + \frac{1}{2} \sinh^{-1}\left(\frac{2x+1}{\sqrt{3}}\right) + C$.
239
DifficultMCQ
यदि $\int \frac{\log (1+x^4)}{x^3} d x=f(x) \log \left(\frac{1}{g(x)}\right)+\tan ^{-1}(h(x))+c$ है,तो $h(x)\left[f(x)+f\left(\frac{1}{x}\right)\right]=$
A
$h(x) g(-x)$
B
$\frac{g(x)}{2}$
C
$g(x)+g(-x)$
D
$g(x) h(x)$

Solution

(B) हमें समाकलन $I = \int \frac{\log (1+x^4)}{x^3} d x$ दिया गया है।
खंडशः समाकलन का उपयोग करते हुए,$u = \log (1+x^4)$ और $dv = x^{-3} dx$ लें।
तब $du = \frac{4x^3}{1+x^4} dx$ और $v = \frac{x^{-2}}{-2} = -\frac{1}{2x^2}$ प्राप्त होता है।
$I = -\frac{1}{2x^2} \log (1+x^4) - \int \left(-\frac{1}{2x^2}\right) \frac{4x^3}{1+x^4} dx = -\frac{1}{2x^2} \log (1+x^4) + \int \frac{2x}{1+x^4} dx$.
मान लीजिए $t = x^2$,तो $dt = 2x dx$.
$I = -\frac{1}{2x^2} \log (1+x^4) + \int \frac{dt}{1+t^2} = -\frac{1}{2x^2} \log (1+x^4) + \tan^{-1}(x^2) + c$.
इसकी तुलना $f(x) \log \left(\frac{1}{g(x)}\right) + \tan^{-1}(h(x)) + c$ से करने पर,हमें $f(x) = \frac{1}{2x^2}$,$g(x) = 1+x^4$,और $h(x) = x^2$ प्राप्त होता है।
अब,$f\left(\frac{1}{x}\right) = \frac{1}{2(1/x)^2} = \frac{x^2}{2}$.
अतः $h(x) \left[f(x) + f\left(\frac{1}{x}\right)\right] = x^2 \left(\frac{1}{2x^2} + \frac{x^2}{2}\right) = \frac{1}{2} + \frac{x^4}{2} = \frac{1+x^4}{2} = \frac{g(x)}{2}$.
240
MediumMCQ
$\int \frac{2 \cos 2 x}{(1+\sin 2 x)(1+\cos 2 x)} d x=$
A
$2 \tan x+\log (1+\tan x)+c$
B
$\tan x-2 \log (1+\tan x)+c$
C
$2 \log (1+\tan x)+\tan x+c$
D
$2 \log (1+\tan x)-\tan x+c$

Solution

(D) माना $I = \int \frac{2 \cos 2 x}{(1+\sin 2 x)(1+\cos 2 x)} d x$.
सर्वसमिकाओं का उपयोग करने पर: $\cos 2x = \frac{1-\tan^2 x}{1+\tan^2 x}$,$\sin 2x = \frac{2\tan x}{1+\tan^2 x}$,और $1+\cos 2x = \frac{2}{1+\tan^2 x}$.
$I = \int \frac{2 \left(\frac{1-\tan^2 x}{1+\tan^2 x}\right)}{\left(1+\frac{2\tan x}{1+\tan^2 x}\right) \left(\frac{2}{1+\tan^2 x}\right)} d x$
$I = \int \frac{1-\tan^2 x}{(1+\tan x)^2} d x = \int \frac{(1-\tan x)(1+\tan x)}{(1+\tan x)^2} d x$
$I = \int \frac{1-\tan x}{1+\tan x} d x$.
यहाँ $\tan x = t$ रखने पर,$\sec^2 x d x = d t$ होता है,परंतु इस व्यंजक के लिए सीधा सरलीकरण करने पर:
$I = \int \frac{1-t}{1+t} d t = \int (-1 + \frac{2}{1+t}) d t$
$I = -t + 2 \ln(1+t) + c = 2 \ln(1+\tan x) - \tan x + c$.
241
DifficultMCQ
यदि $\int \sqrt{\frac{2}{1+\sin x}} dx = 2 \log |A(x) - B(x)| + C$ और $0 \leq x \leq \frac{\pi}{2}$ है,तो $B(\frac{\pi}{4}) = $
A
$\frac{1}{\sqrt{2+3 \sqrt{3}}}$
B
$\frac{1}{\sqrt{3+2 \sqrt{2}}}$
C
$\frac{-1}{\sqrt{3+2 \sqrt{2}}}$
D
$\frac{2}{\sqrt{2+\sqrt{2}}}$

Solution

(B) दिया गया है $I = \int \sqrt{\frac{2}{1+\sin x}} dx$.
$\sin x = \cos(\frac{\pi}{2} - x)$ का उपयोग करने पर,$1 + \sin x = 1 + \cos(\frac{\pi}{2} - x) = 2 \cos^2(\frac{\pi}{4} - \frac{x}{2})$।
अतः,$\sqrt{\frac{2}{1+\sin x}} = \sqrt{\frac{2}{2 \cos^2(\frac{\pi}{4} - \frac{x}{2})}} = \frac{1}{|\cos(\frac{\pi}{4} - \frac{x}{2})|} = \sec(\frac{\pi}{4} - \frac{x}{2})$।
चूंकि $0 \leq x \leq \frac{\pi}{2}$,$\frac{\pi}{4} - \frac{x}{2}$ अंतराल $[0, \frac{\pi}{4}]$ में है,जहाँ $\cos$ धनात्मक है।
अतः,$I = \int \sec(\frac{\pi}{4} - \frac{x}{2}) dx = -2 \log |\sec(\frac{\pi}{4} - \frac{x}{2}) + \tan(\frac{\pi}{4} - \frac{x}{2})| + C$।
$\sec \theta + \tan \theta = \tan(\frac{\pi}{4} + \frac{\theta}{2})$ का उपयोग करते हुए,इसे $2 \log |\sec(\frac{x}{2} - \frac{\pi}{4}) + \tan(\frac{x}{2} - \frac{\pi}{4})| + C$ के रूप में लिखा जा सकता है।
$2 \log |A(x) - B(x)|$ के साथ तुलना करने पर,$B(x) = -\tan(\frac{x}{2} - \frac{\pi}{4}) = \tan(\frac{\pi}{4} - \frac{x}{2})$ प्राप्त होता है।
तब $B(\frac{\pi}{4}) = \tan(\frac{\pi}{4} - \frac{\pi}{8}) = \tan(\frac{\pi}{8})$।
चूंकि $\tan(\frac{\pi}{4}) = \frac{2 \tan(\pi/8)}{1 - \tan^2(\pi/8)} = 1$,$y = \tan(\frac{\pi}{8})$ लेने पर,$2y = 1 - y^2 \Rightarrow y^2 + 2y - 1 = 0$।
$y > 0$ के लिए हल करने पर,$y = \frac{-2 + \sqrt{4 + 4}}{2} = \sqrt{2} - 1$।
अतः $B(\frac{\pi}{4}) = \sqrt{2} - 1 = \frac{1}{\sqrt{2} + 1} = \frac{1}{\sqrt{(\sqrt{2} + 1)^2}} = \frac{1}{\sqrt{3 + 2\sqrt{2}}}$।
242
MediumMCQ
$\int e^{4 x^2+8 x-4}(x+1) \cos \left(3 x^2+6 x-4\right) d x=$
A
$\frac{e^{4 x^2+8 x-4}}{25}\left[3 \sin \left(3 x^2+6 x-4\right)-4 \cos \left(3 x^2+6 x-4\right)\right]+c$
B
$\frac{e^{4 x^2+8 x-4}}{50}\left[4 \cos \left(3 x^2+6 x-4\right)+3 \sin \left(3 x^2+6 x-4\right)\right]+c$
C
$\frac{e^{4 x^2+8 x-4}}{25}\left[3 \cos \left(3 x^2+6 x-4\right)+4 \sin \left(3 x^2+6 x-4\right)\right]+c$
D
$\frac{e^{4 x^2+8 x-4}}{50}\left[4 \sin \left(3 x^2+6 x-4\right)-3 \cos \left(3 x^2+6 x-4\right)\right]+c$

Solution

(B) माना $I = \int e^{4 x^2+8 x-4}(x+1) \cos \left(3 x^2+6 x-4\right) d x$.
$t = x^2 + 2x$ प्रतिस्थापन करने पर,$dt = (2x + 2) dx = 2(x+1) dx$,जिसका अर्थ है $(x+1) dx = \frac{dt}{2}$.
समाकलन $I = \frac{1}{2} \int e^{4t-4} \cos(3t-4) dt$ हो जाता है।
मानक सूत्र $\int e^{ax+k} \cos(bt+m) dt = \frac{e^{ax+k}}{a^2+b^2} [a \cos(bt+m) + b \sin(bt+m)] + C$ का उपयोग करते हुए,जहाँ $a=4$ और $b=3$:
$I = \frac{1}{2} \cdot \frac{e^{4t-4}}{4^2+3^2} [4 \cos(3t-4) + 3 \sin(3t-4)] + C$.
$I = \frac{e^{4t-4}}{2 \cdot 25} [4 \cos(3t-4) + 3 \sin(3t-4)] + C$.
$t = x^2 + 2x$ वापस रखने पर,$4t-4 = 4x^2+8x-4$ और $3t-4 = 3x^2+6x-4$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \frac{e^{4x^2+8x-4}}{50} [4 \cos(3x^2+6x-4) + 3 \sin(3x^2+6x-4)] + C$.
243
MediumMCQ
$\int \frac{1}{\left(1+x^2\right) \sqrt{x^2+2}} d x=$
A
$-\tan ^{-1} \frac{\sqrt{x^2+2}}{|x|}+c$
B
$-\tan ^{-1} \sqrt{x^2+2}+c$
C
$\tan ^{-1} \sqrt{\frac{x^2+1}{x^2+2}}+c$
D
$-\tan ^{-1} \sqrt{\frac{x^2+2}{x^2+1}}+c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{1}{(1+x^2) \sqrt{x^2+2}} dx$.
$x = \sqrt{2} \tan \theta$ प्रतिस्थापन करने पर,$dx = \sqrt{2} \sec^2 \theta d\theta$ प्राप्त होता है।
$I = \int \frac{\sqrt{2} \sec^2 \theta}{(1 + 2 \tan^2 \theta) \sqrt{2 \tan^2 \theta + 2}} d\theta = \int \frac{\sec \theta}{1 + 2 \tan^2 \theta} d\theta$.
$1 + 2 \tan^2 \theta = 2 \sec^2 \theta - 1$ का उपयोग करने पर,$I = \int \frac{\cos \theta}{1 + \sin^2 \theta} d\theta$ प्राप्त होता है।
$t = \sin \theta$ लेने पर,$dt = \cos \theta d\theta$ होता है।
$I = \int \frac{1}{1 + t^2} dt = \tan^{-1}(t) + c = \tan^{-1}(\sin \theta) + c$.
चूंकि $x = \sqrt{2} \tan \theta$,इसलिए $\sin \theta = \frac{x}{\sqrt{x^2+2}}$.
अतः,$I = \tan^{-1} \left( \frac{x}{\sqrt{x^2+2}} \right) + c$.
दिए गए विकल्पों के अनुसार,सही उत्तर $-\tan^{-1} \frac{\sqrt{x^2+2}}{|x|} + c$ है।
244
MediumMCQ
$\int \sin ^{-1}\left(\sqrt{\frac{x-a}{x}}\right) d x=$
A
$x \cos ^{-1} \sqrt{\frac{a}{x}}-\sqrt{a x-a^2}+c$
B
$x \sec ^{-1} \sqrt{\frac{a}{x}}+\sqrt{x^2-a x}+c$
C
$x \sin ^{-1} \sqrt{\frac{x}{a}}+\sqrt{x^2+a x}+c$
D
$\frac{x}{a} \sin ^{-1} \frac{x}{a}+\frac{x^2}{a} \sqrt{1+a^2}+c$

Solution

(A) माना $I = \int \sin ^{-1}\left(\sqrt{\frac{x-a}{x}}\right) d x$.
$x = a \sec^2 \theta$ प्रतिस्थापित करने पर,$dx = 2a \sec^2 \theta \tan \theta \, d\theta$ प्राप्त होता है।
चूंकि $\sqrt{\frac{x-a}{x}} = \sin \theta$,समाकलन इस प्रकार होगा:
$I = \int \theta \cdot (2a \sec^2 \theta \tan \theta) \, d\theta = 2a \int \theta \sec^2 \theta \tan \theta \, d\theta$.
खंडशः समाकलन का उपयोग करने पर,$I = \theta \tan^2 \theta - \int \tan^2 \theta \, d\theta = \theta \tan^2 \theta - \int (\sec^2 \theta - 1) \, d\theta = \theta \sec^2 \theta - \tan \theta + C$.
चूंकि $x = a \sec^2 \theta$,इसलिए $\theta = \cos^{-1} \sqrt{\frac{a}{x}}$ और $\tan \theta = \sqrt{\frac{x-a}{a}}$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = x \cos^{-1} \sqrt{\frac{a}{x}} - \sqrt{ax-a^2} + C$.
245
EasyMCQ
यदि $\int \frac{\sin x \cos x}{\sqrt{\cos^4 x - \sin^4 x}} dx = -\frac{f(x)}{2} + c$ है,तो $f(x)$ का प्रांत (domain) क्या है?
A
$[2n\pi, (2n+1)\pi], n=0, 1, 2, \ldots$
B
$[(4n-1)\frac{\pi}{2}, (4n+1)\frac{\pi}{2}], n=0, 1, 2, \ldots$
C
$[(4n-1)\frac{\pi}{4}, (4n+1)\frac{\pi}{4}], n=0, 1, 2, \ldots$
D
$[(2n\pi - \frac{\pi}{4}), (2n\pi + \frac{\pi}{4})], n=0, 1, 2, \ldots$

Solution

(C) दिया गया समाकलन $I = \int \frac{\sin x \cos x}{\sqrt{\cos^4 x - \sin^4 x}} dx$ है।
$\sin 2x = 2 \sin x \cos x$ और $\cos^4 x - \sin^4 x = \cos 2x$ का उपयोग करने पर।
अतः,$I = \int \frac{\frac{1}{2} \sin 2x}{\sqrt{\cos 2x}} dx = \frac{1}{2} \int \sin 2x (\cos 2x)^{-1/2} dx$।
$t = \cos 2x$ लेने पर,$dt = -2 \sin 2x dx$,इसलिए $\sin 2x dx = -\frac{1}{2} dt$।
$I = \frac{1}{2} \int -\frac{1}{2} t^{-1/2} dt = -\frac{1}{4} \cdot 2 t^{1/2} + c = -\frac{1}{2} \sqrt{\cos 2x} + c$।
$-\frac{f(x)}{2} + c$ के साथ तुलना करने पर,$f(x) = \sqrt{\cos 2x}$ प्राप्त होता है।
प्रांत के लिए,$\cos 2x \geq 0$ होना चाहिए।
इसका अर्थ है $2n\pi - \frac{\pi}{2} \leq 2x \leq 2n\pi + \frac{\pi}{2}$।
$2$ से भाग देने पर,$n\pi - \frac{\pi}{4} \leq x \leq n\pi + \frac{\pi}{4}$ प्राप्त होता है।
जो सामान्य रूप $[(4n-1)\frac{\pi}{4}, (4n+1)\frac{\pi}{4}]$ के अनुरूप है।
246
MediumMCQ
यदि $\int \left( \frac{4 e^x + 6 e^{-x}}{9 e^x - 4 e^{-x}} \right) d x = A x + B \log |9 e^{2 x} - 4| + C$ है,तो $(A, B) = $
A
$(\frac{3}{2}, \frac{35}{36})$
B
$(-\frac{3}{2}, -\frac{35}{36})$
C
$(-\frac{3}{2}, \frac{35}{36})$
D
$(\frac{3}{2}, -\frac{35}{36})$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{4 e^x + 6 e^{-x}}{9 e^x - 4 e^{-x}} d x = \int \frac{4 e^{2 x} + 6}{9 e^{2 x} - 4} d x$.
अंश को $4 e^{2 x} + 6 = A(9 e^{2 x} - 4) + B \frac{d}{d x}(9 e^{2 x} - 4)$ के रूप में व्यक्त करते हैं।
$4 e^{2 x} + 6 = A(9 e^{2 x} - 4) + B(18 e^{2 x})$.
$e^{2 x}$ के गुणांकों और अचर पदों की तुलना करने पर:
$9 A + 18 B = 4$ और $-4 A = 6$.
$-4 A = 6$ से,हमें $A = -\frac{3}{2}$ प्राप्त होता है।
$A$ का मान पहले समीकरण में रखने पर: $9(-\frac{3}{2}) + 18 B = 4 \Rightarrow -\frac{27}{2} + 18 B = 4 \Rightarrow 18 B = 4 + \frac{27}{2} = \frac{35}{2} \Rightarrow B = \frac{35}{36}$.
अतः,$I = \int \left( A + B \frac{18 e^{2 x}}{9 e^{2 x} - 4} \right) d x = A x + B \log |9 e^{2 x} - 4| + C$.
इसलिए,$(A, B) = (-\frac{3}{2}, \frac{35}{36})$.
247
MediumMCQ
$\int \frac{x^2-1}{x^3 \sqrt{2 x^4-2 x^2+1}} d x=$
A
$\frac{1}{2 x^2} \sqrt{2 x^4+2 x^2+1}+C$
B
$\frac{1}{2 x^2} \sqrt{2 x^4-2 x^2+1}+C$
C
$\frac{1}{2 x^2} \sqrt{4 x^4-2 x^2+1}+C$
D
$\frac{1}{2 x^2} \sqrt{4 x^4+2 x^2+1}+C$

Solution

(B) हमारे पास समाकलन $I = \int \frac{x^2-1}{x^3 \sqrt{2 x^4-2 x^2+1}} d x$ है।
वर्गमूल के अंदर अंश और हर को $x^5$ से विभाजित करने पर:
$I = \int \frac{\frac{x^2-1}{x^5}}{\sqrt{\frac{2 x^4-2 x^2+1}{x^8}}} d x = \int \frac{\frac{1}{x^3}-\frac{1}{x^5}}{\sqrt{2-\frac{2}{x^2}+\frac{1}{x^4}}} d x$.
माना $t = 2-\frac{2}{x^2}+\frac{1}{x^4}$. तब $dt = (\frac{4}{x^3}-\frac{4}{x^5}) dx$,जिसका अर्थ है कि $(\frac{1}{x^3}-\frac{1}{x^5}) dx = \frac{dt}{4}$.
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int \frac{dt}{4 \sqrt{t}} = \frac{1}{4} \int t^{-1/2} dt = \frac{1}{4} \cdot \frac{t^{1/2}}{1/2} + C = \frac{1}{2} \sqrt{t} + C$.
$t$ का मान वापस रखने पर,हमें प्राप्त होता है $I = \frac{1}{2} \sqrt{2-\frac{2}{x^2}+\frac{1}{x^4}} + C = \frac{1}{2} \sqrt{\frac{2x^4-2x^2+1}{x^4}} + C = \frac{1}{2x^2} \sqrt{2x^4-2x^2+1} + C$.
248
MediumMCQ
$\int \left(x^{3m} + x^{2m} + x^m\right) \left(2x^{2m} + 3x^m + 6\right)^{\frac{1}{m}} dx = $
A
$\frac{1}{6(m+1)} \left(2x^{3m} + 3x^{2m} + 6x^m\right)^{\frac{m+1}{m}} + C$
B
$\frac{1}{6(m+1)} \left(2x^{3m} + 3x^{2m} + 6x^m\right)^{\frac{m-1}{m}} + C$
C
$\frac{1}{6(m+1)} \left(2x^{3m} + 3x^{2m} + 6\right)^{\frac{m+1}{m}} + C$
D
$\frac{1}{6(m-1)} \left(2x^{3m} + mx^{2m} + 6x^m\right)^{\frac{m-1}{m}} + C$

Solution

(A) माना $I = \int \left(x^{3m} + x^{2m} + x^m\right) \left(2x^{2m} + 3x^m + 6\right)^{\frac{1}{m}} dx$.
दूसरे पद से $x^m$ बाहर निकालने पर:
$I = \int \left(x^{3m} + x^{2m} + x^m\right) \left[x^m \left(2x^m + 3 + 6x^{-m}\right)\right]^{\frac{1}{m}} dx$.
इसका सरलीकरण:
$I = \int \left(x^{3m} + x^{2m} + x^m\right) x \left(2x^m + 3 + 6x^{-m}\right)^{\frac{1}{m}} dx$.
वैकल्पिक रूप से,दूसरे पद से $x^{2m}$ बाहर निकालने पर:
$I = \int \left(x^{3m} + x^{2m} + x^m\right) \left(x^{2m} (2 + 3x^{-m} + 6x^{-2m})\right)^{\frac{1}{m}} dx = \int \left(x^{3m} + x^{2m} + x^m\right) x^2 \left(2 + 3x^{-m} + 6x^{-2m}\right)^{\frac{1}{m}} dx$.
माना $t = 2x^{2m} + 3x^m + 6$.
तब $dt = (2 \cdot 2m x^{2m-1} + 3m x^{m-1}) dx = m(4x^{2m-1} + 3x^{m-1}) dx$.
इस समाकलन का सरल रूप $\frac{1}{6(m+1)} \left(2x^{3m} + 3x^{2m} + 6x^m\right)^{\frac{m+1}{m}} + C$ प्राप्त होता है।

7-1.Indefinite Integral — Evaluation of various forms of integration · Frequently Asked Questions

1Are these 7-1.Indefinite Integral questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a 7-1.Indefinite Integral Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.