Adaptive Radiation Questions in Gujarati

(D) જ્યારે કોઈ અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં (વિવિધ નિવાસસ્થાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા) એક કરતા વધુ અનુકૂલી પ્રસરણ જોવા મળે,ત્યારે તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ કહી શકાય.
ઓસ્ટ્રેલિયામાં,માર્સુપિયલ્સ અને પ્લેસેન્ટલ સસ્તન પ્રાણીઓ ફાઈલોજેનેટિક રીતે અલગ હોવા છતાં,સમાન પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ઉત્ક્રાંતિને કારણે ઘણા સમાન લક્ષણો દર્શાવે છે.
આ ઘટના,જેમાં અસંબંધિત જાતિઓ સમાન વાતાવરણમાં અનુકૂલન તરીકે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે,તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) અનુકૂલિત પ્રસરણ એ એક એવી ઉત્ક્રાંતિ પ્રક્રિયા છે જેમાં કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને વિવિધ પ્રજાતિઓનો વિકાસ થાય છે અને તે ભૌગોલિક રીતે અન્ય વિસ્તારો (નિવાસસ્થાનો) માં ફેલાય છે.
આ ઘટના ત્યારે બને છે જ્યારે વસ્તી એવા નવા પર્યાવરણમાં પ્રવેશ કરે છે જે ન્યૂનતમ સ્પર્ધા સાથે અનેક પારિસ્થિતિકીય વિશિષ્ટતાઓ (ખાલી નિવાસસ્થાનો) પ્રદાન કરે છે.
જેમ જેમ વસ્તી આ વિવિધ ખાલી નિવાસસ્થાનોમાં ફેલાય છે,તેમ તેમ તેઓ પ્રાકૃતિક પસંદગીમાંથી પસાર થાય છે અને દરેક વિશિષ્ટતાની ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ સાથે અનુકૂલન સાધે છે,જે અંતે નવી પ્રજાતિઓના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,ઘણા પ્રકારના ખાલી નિવાસસ્થાનો ધરાવતો વિસ્તાર એ અનુકૂલિત પ્રસરણ થવા માટેની આદર્શ સ્થિતિ છે.

(N/A) અનુકૂલિત પ્રસરણ એ એક ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા છે જે એક જ પૂર્વજમાંથી ઝડપથી વિવિધતા પામતી નવી જાતિઓનું નિર્માણ કરે છે. આ પ્રક્રિયા કુદરતી પસંદગીને કારણે થાય છે.
અનુકૂલિત પ્રસરણનું એક ઉદાહરણ ગેલાપેગોસ ટાપુઓ પર જોવા મળતી ડાર્વિનની ફિન્ચ (Darwin's finches) છે.
ગેલાપેગોસ ટાપુઓ પર ફિન્ચની ઘણી વિવિધતા જોવા મળે છે,જે એક જ જાતિમાંથી ઉદ્ભવી છે,જે આ ટાપુ પર આકસ્મિક રીતે પહોંચી હતી.
પરિણામે,ઘણી નવી જાતિઓ વિકસિત થઈ છે,અલગ પડી છે અને નવા નિવાસસ્થાનોમાં રહેવા માટે અનુકૂલિત થઈ છે.
આ ફિન્ચ પક્ષીઓએ તેમની ખોરાકની આદતોને અનુરૂપ વિવિધ પ્રકારની ચાંચ અને ખાવાની પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે.
કીટકભક્ષી,રુધિર ચૂસતી અને વિવિધ આહાર પદ્ધતિઓ ધરાવતી ફિન્ચની અન્ય જાતિઓ એક જ બીજ ખાતી ફિન્ચના પૂર્વજમાંથી વિકસિત થઈ છે.

(B) ના,માનવ ઉત્ક્રાંતિને અનુકૂલી પ્રસરણ કહી શકાય નહીં.
અનુકૂલી પ્રસરણ એ એક ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા છે જેમાં સજીવો પૂર્વજ જાતિમાંથી ઝડપથી વિવિધ નવા સ્વરૂપોમાં વિકસે છે,ખાસ કરીને જ્યારે પર્યાવરણમાં ફેરફાર થવાથી નવા સંસાધનો ઉપલબ્ધ થાય અથવા નવા પડકારો ઊભા થાય.
માનવ ઉત્ક્રાંતિ એ એક ક્રમિક પ્રક્રિયા છે જે લાખો વર્ષો દરમિયાન ધીમે ધીમે થઈ છે.
તે 'એનાજેનેસિસ' (anagenesis) નું ઉદાહરણ છે,જેમાં એક જ વંશાવળી શાખાઓમાં વિભાજિત થયા વિના નવી જાતિમાં વિકસે છે,જે અનુકૂલી પ્રસરણમાં જોવા મળતી ઝડપી વિવિધતાથી અલગ છે.

(N/A) ડાર્વિન પોતાની યાત્રા દરમિયાન ગેલાપેગોસ ટાપુ ઉપર ગયા હતા. ત્યાં તેમણે સજીવોમાં એક આશ્ચર્યચકિત કરતી વિવિધતા જોઈ. ખાસ કરીને નાનું કાળું પક્ષી કે જે પાછળથી ડાર્વિન ફિન્ચ (Darwin's Finches) તરીકે ઓળખાયું,તેણે તેમને ખૂબ આશ્ચર્યચકિત કર્યા હતા.
તેમણે તે જ ટાપુ ઉપર ઘણી જાતની ફિન્ચ જોઈ. તેમણે અંદાજ મૂક્યો કે બધી જ જાતો ટાપુ ઉપર જ ઉદ્દવિકાસ પામી છે. મૂળભૂત ફિન્ચના બીજઆહારી લક્ષણોની સાથે-સાથે અન્ય સ્વરૂપો માટે પણ તેમની ચાંચ વિકસિત થઈ,જેણે તેમને કીટભક્ષી અને શાકાહારી ફિન્ચ બનાવી દીધી.
કોઈ આપેલ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (નિવાસસ્થાનો) સુધી વિવિધ જાતિઓના ઉદ્દવિકાસની પ્રક્રિયાને અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive Radiation) કહે છે.
અનુકૂલિત પ્રસરણના પ્રકારો:
$1$. અપસારી ઉદ્દવિકાસ (Divergent Evolution): જ્યારે સમાન પૂર્વજ ધરાવતી જાતિઓ અલગ-અલગ પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે વિવિધ સ્વરૂપોમાં વિકસે છે (દા.ત.,ડાર્વિન ફિન્ચ,ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ).
$2$. અભિસારી ઉદ્દવિકાસ (Convergent Evolution): જ્યારે નજીકનો સંબંધ ન ધરાવતી વિવિધ જાતિઓ સમાન પર્યાવરણ કે નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવાને પરિણામે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે (દા.ત.,ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ અને જરાયુજ સસ્તનો).

(B) અનુકૂલિત પ્રસરણ એ એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં ઉદ્વિકાસની પ્રક્રિયા છે,જેમાં સજીવો એક બિંદુથી શરૂ કરીને ભૌગોલિક રીતે અન્ય વિસ્તારો (આવાસ) માં ફેલાય છે.
વસ્તીમાં રહેલી પૂર્વ-અસ્તિત્વ ધરાવતી ભિન્નતાઓ અનુકૂલિત પ્રસરણ માટે સૌથી મહત્વની પૂર્વ-શરત છે.
આ ભિન્નતાઓ સજીવોને વિવિધ નિવસનતંત્ર અથવા આવાસમાં અનુકૂલિત થવા દે છે,જે સામાન્ય પૂર્વજમાંથી નવી જાતિઓના ઉદ્ભવ તરફ દોરી જાય છે.

(N/A) અપસારી ઉત્ક્રાંતિ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં સંબંધિત જાતિઓ વિવિધ પર્યાવરણીય દબાણો અથવા કાર્યાત્મક જરૂરિયાતોને અનુકૂળ થવા માટે અલગ-અલગ લક્ષણો વિકસાવે છે.
$1$. ઉદાહરણ: વ્હેલ,ચામાચીડિયા,ચિત્તા અને મનુષ્ય (બધા સસ્તન પ્રાણીઓ) ના અગ્ર ઉપાંગોના હાડકાંની રચના સમાન હોય છે,જેમાં હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. સમાન પૂર્વજ રચના હોવા છતાં,આ અગ્ર ઉપાંગો તરવા,ઉડવા,દોડવા અથવા પકડવા જેવા વિવિધ કાર્યો કરવા માટે વિકસિત થયા છે.
$3$. આ ઘટનાને સમમૂલક અંગો (Homology) કહેવામાં આવે છે,જ્યાં રચનાઓ સમાન પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવી છે પરંતુ કાર્યમાં ભિન્નતા ધરાવે છે.
$4$. અપસારી ઉત્ક્રાંતિ પાછળનું મુખ્ય પ્રેરક બળ અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive radiation) છે,જેમાં સજીવો વિવિધ નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવા માટે પૂર્વજ જાતિમાંથી અનેક નવા સ્વરૂપોમાં વિકસિત થાય છે.

(N/A) જ્યારે અલગ-અલગ ઉત્ક્રાંતિના વંશના સજીવો સમાન નિવાસસ્થાનમાં રહેવાને કારણે સમાન અનુકૂલિત લક્ષણો વિકસાવે છે,ત્યારે તેને $Convergent Evolution$ (અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ) કહેવામાં આવે છે.
રણના વાતાવરણમાં,$Opuntia$ (થોર) અને $Cactus$ જેવી વનસ્પતિઓએ કાંટા વિકસાવ્યા છે,જે રૂપાંતરિત પર્ણો છે,જેથી બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનો વ્યય ઘટાડી શકાય.
તે જ રીતે,ઊંટ અને કાંગારૂ ઉંદર જેવા પ્રાણીઓ શુષ્ક પરિસ્થિતિમાં પાણી બચાવવા માટે સમાન અનુકૂલિત વ્યૂહરચનાઓ દર્શાવે છે.
તેઓ અત્યંત સાંદ્ર (હાઈપરટોનિક) મૂત્ર અને સૂકા,ઘન મળનો ત્યાગ કરે છે કારણ કે મોટાભાગનું પાણી નેફ્રોન અને મોટા આંતરડામાં પુનઃશોષિત થાય છે.
બીજું ઉદાહરણ ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ અને જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓનું છે. અલગ જૂથો હોવા છતાં,તેઓ $Adaptive Radiation$ (અનુકૂલિત પ્રસરણ) દર્શાવે છે જે સમાન સ્વરૂપો તરફ દોરી જાય છે (દા.ત. જરાયુજ ઉંદર અને માર્સુપિયલ ઉંદર),કારણ કે તેઓ સમાન નિવસનતંત્રની જગ્યાઓ (ecological niches) રોકે છે.

(N/A) પોતાની યાત્રા દરમિયાન,$Charles \ Darwin$ એ $Galapagos$ ટાપુઓની મુલાકાત લીધી હતી.
ત્યાં તેમણે સજીવોમાં એક આશ્ચર્યજનક વિવિધતા જોઈ હતી.
તેઓ ખાસ કરીને નાના કાળા પક્ષીઓથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા,જેમને પાછળથી $Darwin's \ Finches$ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા.
તેમણે તે જ ટાપુ પર ફિન્ચની ઘણી જાતો જોઈ.
તેમણે અનુમાન લગાવ્યું કે આ બધી જાતો મૂળભૂત રીતે બીજ ખાનારા પૂર્વજમાંથી તે ટાપુ પર જ ઉદ્દવિકાસ પામી છે,જેને $Adaptive \ Radiation$ (અનુકૂલિત પ્રસરણ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) જીવભૌગોલિક પુરાવા સૂચવે છે કે વ્યાપકપણે અલગ પડેલા પ્રદેશોમાં મર્યાદિત પ્રજાતિઓ પૂર્વજોની સમાનતા દર્શાવે છે.
નિવાસસ્થાનના અલગતાએ કદાચ આ સજીવોને પૃથ્વી પરના ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત રાખ્યા હતા.
આને નીચેની પ્રક્રિયાની મદદથી સમજાવી શકાય છે:
$\Rightarrow \quad$ અનુકૂલી પ્રસરણ (Adaptive Radiation): એક ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને અંતે અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (નિવાસસ્થાનો) માં ફેલાતી વિવિધ પ્રજાતિઓના ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયાને અનુકૂલી પ્રસરણ કહેવામાં આવે છે.
અનુકૂલી પ્રસરણના ઉદાહરણોમાં નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ડાર્વિનની ફિન્ચ (Darwin's Finches): ડાર્વિને ગાલાપાગોસ ટાપુઓ પર જીવોની અદભૂત વિવિધતાનું અવલોકન કર્યું.
ત્યાં તેમણે નાના કાળા પક્ષીઓ જોયા જેણે તેમને સૌથી વધુ આશ્ચર્યચકિત કર્યા,જેમને પાછળથી ડાર્વિનની ફિન્ચ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા.
તેઓ અનુકૂલી પ્રસરણના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણોમાંનું એક રજૂ કરે છે.
તેમણે અવલોકન કર્યું કે એક જ ટાપુ પર ફિન્ચની ઘણી જાતો હતી અને બધી જાતો મૂળ બીજ ખાતી ફિન્ચમાંથી ટાપુ પર જ વિકસિત થઈ હતી.
તેમણે સમજાવ્યું કે સામાન્ય પૂર્વજ બીજ ખાતી જાતિમાંથી ઉદ્ભવ્યા પછી,ફિન્ચ વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં ફેલાઈ ગઈ હશે અને અનુકૂલી ફેરફારોમાંથી પસાર થઈ હશે,ખાસ કરીને ચાંચના પ્રકારમાં.
તેથી,ચાંચમાં ક્રમિક ફેરફારોને કારણે,કેટલીક કીટકભક્ષી અને કેટલીક શાકાહારી બની ગઈ.
લાંબા સમય સુધી અલગ રહેવાથી,ફિન્ચના નવા પ્રકારો ઉભરી આવ્યા જે નવા નિવાસસ્થાનમાં કાર્ય કરી શકે અને ટકી શકે.

(N/A) જૈવભૌગોલિક પુરાવા સૂચવે છે કે દૂરના વિસ્તારોમાં મર્યાદિત પ્રજાતિઓ સામાન્ય પૂર્વજો ધરાવે છે. નિવાસસ્થાનનું અલગીકરણ કદાચ આ સજીવોને પૃથ્વી પરના ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત રાખે છે.
આને નીચેની પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સમજાવી શકાય છે:
$1$. અનુકૂલિત પ્રસરણ: એક ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (નિવાસસ્થાનો) માં ફેલાતી વિવિધ પ્રજાતિઓના ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયાને અનુકૂલિત પ્રસરણ કહેવામાં આવે છે.
અનુકૂલિત પ્રસરણના ઉદાહરણો:
$(i)$ ડાર્વિનના ફિન્ચ પક્ષીઓ: ડાર્વિને ગાલાપાગોસ ટાપુઓ પર જીવોની અદભૂત વિવિધતા જોઈ હતી. ત્યાં તેણે નાના કાળા પક્ષીઓ જોયા જે તેને ખૂબ આકર્ષક લાગ્યા,જે પાછળથી ડાર્વિનના ફિન્ચ તરીકે ઓળખાયા. તેઓ અનુકૂલિત પ્રસરણનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. તેણે જોયું કે એક જ ટાપુ પર ફિન્ચની ઘણી જાતો હતી અને આ બધી જાતો મૂળ બીજ ખાતી ફિન્ચમાંથી જ વિકસી હતી. તેણે સમજાવ્યું કે સામાન્ય પૂર્વજ બીજ ખાતી જાતિમાંથી ઉદ્ભવ્યા પછી,ફિન્ચ વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં ફેલાઈ ગઈ અને અનુકૂલિત ફેરફારો થયા,ખાસ કરીને તેમની ચાંચના પ્રકારમાં. આ ફેરફારોને કારણે,કેટલીક કીટકભક્ષી અને કેટલીક શાકાહારી બની ગઈ. લાંબા સમય સુધી અલગ રહેવાથી,નવી પ્રકારની ફિન્ચ ઉભરી આવી જે નવા નિવાસસ્થાનમાં ટકી શકતી હતી.
(ii) ઓસ્ટ્રેલિયાના માર્સુપિયલ્સ: બીજું ઉદાહરણ ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ છે. ઘણા માર્સુપિયલ્સ,જે એકબીજાથી અલગ છે,એક પૂર્વજમાંથી વિકસ્યા હતા,પરંતુ તે બધા ઓસ્ટ્રેલિયન ટાપુ ખંડમાં હતા. જ્યારે એક અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક કરતા વધુ અનુકૂલિત પ્રસરણ જોવા મળે છે,ત્યારે તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) કહી શકાય. ઓસ્ટ્રેલિયામાં જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓ પણ અનુકૂલિત પ્રસરણ દર્શાવે છે,જે વિવિધ પ્રકારના જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓમાં વિકસે છે,જેમાંથી દરેક સંબંધિત માર્સુપિયલ જેવું જ દેખાય છે (દા.ત.,જરાયુજ વરુ અને તાસ્માનિયન વરુ-માર્સુપિયલ).

(N/A) જીવભૌગોલિક પુરાવા સૂચવે છે કે દૂરના વિસ્તારોમાં મર્યાદિત પ્રજાતિઓ પૂર્વજોની સમાનતા દર્શાવે છે.
આવાસના અલગીકરણે કદાચ આ સજીવોને પૃથ્વી પરના ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત રાખ્યા હતા.
આને નીચેની પ્રક્રિયાની મદદથી સમજાવી શકાય છે:
$\Rightarrow$ અનુકૂલી પ્રસરણ (Adaptive Radiation): એક ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને વિવિધ પ્રજાતિઓના ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા અને અંતે અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (આવાસો) માં ફેલાવવાની પ્રક્રિયાને અનુકૂલી પ્રસરણ કહેવામાં આવે છે.
અનુકૂલી પ્રસરણના ઉદાહરણો:
$(i)$ ડાર્વિનની ફિન્ચ: ડાર્વિને ગાલાપાગોસ ટાપુઓ પર સજીવોની અદભૂત વિવિધતા જોઈ હતી.
ત્યાં તેમણે નાના કાળા પક્ષીઓ જોયા જેણે તેમને સૌથી વધુ આશ્ચર્યચકિત કર્યા,જેમને પાછળથી ડાર્વિનની ફિન્ચ કહેવામાં આવી.
તેઓ અનુકૂલી પ્રસરણના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણોમાંનું એક છે.
તેમણે અવલોકન કર્યું કે એક જ ટાપુ પર ફિન્ચની ઘણી જાતો હતી અને બધી જાતો મૂળ બીજ ખાતી ફિન્ચમાંથી ટાપુ પર જ વિકસિત થઈ હતી.
તેમણે નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે સામાન્ય પૂર્વજ બીજ ખાતી ફિન્ચમાંથી ઉદ્ભવ્યા પછી,ફિન્ચ વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં ફેલાઈ ગઈ હશે અને અનુકૂલી ફેરફારોમાંથી પસાર થઈ હશે,ખાસ કરીને ચાંચના પ્રકારમાં.
તેથી,ચાંચમાં ક્રમિક ફેરફારોને કારણે,કેટલીક કીટકભક્ષી અને કેટલીક શાકાહારી બની ગઈ.
લાંબા સમય સુધી અલગ રહેવાથી,ફિન્ચની નવી જાતો ઉભરી આવી જે નવા આવાસોમાં કાર્ય કરી શકે અને ટકી શકે.

(N/A) અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ ત્યારે થાય છે જ્યારે સજીવોના વિવિધ જૂથો સમાન પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધતી વખતે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
ઓસ્ટ્રેલિયામાં,ઘણા માર્સુપિયલ્સ (કોથળીધારી સસ્તન) અને જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓએ સમાન નિવસનતંત્રની જગ્યાઓ (ecological niches) ભરવા માટે ઉત્ક્રાંતિ સાધી છે,જેના પરિણામે તેઓ જાતિગત રીતે દૂર હોવા છતાં તેમનામાં આશ્ચર્યજનક સમાનતા જોવા મળે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ 'ટાસ્મેનિયન વુલ્ફ' અને જરાયુજ 'વુલ્ફ' (વરુ) તેમના શરીરના બંધારણ અને શિકાર કરવાની આદતોમાં નોંધપાત્ર સમાનતા દર્શાવે છે,ભલે તેઓ સસ્તન પ્રાણીઓની અલગ-અલગ વંશાવળીના હોય.
આ ઘટના,જેમાં એક અલગ ભૌગોલિક વિસ્તાર (ઓસ્ટ્રેલિયા) માં એક કરતા વધુ અનુકૂલી પ્રસરણ (adaptive radiation) જોવા મળે છે,તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આમ,કારણ કે આ બંને જૂથો તેમના સંબંધિત વાતાવરણમાં સમાન પસંદગીના દબાણ હેઠળ હતા,તેથી તેઓએ ટકી રહેવા માટે સમાન રચનાઓ વિકસાવી,જે દર્શાવે છે કે સમાન પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અસંબંધિત જાતિઓમાં સમાન બાહ્ય લક્ષણોના ઉત્ક્રાંતિ તરફ દોરી શકે છે.

(N/A) જૈવ-ભૌગોલિક પુરાવા સૂચવે છે કે દૂરના વિસ્તારોમાં મર્યાદિત પ્રજાતિઓ પૂર્વજોની સમાનતા દર્શાવે છે.
આવાસનું અલગીકરણ કદાચ આ સજીવોને પૃથ્વી પરના ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત રાખે છે.
આને નીચેની પ્રક્રિયાઓની મદદથી સમજાવી શકાય છે:
$\Rightarrow$ અનુકૂલી પ્રસરણ (Adaptive Radiation): એક ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને અંતે અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (આવાસો) માં ફેલાતી વિવિધ પ્રજાતિઓના ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયાને અનુકૂલી પ્રસરણ કહેવામાં આવે છે.
અનુકૂલી પ્રસરણના ઉદાહરણો:
$(i)$ ડાર્વિનના ફિન્ચ પક્ષીઓ: ડાર્વિને ગાલાપાગોસ ટાપુઓ પર જીવોની અદભૂત વિવિધતા જોઈ હતી.
ત્યાં તેણે નાના કાળા પક્ષીઓ જોયા જેણે તેને સૌથી વધુ આશ્ચર્યચકિત કર્યા,જેમને પાછળથી ડાર્વિનના ફિન્ચ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા.
તેઓ અનુકૂલી પ્રસરણના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણોમાંનું એક છે.
તેણે અવલોકન કર્યું કે એક જ ટાપુ પર ફિન્ચની ઘણી જાતો હતી અને બધી જાતો મૂળ બીજ ખાતી ફિન્ચમાંથી ટાપુ પર જ વિકસિત થઈ હતી.
તેણે સમજાવ્યું કે સામાન્ય પૂર્વજ બીજ ખાતી જાતિમાંથી ઉદ્ભવ્યા પછી,ફિન્ચ વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં ફેલાઈ ગઈ હશે અને અનુકૂલી ફેરફારોમાંથી પસાર થઈ હશે,ખાસ કરીને ચાંચના પ્રકારમાં.
તેથી,ચાંચમાં ક્રમિક ફેરફારોને કારણે,કેટલીક કીટકભક્ષી અને કેટલીક શાકાહારી બની ગઈ.
લાંબા સમય સુધી અલગ રહેવાથી,ફિન્ચના નવા પ્રકારો ઉભરી આવ્યા જે નવા આવાસોમાં કાર્ય કરી શકે અને ટકી શકે.

(N/A) એક અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક કરતા વધુ અનુકૂલી પ્રસરણ થયા હોય તેનું ઉદાહરણ ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ (કોથળીધારી સસ્તન) અને પ્લેસેન્ટલ સસ્તન પ્રાણીઓનું ઉત્ક્રાંતિ છે.
આ કિસ્સામાં,ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સની ઘણી જાતિઓ,જે એકબીજાથી અલગ છે,તે એક પૂર્વજમાંથી વિકસિત થઈ છે,પરંતુ આ બધું ઓસ્ટ્રેલિયન ટાપુ ખંડની અંદર થયું છે. વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં પ્લેસેન્ટલ સસ્તન પ્રાણીઓ પણ અનુકૂલી પ્રસરણ દર્શાવે છે.
જ્યારે એક અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક કરતા વધુ અનુકૂલી પ્રસરણ થયા હોય અને બે કે તેથી વધુ અસંબંધિત પ્રાણીઓના જૂથો સમાન જીવનશૈલી અથવા નિવાસસ્થાનને કારણે એકબીજા જેવા દેખાવા લાગે,ત્યારે તેને $Convergent$ $Evolution$ (અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ) કહેવામાં આવે છે.
તેને $Convergent$ $Evolution$ કહેવામાં આવે છે કારણ કે વિવિધ ઉત્ક્રાંતિની શ્રેણીઓ સમાન પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા માટે સમાન અનુકૂલનશીલ લક્ષણો વિકસાવવા માટે 'એકત્રિત' (converge) થાય છે.

(N/A) સમજાતતા એટલે વિવિધ પ્રાણીઓના અંગો વચ્ચેની સમાનતા જે સામાન્ય પૂર્વજો અથવા સામાન્ય ભ્રૂણીય મૂળ પર આધારિત હોય છે. આ અંગો સમાન પાયાના માળખા પર બનેલા હોય છે પરંતુ વિવિધ કાર્યો કરે છે અને તેમનો દેખાવ અલગ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે,સીલના ફ્લિપર અને પક્ષીઓ,ચામાચીડિયા,ઘોડા અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગો દેખાવમાં અલગ છે અને અલગ કાર્યો કરે છે,પરંતુ તેઓ સમાન બંધારણીય આયોજન દર્શાવે છે.
અનુકૂલી પ્રસરણ (અપસારી ઉત્ક્રાંતિ) એ સામાન્ય પૂર્વજ પ્રકારમાંથી અનેક દિશાઓમાં નવા સ્વરૂપોના ઉત્ક્રાંતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ પ્રક્રિયા એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી વિવિધ વાતાવરણમાં અનુકૂલિત થતી વિવિધ જાતિઓના વિકાસ તરફ દોરી જાય છે.

(B) ચાર્લ્સ ડાર્વિને તેમની $H.M.S. Beagle$ પરની સફર દરમિયાન ગેલાપેગોસ ટાપુઓની મુલાકાત લીધી હતી. તેમણે અવલોકન કર્યું કે એક જ ટાપુ પર ફિન્ચ પક્ષીઓની ઘણી જાતો જોવા મળે છે. તેમણે અનુમાન લગાવ્યું કે આ તમામ જાતોનો વિકાસ તે ટાપુ પર જ થયો હતો. મૂળ બીજ ખાતી ફિન્ચમાંથી,ચાંચમાં ફેરફાર સાથે અન્ય ઘણી જાતો ઉદ્ભવી,જે તેમને કીટકભક્ષી અને શાકાહારી ફિન્ચ બનવામાં મદદરૂપ થઈ. કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (આવાસ) માં ફેલાતી વિવિધ જાતિઓના ઉત્ક્રાંતિની આ પ્રક્રિયાને 'અનુકૂલિત પ્રસરણ' (Adaptive Radiation) કહેવામાં આવે છે.

(C) ગલાપાગોસ ટાપુઓ પર સ્થળાંતર કરનાર મૂળભૂત ફિન્ચ પક્ષીઓ મૂળભૂત રીતે બીજ ખાનારા હતા. સમય જતાં,અનુકૂલી પ્રસરણ (Adaptive Radiation) ને કારણે,તેઓ વિવિધ આકારની ચાંચ ધરાવતી વિવિધ જાતિઓમાં વિકસિત થયા,જે અલગ-અલગ ખોરાક (જેમ કે કીટકભક્ષી,કેક્ટસ ખાનારા વગેરે) માટે અનુકૂલિત હતી. તેથી,તેમનું મૂળભૂત લક્ષણ બીજ ખાવાનું હતું.

(A) ગેલાપાગોસ ટાપુઓ પર જોવા મળતી ડાર્વિનની ફિન્ચ પક્ષીઓ એ અનુકૂલિત પ્રસરણ (adaptive radiation) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
આ પક્ષીઓ એક જ પૂર્વજ જાતિમાંથી ઉતરી આવ્યા છે અને તેમના ખોરાકની આદતોને આધારે વિવિધ સ્વરૂપોમાં વિકસિત થયા છે.
તેમની મુખ્ય રચનાત્મક અનુકૂલન જે તેમને કીટ, બીજ અથવા ફળ જેવા વિવિધ ખોરાકના સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવામાં મદદરૂપ થઈ, તે તેમની $\text{ચાંચ}$ ના આકાર અને કદમાં થયેલો ફેરફાર હતો.
આથી, ચાંચના વિકાસને કારણે તેઓ કીટભક્ષી, શાકાહારી અથવા બીજભક્ષી બની શક્યા.

(A) કોઈ આપેલ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વિવિધ જાતિઓના ઉદવિકાસની પ્રક્રિયા જે એક બિંદુથી શરૂ થઈને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં ફેલાય છે,તેને $\text{અનુકૂલિત } \text{પ્રસરણ } (Adaptive \text{ } radiation)$ કહેવામાં આવે છે।
આ ઘટનાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ $\text{ગેલપાગોસ } \text{ટાપુઓ}$ પર જોવા મળતી $\text{ડાર્વિનની } \text{ફિન્ચ}$ અને $\text{ઓસ્ટ્રેલિયન } \text{માર્સુપિયલ્સ}$ (શિશુધાનીધારી સસ્તનો) છે।

(D) ડાર્વિન ફિન્ચ એ $Adaptive \text{ } radiation$ (અનુકૂલિત પ્રસરણ) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે।
અનુકૂલિત પ્રસરણ એ ઉત્ક્રાંતિની એક પ્રક્રિયા છે જેમાં સજીવો પૂર્વજ જાતિમાંથી ઝડપથી વિવિધ નવા સ્વરૂપોમાં વિકસે છે, ખાસ કરીને જ્યારે પર્યાવરણમાં ફેરફાર થવાથી નવા સંસાધનો ઉપલબ્ધ થાય, નવા પડકારો ઊભા થાય અથવા નવી પર્યાવરણીય નિક (niches) ખુલે।
ગલાપાગોસ ટાપુઓ પર ડાર્વિન ફિન્ચના કિસ્સામાં, મુખ્ય ભૂમિ પરથી આવેલા મૂળ બીજ ખાનારા ફિન્ચ પક્ષીઓ વિવિધ જાતિઓમાં વિકસ્યા, જેમની ચાંચના આકારો અલગ-અલગ ખોરાકની આદતો (જેમ કે કીટક ખાવા, કેક્ટસ ખાવા, બીજ તોડવા) માટે અનુકૂલિત હતા, જેથી તેઓ ઉપલબ્ધ નિકનો ઉપયોગ કરી શકે।

(B) માર્સુપિયલ પ્રસરણ એ અનુકૂલિત પ્રસરણ (adaptive radiation) નું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
જ્યારે કોઈ અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક કરતા વધુ અનુકૂલિત પ્રસરણ જોવા મળે (જે વિવિધ નિવાસસ્થાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે),ત્યારે તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) કહી શકાય.
ઓસ્ટ્રેલિયા એ મુખ્ય ભૌગોલિક વિસ્તાર છે જ્યાં માર્સુપિયલ્સ વિકસિત થયા અને પૂર્વજ સમૂહમાંથી વિવિધ સ્વરૂપોમાં ફેલાયા,જેણે વિવિધ નિવસનતંત્રની જગ્યાઓ (ecological niches) ભરી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ (બોબકેટ) છે.
અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive radiation) એ એવી ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા છે જેમાં કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને વિવિધ જાતિઓનો વિકાસ થાય છે અને તે ભૌગોલિક વિસ્તારો (નિવાસસ્થાનો) માં ફેલાય છે.
ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ (કોથળીધારી સસ્તન) જેવા કે ટાઈગર કેટ,કોઆલા અને વોમ્બેટ એ ઓસ્ટ્રેલિયન ખંડમાં જોવા મળતા અનુકૂલિત પ્રસરણના ઉદાહરણો છે.
જોકે,બોબકેટ એ ઉત્તર અમેરિકામાં જોવા મળતું પ્લેસેન્ટલ (જરાયુજ) સસ્તન પ્રાણી છે,તે માર્સુપિયલ નથી,તેથી તે ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સના અનુકૂલિત પ્રસરણના જૂથમાં આવતું નથી.

(A) અનુકૂલી પ્રસરણ એ એક એવી ઉત્ક્રાંતિ પ્રક્રિયા છે જેમાં એક જ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહેતી વિવિધ જાતિઓ એક બિંદુથી શરૂ થઈને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (નિવાસસ્થાનો) માં ફેલાય છે.
ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ અનુકૂલી પ્રસરણ દર્શાવે છે,જ્યાં ઓસ્ટ્રેલિયન ટાપુ ખંડમાં એક પૂર્વજમાંથી ઘણા બધા માર્સુપિયલ્સ વિકસ્યા છે,જે એકબીજાથી અલગ છે.
જ્યારે કોઈ અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક કરતાં વધુ અનુકૂલી પ્રસરણ જોવા મળે છે (જે વિવિધ નિવાસસ્થાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે),ત્યારે તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (Convergent evolution) કહી શકાય.
ઓસ્ટ્રેલિયામાં જરાયુજ સસ્તનો (Placental mammals) પણ અનુકૂલી પ્રસરણ દર્શાવે છે,જે વિવિધ પ્રકારના જરાયુજ સસ્તનોમાં વિકસે છે,જેમાંથી દરેક તેના અનુરૂપ માર્સુપિયલ જેવું 'સમાન' દેખાય છે (દા.ત.,જરાયુજ વરૂ અને ટાસ્માનિયન વરૂ-માર્સુપિયલ).
લેમૂર એ જરાયુજ સસ્તન (પ્રોસિમિયન પ્રાઈમેટ) છે અને તે ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ અનુકૂલી પ્રસરણ શ્રેણીનો ભાગ નથી,જ્યારે અન્ય (વરૂ,પટ્ટાવાળુ કિડીખાઉ,ઊડતી ખીસકોલી) ના ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ સમકક્ષો (ટાસ્માનિયન વરૂ,નમ્બેટ,સુગર ગ્લાઈડર) અસ્તિત્વ ધરાવે છે જેની સરખામણી અભિસારી ઉત્ક્રાંતિના અભ્યાસમાં કરવામાં આવે છે.

(D) અનુકૂલિત પ્રસરણ એ એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (આવાસ) માં વિવિધ જાતિઓના ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા છે.
ગેલપાગોસ ટાપુઓ પર જોવા મળતી ડાર્વિન ફિન્ચ એ અનુકૂલિત પ્રસરણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તે જ રીતે,ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ અને જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓ પણ અનુકૂલિત પ્રસરણ દર્શાવે છે,જ્યાં વિવિધ જાતિઓ સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવીને અલગ-અલગ નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધે છે.
તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો અનુકૂલિત પ્રસરણ દર્શાવે છે.

(A) અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે વિવિધ જાતિઓ સમાન પર્યાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવા માટે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ (કોથળીધારી સસ્તન) ના સંદર્ભમાં,અનુકૂલી પ્રસરણને કારણે વિવિધ માર્સુપિયલ્સનો વિકાસ થયો છે જે વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં જોવા મળતા જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓ સાથે સામ્યતા ધરાવે છે.
$Mole$ (જરાયુજ સસ્તન) અને $Numbat$ (માર્સુપિયલ) ની જોડ એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,કારણ કે બંને પ્રાણીઓ જાતિગત રીતે અલગ હોવા છતાં,જમીનમાં દર બનાવવાની અને કીટકો ખાવાની સમાન અનુકૂલન પદ્ધતિઓ વિકસાવે છે.

(A) અપસારી ઉદવિકાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે સંબંધિત જાતિઓ વિવિધ વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે અલગ-અલગ લક્ષણો વિકસાવે છે,જે ઘણીવાર સમમૂલક અંગોમાં પરિણમે છે.
અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive radiation) એ અપસારી ઉદવિકાસનો એક પ્રકાર છે જ્યાં એક જ સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં ઘણી જાતિઓનો ઉદભવ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં,'ઊડતી ખિસકોલી' (જરાયુજ સસ્તન) અને 'ઊડતી ફેલેન્જર' (માર્સુપિયલ સસ્તન) એ અભિસારી ઉદવિકાસના ઉદાહરણો છે,અપસારીના નહીં,કારણ કે તેઓએ સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવ્યા છે.
જોકે,પ્રશ્ન અપસારી ઉદવિકાસ દર્શાવતી જોડ વિશે પૂછે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,'બોબકેટ' અને 'વરૂ' બંને જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓ છે જે સામાન્ય પૂર્વજ ધરાવે છે અને વિવિધ નિવસનતંત્રમાં વિકસિત થયા છે,જે અપસારી ઉદવિકાસનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(A) આપેલ યાદીમાં ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ (શિશુધાનીધારી) નીચે મુજબ છે:
$1$. ટાસ્માનિયાઈ ટાઈગર કેટ (Dasyurus maculatus)
$2$. નુમ્બટ (Myrmecobius fasciatus)
$3$. ટાસ્માનિયાઈ વરૂ (Thylacinus cynocephalus)
$4$. ઊડતી ફેલેન્જર (Petaurus breviceps)
$5$. કાંગારૂ (Macropodidae)
વરૂ અને બોબકેટ એ જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓ છે,માર્સુપિયલ્સ નથી.
તેથી,આપેલ યાદીમાં કુલ $5$ ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ છે.

(B) આપેલ યાદીમાંથી જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓને ઓળખવા માટે,આપણે તેમની પ્રજનન પદ્ધતિના આધારે વર્ગીકરણ કરીએ છીએ:
$1$. છછુંદર: જરાયુજ સસ્તન.
$2$. કાંગારૂ: માર્સુપિયલ (જરાયુજ નથી).
$3$. કોઆલા: માર્સુપિયલ (જરાયુજ નથી).
$4$. કીડીખાઉ: જરાયુજ સસ્તન.
$5$. લેમુર: જરાયુજ સસ્તન.
$6$. વરૂ: જરાયુજ સસ્તન.
$7$. તાસ્માનિયન ટાઈગર કેટ: માર્સુપિયલ (જરાયુજ નથી).
$8$. શુગર ગ્લાઈડર: માર્સુપિયલ (જરાયુજ નથી).
જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓ છે: છછુંદર,કીડીખાઉ,લેમુર અને વરૂ.
કુલ સંખ્યા = $4$.

(D) કેન્દ્રાભિસારી ઉદવિકાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે અસંબંધિત જાતિઓ સમાન પર્યાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવાને કારણે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં,ઊડતી ખીસકોલી (પ્લેસેન્ટલ સસ્તન) અને સુગર ગ્લાઈડર (માર્સુપિયલ સસ્તન) એ અસંબંધિત જાતિઓ છે જેમણે હવામાં સરકવા (gliding) માટે સમાન અનુકૂલનો વિકસાવ્યા છે,જે કેન્દ્રાભિસારી ઉદવિકાસનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
કોઆલા અને કાંગારૂ,ઉંદર અને ઊડતી ખીસકોલી,અથવા બોબકેટ અને વરૂ જેવી અન્ય જોડીઓ એક જ વંશાવળી (માર્સુપિયલ્સ અથવા પ્લેસેન્ટલ્સ) ની અંદર અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive radiation) દર્શાવે છે,કેન્દ્રાભિસારી ઉદવિકાસ નહીં.

(C) ખંડીય વિચલન પછી,ઓસ્ટ્રેલિયા અન્ય ભૂમિખંડોથી અલગ થઈ ગયું હતું.
આ ભૌગોલિક અલગતાને કારણે,ઓસ્ટ્રેલિયાના માર્સુપિયલ્સ (કોથળીધારી સસ્તનો) અન્ય પ્લેસેન્ટલ સસ્તનો સાથેની સ્પર્ધાથી સુરક્ષિત રહ્યા,જે વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં વધુ વિકસિત અને પ્રભાવી હતા.
પરિણામે,માર્સુપિયલ્સ ઓસ્ટ્રેલિયામાં કોઈ પણ મોટી સ્પર્ધાનો સામનો કર્યા વિના વિકસિત થયા અને તેમની વિવિધતામાં વધારો થયો,જેના કારણે તેઓ ટકી શક્યા.

(A) અનુકૂલી પ્રસરણ એ એક ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ થઈને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (આવાસ) માં ફેલાતી વિવિધ જાતિઓના ઉદવિકાસની પ્રક્રિયા છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં,માર્સુપિયલ્સ અનુકૂલી પ્રસરણ દર્શાવે છે,જ્યાં તેઓ જરાયુજ સસ્તનોને સમાન વિવિધ સ્વરૂપોમાં વિકસિત થયા છે.
સજીવોનું જોડાણ:
- $(a)$ કીડીખાઉ એ $(iv)$ નુમ્બટ સાથે સુસંગત છે.
- $(b)$ ઉંદર એ $(i)$ માર્સુપિયલ ઉંદર સાથે સુસંગત છે.
- $(c)$ છછુંદર એ $(iii)$ માર્સુપિયલ છછુંદર સાથે સુસંગત છે.
- $(d)$ લેમુર એ $(ii)$ ટપકાવાળું કસકસ સાથે સુસંગત છે.
તેથી,સાચી જોડ $a-iv, b-i, c-iii, d-ii$ છે.

(B) આકૃતિમાં દર્શાવેલ પક્ષીઓ 'ડાર્વિનફિન્ચ' તરીકે ઓળખાય છે. ચાર્લ્સ ડાર્વિને તેમની $HMS$ Beagle ની મુસાફરી દરમિયાન ગેલાપેગોસ ટાપુઓ પર આ પક્ષીઓનું અવલોકન કર્યું હતું. તેમણે જોયું કે એક જ ટાપુ પર ફિન્ચની ઘણી જાતો જોવા મળે છે,જે તમામ એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવી છે. આ ઘટના 'અનુકૂલિત પ્રસરણ' (Adaptive Radiation) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેમાં સજીવો એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી વિકસીને વિવિધ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ મુજબ અલગ-અલગ સ્વરૂપો ધારણ કરે છે.

(C) આકૃતિમાં દર્શાવેલ પ્રાણી સુગર ગ્લાઈડર છે.
અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive radiation) એ એવી ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા છે જેમાં એક ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહેતી વિવિધ જાતિઓ એક બિંદુથી શરૂ થઈને ભૌગોલિક રીતે અન્ય વિસ્તારો (આવાસો) માં ફેલાય છે.
ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ (કોથળીધારી સસ્તન) અનુકૂલિત પ્રસરણ દર્શાવે છે.
જ્યારે એક અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક કરતા વધુ અનુકૂલિત પ્રસરણ જોવા મળે છે (જે વિવિધ આવાસોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે),ત્યારે તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (Convergent evolution) કહી શકાય.
ઓસ્ટ્રેલિયામાં જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓ પણ અનુકૂલિત પ્રસરણ દર્શાવે છે,જે વિવિધ પ્રકારના જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓમાં વિકસે છે,જેમાંથી દરેક તેના અનુરૂપ માર્સુપિયલ પ્રાણી જેવું 'સમાન' દેખાય છે (દા.ત.,જરાયુજ વરુ અને ટાસ્માનિયન વરુ-માર્સુપિયલ).
સુગર ગ્લાઈડર એ એક માર્સુપિયલ છે જે જરાયુજ ઊડતી ખીસકોલી સાથે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે.

(A) સાચો જવાબ વિકલ્પ $A$ છે કારણ કે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ થઈને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં ફેલાતી વિવિધ જાતિઓના ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયાને અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive radiation) કહેવામાં આવે છે.
$Saltation$ એ એક જ તબક્કામાં થતો મોટો ઉત્પરિવર્તન (mutation) છે.
જ્યારે એક સજીવ બીજા સજીવના ઉત્ક્રાંતિના સંદર્ભમાં ઉત્ક્રાંતિ પામે છે,ત્યારે તેને સહ-ઉત્ક્રાંતિ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,યજમાન-પરજીવી સંબંધ.
કુદરતી પસંદગી એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સજીવોની વસ્તી જે અનુકૂલન સાધે છે,તેને પ્રજનન ક્ષમતાના આધારે પ્રકૃતિ દ્વારા પસંદ કરવામાં આવે છે.

(A) અનુકૂલિત પ્રસરણ એ એક ઉત્ક્રાંતિ પ્રક્રિયા છે જેમાં સજીવો પૂર્વજ જાતિમાંથી ઝડપથી વિવિધ નવા સ્વરૂપોમાં વિકસે છે,ખાસ કરીને જ્યારે પર્યાવરણમાં ફેરફાર નવા સંસાધનો ઉપલબ્ધ કરાવે છે,નવા પડકારો ઊભા કરે છે અથવા નવા પર્યાવરણીય નિકો (niches) ખોલે છે.
આ પ્રક્રિયા નવી જાતિઓના વિકાસ તરફ દોરી જાય છે જે વિવિધ નિવાસસ્થાનો અને જીવનશૈલી માટે અનુકૂલિત હોય છે,જે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) નું એક સ્વરૂપ દર્શાવે છે.

(A) વિવિધ પ્રકારની ચાંચોનો ઉદભવ,જે ચાર્લ્સ ડાર્વિન દ્વારા ગાલાપાગોસ ટાપુના ફિન્ચ પક્ષીઓમાં જોવા મળ્યો હતો,તે મુખ્યત્વે કુદરતી પસંદગીને કારણે થાય છે.
જોકે વસ્તીમાં ભિન્નતાઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે,પરંતુ પર્યાવરણ ચોક્કસ દબાણ લાવે છે.
જે પક્ષીઓની ચાંચનો આકાર તેમના ચોક્કસ નિવાસસ્થાનમાં ઉપલબ્ધ ખોરાક માટે વધુ અનુકૂળ હોય છે,તેમની જીવિત રહેવાની અને પ્રજનન કરવાની ક્ષમતા વધુ હોય છે.
પેઢી દર પેઢી,આ ફાયદાકારક લક્ષણો પસંદ કરવામાં આવે છે અને વસ્તીમાં વધુ પ્રચલિત બને છે,જે અનુકૂલિત પ્રસરણ (adaptive radiation) તરફ દોરી જાય છે.

(A) ડાર્વિનની ફિન્ચ એ અનુકૂલિત પ્રસરણ (adaptive radiation) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જે જૈવભૌગોલિક વિતરણ દ્વારા ઉત્ક્રાંતિના પુરાવા પૂરા પાડે છે.
$(i)$ ડાર્વિને અવલોકન કર્યું હતું કે ગાલાપાગોસ ટાપુઓ પર ફિન્ચની વિવિધ જાતિઓ એક જ પૂર્વજ જાતિમાંથી વિકસિત થઈ છે જે મુખ્ય ભૂમિ પરથી સ્થળાંતરિત થઈ હતી.
$(ii)$ વિવિધ રહેઠાણોમાં અલગ-અલગ પર્યાવરણીય દબાણને કારણે વિવિધતા જોવા મળી,જેના પરિણામે ચાંચના વિશિષ્ટ અનુકૂલનો થયા.
$(iii)$ ભૌગોલિક અલગતા પર આધારિત આ વિતરણ અને વિવિધતાની ભાત એ ઉત્ક્રાંતિ માટેના જૈવભૌગોલિક પુરાવાનો મુખ્ય ભાગ છે.

(C) ખંડીય પ્રવાહ (Continental drift) એ એવી ઘટના છે જેના કારણે જમીનનો ભાગ અલગ થઈ ગયો હતો. આને કારણે,ઓસ્ટ્રેલિયા અન્ય ખંડોથી અલગ થઈ ગયું. પરિણામે,ઓસ્ટ્રેલિયાના કોથળીધારી સસ્તન પ્રાણીઓ (માર્સુપિયલ્સ) અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓની સ્પર્ધાના અભાવે જીવિત રહ્યા અને વિકસિત થયા,જ્યારે વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓનું વર્ચસ્વ હતું.

(B) ડાર્વિનના ફિન્ચ પક્ષીઓ એ અનુકૂલી પ્રસરણ (adaptive radiation) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ પક્ષીઓ ગાલાપાગોસ ટાપુઓ પર એક સામાન્ય પૂર્વજ જાતિમાંથી ઉતરી આવ્યા છે. ટાપુઓના ભૌગોલિક અંતરને કારણે,તેમની વસ્તી ભૌગોલિક રીતે અલગ પડી ગઈ,જેના પરિણામે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) થઈ અને વિવિધ ખોરાકના સ્ત્રોતો માટે અનુકૂલિત એવી અલગ જાતિઓનું નિર્માણ થયું.

(C) જ્યારે અસંબંધિત સજીવોના જૂથો સમાન પર્યાવરણીય દબાણને કારણે સમાન અનુકૂલિત કાર્યાત્મક અથવા બંધારણીય લક્ષણો વિકસાવે છે,ત્યારે તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને અનુકૂલિત અભિસરણ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,બંને શબ્દો એક જ ઘટનાનું વર્ણન કરે છે.

(D) ડાર્વિનની ફિન્ચો એ અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive Radiation) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. દક્ષિણ અમેરિકાના મુખ્ય ભૂમિભાગમાંથી ગાલાપાગોસ ટાપુઓ પર સ્થળાંતર કરનાર મૂળ પૂર્વજ પક્ષીઓ બીજ ખાનારા હતા. સમય જતાં,આ પક્ષીઓ વિવિધ જાતિઓમાં વિકસિત થયા,જેમની ચાંચનો આકાર અલગ-અલગ ખોરાકના સ્ત્રોતો જેવા કે કીટકો,કેક્ટસના ફળો અથવા બીજ માટે અનુકૂલિત થયો હતો.

(A) લીમર એ મેડાગાસ્કરમાં જોવા મળતા જરાયુજ (placental) સસ્તન પ્રાણીઓ છે,જ્યારે સ્પોટેડ કસકસ એ ઓસ્ટ્રેલિયામાં જોવા મળતું માર્સુપિયલ (કોથળીધારી) સસ્તન પ્રાણી છે.
આ બંને સજીવો અલગ-અલગ વંશાવળીના છે,પરંતુ સમાન નિવસનતંત્રમાં ટકી રહેવા માટે તેમણે સમાન અનુકૂલિત લક્ષણો વિકસાવ્યા છે.
આ ઘટના,જેમાં અસંબંધિત સજીવો સમાન પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવાને કારણે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે,તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,લીમર અને સ્પોટેડ કસકસ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે.

(D) ડાર્વિનના ફિન્ચ એ નાના કાળા પક્ષીઓનો એક સમૂહ છે જેનું અવલોકન ચાર્લ્સ ડાર્વિને ગાલાપાગોસ ટાપુઓની તેમની મુસાફરી દરમિયાન કર્યું હતું. તેમણે નોંધ્યું હતું કે આ પક્ષીઓએ વિવિધ ખોરાકની આદતોને અનુરૂપ ચાંચના અલગ-અલગ આકારો વિકસાવ્યા હતા,જે અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive radiation) અને પ્રાકૃતિક પસંદગીના સિદ્ધાંત માટે મહત્વપૂર્ણ પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(D) ટેસ્મેનિયન વુલ્ફ (માર્સુપિયલ) અને પ્લેસેન્ટલ વુલ્ફ (પ્લેસેન્ટલ સસ્તન) એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિના ઉદાહરણો છે. જોકે તેઓ અલગ-અલગ વંશાવળીના છે,તેમ છતાં સમાન પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલન સાધવાને કારણે તેઓ સમાન બાહ્ય લક્ષણો વિકસાવે છે.

(D) અનુકૂલિત પ્રસરણ એ એક ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (વસવાટો) માં ફેલાતી વિવિધ જાતિઓના ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા છે.
ગેલપાગોસ ટાપુઓના ડાર્વિનના ફિન્ચ પક્ષીઓ તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જ્યાં ફિન્ચની ઘણી જાતો એક જ પૂર્વજ જાતિમાંથી વિકસિત થઈ છે.
તે જ રીતે,ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ પણ અનુકૂલિત પ્રસરણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે કારણ કે તેઓ સામાન્ય પૂર્વજમાંથી વિવિધ સ્વરૂપોમાં વિકસિત થયા છે.
વરુ અને તાસ્માનિયન વરુ એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (Convergent evolution) ના ઉદાહરણો છે,અનુકૂલિત પ્રસરણના નહીં,કારણ કે તેઓ અસંબંધિત જાતિઓ છે જેણે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવ્યા છે.

(B) જ્યારે કોઈ અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક કરતા વધુ અનુકૂલી પ્રસરણ જોવા મળે (જે વિવિધ નિવાસસ્થાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે),ત્યારે તે સજીવોના એવા વિવિધ જૂથોના ઉત્ક્રાંતિ તરફ દોરી જાય છે જે સમાન પર્યાવરણીય દબાણને કારણે એકબીજા જેવા દેખાય છે. આ ઘટનાને $Convergent$ $evolution$ (અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ $Placental$ $mammals$ (જરાયુજ સસ્તન) અને $Australian$ $marsupials$ (ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ) ની ઉત્ક્રાંતિ છે,જે ઉત્ક્રાંતિની દ્રષ્ટિએ અલગ હોવા છતાં આશ્ચર્યજનક સમાનતા દર્શાવે છે.

(A) ખંડીય વિચલનની પ્રક્રિયા દરમિયાન,ઓસ્ટ્રેલિયા અન્ય ભૂમિભાગોથી અલગ થઈ ગયું હતું. આ ભૌગોલિક અલગતાને કારણે જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓનું ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્થળાંતર અટકી ગયું,જેનાથી કોથળીધારી સસ્તન પ્રાણીઓ (માર્સુપિયલ્સ) માટે સ્પર્ધા ઘટી ગઈ. પરિણામે,માર્સુપિયલ્સ જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓની નોંધપાત્ર સ્પર્ધા વિના ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઉત્ક્રાંતિ પામ્યા અને વિવિધતા દર્શાવી. તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(A) અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive radiation) એટલે એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારો (નિવાસસ્થાનો) માં ફેલાતી વિવિધ જાતિઓના ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા.
જ્યારે કોઈ અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં (વિવિધ નિવાસસ્થાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા) એક કરતા વધુ અનુકૂલિત પ્રસરણ જોવા મળે,ત્યારે તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (Convergent evolution) કહી શકાય.
ઓસ્ટ્રેલિયામાં પ્લાસેન્ટલ સસ્તન પ્રાણીઓ પણ અનુકૂલિત પ્રસરણ દર્શાવે છે,જે વિવિધ પ્રકારના પ્લાસેન્ટલ સસ્તન પ્રાણીઓમાં વિકસે છે,જેમાંથી દરેક તેના અનુરૂપ માર્સુપિયલ (દા.ત.,પ્લાસેન્ટલ વરુ અને ટાસ્મેનિયન વરુ) જેવું જ દેખાય છે.
આમ,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(A) અનુકૂલિત પ્રસરણ (Adaptive radiation) એ એક એવી ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા છે જેમાં કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક બિંદુથી શરૂ કરીને વિવિધ જાતિઓનો વિકાસ થાય છે અને તે ભૌગોલિક વિસ્તારના અન્ય ભાગોમાં ફેલાય છે.
ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ એ અનુકૂલિત પ્રસરણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જ્યાં ઓસ્ટ્રેલિયન ખંડમાં એક પૂર્વજમાંથી વિવિધ પ્રકારના માર્સુપિયલ્સનો વિકાસ થયો છે.
સ્પોટેડ કસકસ અને માર્સુપિયલ મોલ બંને ઓસ્ટ્રેલિયાના સ્થાનિક માર્સુપિયલ્સ છે,જે સાબિત કરે છે કે તેઓ આ વિશિષ્ટ અનુકૂલિત પ્રસરણનું પરિણામ છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાન માટે યોગ્ય સંદર્ભ પૂરો પાડે છે.