Mix Examples- Ecosystem Questions in Gujarati

(A) નિવસનતંત્રમાં સ્થિરતા સામાન્ય રીતે તેની જટિલતા અને જૈવવિવિધતાના પ્રમાણમાં હોય છે.
નદી અથવા તળાવ જેવું કુદરતી નિવસનતંત્ર ખેતીના નિવસનતંત્ર કરતા વધુ સ્થાયી હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં,નદીનું નિવસનતંત્ર સામાન્ય રીતે તળાવ કરતા વધુ સ્થાયી માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં પાણીનો સતત પ્રવાહ,વધુ જોડાણ અને વધુ જટિલ આહાર શૃંખલા હોય છે,જે તેને ખલેલમાંથી વધુ અસરકારક રીતે પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે.
ખેતીના નિવસનતંત્રો કૃત્રિમ અને અત્યંત અસ્થિર હોય છે કારણ કે તે માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા જાળવવામાં આવે છે અને તેમાં જૈવવિવિધતાનો અભાવ હોય છે.

(D) અવસાદી ચક્રમાં,સંગ્રાહક સ્થાન પૃથ્વીનું પોપડું (ખડકો/જમીન) હોય છે.
ફોસ્ફરસ $(P)$,સલ્ફર $(S)$ અને કેલ્શિયમ $(Ca)$ જેવા તત્વોના મુખ્ય સંગ્રાહક સ્થાનો પૃથ્વીના પોપડામાં હોય છે અને તેથી તે અવસાદી ચક્રનો ભાગ છે.
હાઈડ્રોજન $(H)$,કાર્બન $(C)$,નાઈટ્રોજન $(N)$ અને ઓક્સિજન $(O)$ ની સાથે વાયુચક્રનો ભાગ છે,જેમાં સંગ્રાહક સ્થાન વાતાવરણ અથવા જલાવરણ હોય છે.
તેથી,$H$ નો સમાવેશ અવસાદી ચક્રમાં કરી શકાતો નથી.

(C) ઉંદરનું પોષક સ્તર નક્કી કરવા માટે,આપેલી આહાર શૃંખલાનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$1$. તીતીઘોડો (પ્રાથમિક ઉપભોગી) ઉત્પાદકો (વનસ્પતિ) પર નભે છે.
$2$. ઉંદર (દ્વિતીય ઉપભોગી) તીતીઘોડાને ખાય છે.
$3$. સાપ (તૃતીયક ઉપભોગી) ઉંદરને ખાય છે.
$4$. બાજ (ચતુર્થક ઉપભોગી) સાપને ખાય છે.
આમ,ઉંદર તીતીઘોડાને ખાય છે (જે પ્રાથમિક ઉપભોગી છે),તેથી ઉંદર દ્વિતીય ઉપભોગીનું સ્થાન ધરાવે છે.

(B) પ્રાથમિક અનુક્રમણ એ ખૂબ જ ધીમી પ્રક્રિયા છે જે નિર્જીવ વિસ્તારો (જેમ કે ખુલ્લા ખડકો) પર શરૂ થાય છે જ્યાં જમીનનું અસ્તિત્વ હોતું નથી. જમીન બનવામાં અને અગ્રગામી જાતિઓને સ્થાપિત થવામાં ઘણો સમય લાગે છે.
દ્વિતીયક અનુક્રમણ એવા વિસ્તારોમાં થાય છે જ્યાં અગાઉ અસ્તિત્વ ધરાવતો સમુદાય કોઈ ખલેલ (જેમ કે આગ,પૂર અથવા જંગલોનો નાશ) ને કારણે નાશ પામ્યો હોય પરંતુ જમીન અકબંધ હોય. જમીન અને પોષક તત્વો પહેલેથી જ હાજર હોવાથી,પુનઃવસાહતની પ્રક્રિયા પ્રાથમિક અનુક્રમણ કરતા ઘણી ઝડપી હોય છે.
ઉદ્વિકાસ એ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયના ગાળામાં થતી જૈવિક પ્રક્રિયા છે,જે નિવસનતંત્રીય અનુક્રમણ કરતા ઘણી ધીમી છે.
તેથી,પ્રાથમિક અનુક્રમણ અને ઉદ્વિકાસની તુલનામાં દ્વિતીયક અનુક્રમણ ઝડપી દરે થાય છે.

(C) મીઠા પાણીના પર્યાવરણમાં થતા પ્રાથમિક અનુક્રમણને $Hydrosere$ (જલસંચક) કહેવામાં આવે છે.
$Hydrosere$ એ ખુલ્લા પાણીથી શરૂ થતી વિવિધ અવસ્થાઓની શ્રેણી છે,જેમાં વનસ્પતિ સમુદાયો (જેમ કે ફાઈટોપ્લેન્કટોન,નિમગ્ન વનસ્પતિઓ,તરતી વનસ્પતિઓ,રીડ-સ્વેમ્પ,માર્શ-મેડો અને ક્ષુપ) ક્રમશઃ વિકસે છે,જ્યાં સુધી તે અંતે ચરમ સીમારૂપ જંગલ સમુદાય સુધી પહોંચે નહીં.
$Xerosere$ એ સૂકા વિસ્તારોમાં થતું અનુક્રમણ છે,$Lithosere$ એ ખુલ્લા ખડકો પર થતું અનુક્રમણ છે,અને $Halosere$ એ ક્ષારયુક્ત વાતાવરણમાં થતું અનુક્રમણ છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ એ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જાતિઓની રચનામાં થતો ક્રમિક અને અનુમાનિત ફેરફાર છે.
$1$. પાણીમાં થતા અનુક્રમણને $Hydrarch$ (જલસંચક્ર) અનુક્રમણ કહેવાય છે.
$2$. ખુલ્લા ખડકો પર થતા અનુક્રમણને $Litharch$ (શૌલસંચક્ર) અનુક્રમણ કહેવાય છે.
ખારા પાણીમાં થતા અનુક્રમણને $Halarch$ (લવણસંચક્ર) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Halarch$ અને $Litharch$ છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ એ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જાતિઓના બંધારણમાં થતો ક્રમિક અને અનુમાનિત ફેરફાર છે.
$1$. તેમાં સમય જતાં અગ્રગામી જાતિઓ (જે ઘણીવાર અલ્પજીવી હોય છે) નું વધુ જટિલ અને દીર્ધજીવી જાતિઓ દ્વારા સ્થાનાંતરણ થાય છે.
$2$. આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જે નિવસનતંત્રના બંધારણ અને કાર્યના ઉદવિકાસની સાથે સમાંતર રીતે ચાલે છે.
$3$. જૈવસમુદાયમાં જાતિઓના બંધારણ અને રચનામાં સતત ફેરફારો થાય છે જ્યાં સુધી તે સ્થાયી અને સ્વ-ટકી રહેતી અવસ્થા સુધી ન પહોંચે,જેને ચરમાવસ્થા (climax community) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણમાં આપેલી તમામ લાક્ષણીકતાઓ જોવા મળે છે.

(D) નિવસનતંત્રના કાર્યાત્મક પાસાઓ તેના અસ્તિત્વ અને જાળવણી માટે આવશ્યક છે. જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ઉત્પાદકતા: ઉત્પાદકો કે ઉપભોગીઓ દ્વારા જૈવભારના ઉત્પાદનનો દર.
$2$. વિઘટન: જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતરણ.
$3$. ઊર્જાપ્રવાહ: વિવિધ પોષક સ્તરો દ્વારા ઊર્જાનું એકમાર્ગીય વહન.
$4$. પોષક દ્રવ્યોનું ચક્રણ: નિવસનતંત્રના જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો દ્વારા પોષક તત્વોનું પરિભ્રમણ.
આમ,વિકલ્પ $A$,$B$ અને $C$ એ નિવસનતંત્રના મુખ્ય કાર્યાત્મક ઘટકો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) જલજ નિવસનતંત્રમાં,આહારશૃંખલા સામાન્ય રીતે ફાઈટોપ્લાન્કટન (ઉત્પાદકો) થી શરૂ થાય છે,ત્યારબાદ ઝૂપ્લાન્કટન (પ્રાથમિક ઉપભોગી),નાની માછલીઓ (દ્વિતીયક ઉપભોગી) અને મોટા સજીવો આવે છે. વ્હેલ માછલીઓ,ખાસ કરીને બેલીન વ્હેલ,ક્રિલ અને નાની માછલીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે,જ્યારે દાંતવાળી વ્હેલ (જેમ કે ઓર્કા) મોટી માછલીઓ,સીલ અથવા અન્ય દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓનો શિકાર કરે છે. તેઓ આહારશૃંખલામાં સૌથી ઉચ્ચ સ્થાન ધરાવે છે અને તેમનો કોઈ કુદરતી શિકારી હોતો નથી,તેથી તેમને $Apex$ $predators$ (ઉચ્ચ માંસાહારી) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એક ગતિશીલ પ્રણાલી છે જે નીચેની પ્રક્રિયાઓ પર આધાર રાખે છે:
$1$. જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (પર્યાવરણ) ઘટકો વચ્ચે સતત આંતરક્રિયા થાય છે,જે ઉર્જાનો પ્રવાહ અને પોષક તત્વોનું ચક્ર જાળવી રાખે છે.
$2$. ઉત્પાદકો (લીલી વનસ્પતિઓ) દ્વારા સંગ્રહિત ઉર્જાનો ઉપભોક્તાઓ (પ્રાણીઓ) દ્વારા વપરાશ થાય છે,જે ઉર્જાને એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર સુધી સ્થાનાંતરિત કરે છે.
$3$. વિઘટકો (બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) મૃત કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરીને પોષક તત્વોને પર્યાવરણમાં પાછા મુક્ત કરે છે,જેનાથી પરિસ્થિતિકીય તંત્રનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પરિસ્થિતિકીય તંત્રની ગતિશીલતા માટે જવાબદાર છે.

(D) સાચું જોડાણ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ અવસાદી ચક્ર: સલ્ફર $(S)$ એ અવસાદી પોષક ચક્રનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જેમાં સંગ્રાહક પૃથ્વીનું પોપડું છે.
$(ii)$ વાયુ ચક્ર: કાર્બન $(Q)$ એ વાયુ પોષક ચક્ર છે, જેમાં સંગ્રાહક વાતાવરણ છે.
$(iii)$ તૃણાહારી: તૃણાહારીઓ પ્રાથમિક ઉપભોક્તા $(P)$ છે જે સીધા વનસ્પતિ પર આધાર રાખે છે.
$(iv)$ ઉચ્ચ માંસાહારી: ઉચ્ચ માંસાહારીઓ સામાન્ય રીતે આહાર શૃંખલામાં તૃતીયક ઉપભોક્તા $(R)$ હોય છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $(i-S, ii-Q, iii-P, iv-R)$ છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ઉત્પાદકો એ $(R)$ પ્રાથમિક પોષક સ્તર દર્શાવે છે.
$(ii)$ તૃણાહારીઓ એ $(P)$ પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ છે.
$(iii)$ માંસાહારીઓ એ $(S)$ દ્વિતીયક ઉત્પાદકતા સાથે સંકળાયેલા છે.
$(iv)$ ઉચ્ચકક્ષાનાં માંસાહારીઓ એ $(Q)$ ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા (ઊર્જા પ્રવાહ અને જૈવભારના સંદર્ભમાં) દર્શાવે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $i-R, ii-P, iii-S, iv-Q$ છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ નિવસનતંત્ર: તે પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે,જે મુખ્યત્વે પોષક દ્રવ્યોના ચક્રિયકરણ $(Q)$ દ્વારા લાક્ષણિક છે.
$(ii)$ આહાર શૃંખલા: તે વિવિધ પોષક સ્તરો દ્વારા ઊર્જાના વહનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. હરણ $(S)$ આહાર શૃંખલામાં પ્રાથમિક ઉપભોગી છે.
$(iii)$ પક્ષીઓ: ઘણા પક્ષીઓ વિવિધ નિવસનતંત્રમાં પ્રાથમિક ઉપભોગી $(R)$ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(iv)$ વિઘટકો: બેક્ટેરિયા અને ફૂગ $(P)$ એ મુખ્ય વિઘટકો છે જે કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(i-Q, ii-S, iii-R, iv-P)$ છે.

(B) $1$. તળાવ એ કુદરતી નિવસનતંત્રનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ સાચી જોડ છે.
$2$. કુલ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા $(GPP)$ એ ઉત્પાદકો દ્વારા સૂર્યઉર્જાના શોષણનો દર છે,ઉપભોગીઓનો નહીં. તેથી,'ઉપભોગી - કુલ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા' એ અસંગત જોડ છે.
$3$. સલ્ફર ચક્ર મુખ્યત્વે અવસાદી ચક્ર છે,પરંતુ તેમાં વાયુરૂપ ઘટકો ($H_2S$,$SO_2$) પણ હોય છે.
$4$. ઉત્પાદકો એ સજીવો છે જે પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ દ્વારા ખાવામાં આવે છે. આ પોષક સ્તરનો સંબંધ દર્શાવે છે.

(B) $1$. બાજ એ આહાર શૃંખલામાં ઉચ્ચકક્ષાનો માંસાહારી પ્રાણી છે,જે સાચું છે.
$2$. તળાવ એ જલજ નિવસનતંત્ર છે જેની ઉત્પાદકતા ઘણી ઊંચી હોય છે,સૌથી ઓછી નહીં. રણ અથવા ઊંડા સમુદ્રોમાં સામાન્ય રીતે સૌથી ઓછી ઉત્પાદકતા જોવા મળે છે,તેથી આ વિધાન અસંગત છે.
$3$. ચરમ સમાજ એ અનુક્રમણની અંતિમ સ્થાયી અવસ્થા છે જે પર્યાવરણ સાથે સારી રીતે અનુકૂલિત હોય છે,જે સાચું છે.
$4$. શુષ્ક વજન એટલે સજીવના શરીરમાંથી પાણી દૂર કર્યા પછીનું કુલ વજન. તેથી,પાણી એ શુષ્ક વજનનો ભાગ નથી,જે જૈવિક વ્યાખ્યા મુજબ ખોટું છે. જોકે,આ વિષયના સામાન્ય પ્રશ્નોના સંદર્ભમાં,ઉત્પાદકતાના સ્તરને ધ્યાનમાં લેતા વિકલ્પ $B$ એ સૌથી વધુ અસંગત છે.

(B) નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત $Sun$ (સૌર વિકિરણ) છે, વિઘટકો નથી. વિઘટકો એવા સજીવો છે જે મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરે છે અને પોષક તત્વોનું પુનઃચક્રીયકરણ કરે છે. તેથી, જોડ $B$ અસંગત છે.

(A) દરેક વિધાનનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$(1)$ દ્વિતીયક અનુક્રમણ એવા વિસ્તારોમાં થાય છે જ્યાં અગાઉ સજીવો અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા. તે પ્રાથમિક અનુક્રમણ કરતા ઝડપી છે અને જમીનની સ્થિતિ તથા પાણીની પ્રાપ્યતા પર આધાર રાખે છે. આ વિધાન સાચું છે.
$(2)$ હવા,પાણી અને જમીન એ નિવસનતંત્રના પાયાના અજૈવિક ઘટકો છે. આ વિધાન સાચું છે.
$(3)$ નિવસનતંત્રના કાર્યાત્મક પાસાઓમાં ઉત્પાદકતા,વિઘટન,ઊર્જા પ્રવાહ અને પોષક ચક્રોનો સમાવેશ થાય છે. ઊર્જાનો પ્રવાહ એકમાર્ગીય હોય છે,જ્યારે પોષક દ્રવ્યોનું ચક્રીયકરણ થાય છે. આ વિધાન સાચું છે.
$(4)$ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રો માટે સૂર્ય એ ઊર્જાનો અંતિમ અને પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે (ઊંડા સમુદ્રી હાઇડ્રોથર્મલ નિવસનતંત્રો સિવાય). આ વિધાન સાચું છે.
આમ,ચારેય વિધાનો સાચા હોવાથી,સાચો જવાબ $4$ છે.

(D) વિધાન $(1)$ સાચું છે: ઘાસના મેદાનના નિવસનતંત્રમાં સંખ્યાનો પિરામિડ સીધો હોય છે,જ્યારે વૃક્ષના નિવસનતંત્રમાં તે ઉંધો હોય છે. તેવી જ રીતે,જૈવભારનો પિરામિડ સામાન્ય રીતે સીધો હોય છે પરંતુ જલજ નિવસનતંત્રમાં તે ઉંધો હોય છે.
વિધાન $(2)$ સાચું છે: ફોસ્ફરસ અને સલ્ફર ચક્રોને અવસાદી ચક્રો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેમના મુખ્ય સંગ્રહસ્થાનો પૃથ્વીના પોપડા (ખડકો/જમીન) માં હોય છે.
વિધાન $(3)$ સાચું છે: મહાસાગરો પૃથ્વી પર કાર્બનનો સૌથી મોટો સંગ્રહ ધરાવે છે,જેમાં આશરે $38,000$ અબજ ટન કાર્બન રહેલો છે.
વિધાન $(4)$ સાચું છે: નિવસનતંત્રને પ્રકૃતિના રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
તેથી,બધા જ વિધાનો સાચા છે.

(A) વિધાન $(1)$ સાચું છે: $NPP$ (ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા) એ ખરેખર $GPP$ (કુલ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા) માંથી $R$ (શ્વસન દરમિયાન વપરાતી ઊર્જા) બાદ કરતાં મળે છે.
વિધાન $(2)$ સાચું છે: ઉત્પાદકતાને જૈવભાર $(g/m^2/yr)$ અથવા ઊર્જા $(kcal/m^2/yr)$ ના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે. પ્રશ્નમાં આપેલા એકમો ઉત્પાદકતા માટે પ્રમાણિત વૈજ્ઞાનિક રજૂઆતો છે.
વિધાન $(3)$ ખોટું છે: નિવસનતંત્રના તમામ ઉત્પાદકો દ્વારા ઉત્પાદિત કુલ ઊર્જાના જથ્થાને કુલ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા $(GPP)$ કહેવાય છે,ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા $(NPP)$ નહીં.
વિધાન $(4)$ ખોટું છે: સમગ્ર જીવાવરણની કુલ વાર્ષિક ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા આશરે $170$ અબજ ટન (શુષ્ક વજન) કાર્બનિક દ્રવ્ય છે. આમાંથી મહાસાગરોની ઉત્પાદકતા $55$ અબજ ટન છે,પરંતુ આ કુલ જૈવભાર ઉત્પાદન છે,જે સમગ્ર જીવાવરણના સંદર્ભમાં 'ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા' તરીકે ઓળખાય છે. આમ,માત્ર વિધાન $(1)$ અને $(2)$ સાચા છે. સાચા વિધાનોની કુલ સંખ્યા $2$ છે.

(A) વિધાન $(1)$ સાચું છે: સૂકા વિસ્તારોમાં થતા અનુક્રમણને મરૂસંચક્ર કહેવામાં આવે છે.
વિધાન $(2)$ સાચું છે: છોડ (herb) અવસ્થા એ વસાહતીકરણનો પ્રારંભિક તબક્કો છે જ્યાં વનસ્પતિ ખુલ્લા અને પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં ટકી શકે છે.
વિધાન $(3)$ ખોટું છે: પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ દરમિયાન જેમ જેમ જૈવસમાજ પરિપક્વ થાય છે,તેમ તેમ જૈવભાર અને ચોખ્ખી પ્રાથમિક ઉત્પાદકતામાં વધારો થાય છે.
વિધાન $(4)$ ખોટું છે: પ્રાથમિક અનુક્રમણ એ ખૂબ જ ધીમી પ્રક્રિયા છે જેને પૂર્ણ થતા સેંકડોથી હજારો વર્ષ લાગે છે,પરંતુ તે દરેક કિસ્સામાં સરેરાશ $1000$ વર્ષ સુધી મર્યાદિત નથી.
તેથી,માત્ર વિધાન $(1)$ અને $(2)$ સાચા છે.

(C) આપેલ આકૃતિ જલક્રમક (hydrarch succession) ની એક અવસ્થા દર્શાવે છે જ્યાં પાણીનું સ્તર ખૂબ જ ઓછું હોય છે અને વિસ્તારમાં ટાયફા (Typha),ફ્રેગ્માઈટ્સ (Phragmites) જેવી વનસ્પતિઓનું પ્રભુત્વ હોય છે,જેમના મૂળ કાદવમાં હોય છે પરંતુ પ્રકાંડ હવામાં ખુલ્લા હોય છે. આ નરકૂલ અવસ્થા (Reed-swamp stage) ની લાક્ષણિકતા છે. આ પછી અનુપ ભૂમિ અવસ્થા (Marsh-meadow stage) આવે છે,જ્યાં વિસ્તાર દલદલીય બની જાય છે અને ત્યાં ઘાસ અને સેજિસનું પ્રભુત્વ હોય છે. આકૃતિ ખાસ કરીને નરકૂલ અવસ્થાની લાક્ષણિક એવી ઉભરી આવતી વનસ્પતિઓની ગીચ વૃદ્ધિ દર્શાવતી હોવાથી,વિકલ્પ $C$ સૌથી સચોટ વર્ણન છે.

(C) આપેલ આકૃતિ ફોસ્ફરસચક્ર દર્શાવે છે.
ફોસ્ફરસચક્રમાં,પૃથ્વીનું પોપડું (ખડક ખનીજો) એ મુખ્ય સંગ્રાહક છે.
ખડકોના અપક્ષય દ્વારા ફોસ્ફરસ મુક્ત થાય છે,જે ભૂમિ દ્રાવણમાં પ્રવેશે છે,ત્યારબાદ ઉત્પાદકો દ્વારા શોષાય છે,ઉપભોક્તાઓ સુધી પહોંચે છે અને વિઘટન દ્વારા ફરીથી જમીનમાં પાછું ફરે છે.
તેનો સંગ્રાહક વાતાવરણને બદલે પૃથ્વીનું પોપડું હોવાથી,તેને અવસાદી ચક્ર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

$\text{Eichhornia crassipes}$, જેને સામાન્ય રીતે $\text{Water hyacinth}$ (જળકુંભી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેને તેના સુંદર જાંબુડીયા રંગના પુષ્પો અને વિશિષ્ટ આકારના પર્ણોને કારણે ભારતમાં લાવવામાં આવી હતી.
તે વિશ્વનું સૌથી સમસ્યાકારક જલીય નીંદણ છે, જેને $\text{Terror of Bengal}$ (બંગાળનો આતંક) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તે સુપોષક જળાશયોમાં ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે અને ઓક્સિજનના અભાવને કારણે માછલીઓ અને અન્ય જલીય સજીવોના મૃત્યુનું કારણ બનીને નિવસનતંત્રમાં અસંતુલન પેદા કરે છે.

(C) કોઈપણ સજીવમાં ઉર્જા કાયમી ધોરણે સંગ્રહિત રહેતી નથી. તે આહાર શૃંખલામાં વિવિધ પોષક સ્તરોમાં વહન પામે છે.
લિન્ડેમેન દ્વારા પ્રસ્તાવિત $10\%$ ના નિયમ મુજબ, માત્ર $10\%$ ઉર્જા જ આગળના પોષક સ્તરે સ્થાનાંતરિત થાય છે.
તેથી, પ્રથમ $(T_1)$ થી ચોથા $(T_4)$ પોષક સ્તર સુધી ઉર્જાનું પ્રમાણ ક્રમશઃ ઘટે છે.
આમ, ઉર્જાનું પ્રમાણ વધે છે તેવું વિધાન ખોટું છે.

(D) ફોસ્ફરસ ચક્ર એ એક અવસાદી ચક્ર છે.
ખડકો એ ફોસ્ફરસનો મુખ્ય સંગ્રહસ્થાન છે.
કાર્બન ચક્રથી વિપરીત,વાતાવરણમાં શ્વસન દ્વારા ફોસ્ફરસ મુક્ત થતો નથી કારણ કે ફોસ્ફરસના ચક્રમાં કોઈ નોંધપાત્ર વાયુમય તબક્કો હોતો નથી.
તેથી,શ્વસન દ્વારા ફોસ્ફરસ મુક્ત થવા અંગેનું વિધાન ખોટું છે.

(A) નાઈટ્રોજન ચક્ર એ વાયુરૂપ પોષક ચક્રનું ઉદાહરણ છે કારણ કે તેનો મુખ્ય સંગ્રહસ્થાન વાતાવરણ છે. અવસાદી ચક્ર,જેમ કે ફોસ્ફરસ અથવા સલ્ફર ચક્ર,તેમાં પૃથ્વીનો પોપડો (શિલાવરણ) સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
સમુદ્ર જેવા જલીય નિવસનતંત્રમાં જૈવભારનો પિરામિડ ઊંધો (inverted) હોય છે કારણ કે ફાઈટોપ્લાન્કટોનનો જૈવભાર તેના પર નભતા ઝૂપ્લાન્કટોન અને માછલીઓ કરતા ઘણો ઓછો હોય છે.
તેથી,વિધાન $I$ અને $IV$ ખોટા છે.

(C) પૃથ્વી પર કાર્બનનું મોટાભાગનું સ્થાપન મહાસાગરોમાં થાય છે. આ મુખ્યત્વે મહાસાગરો દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલા વિશાળ સપાટી વિસ્તાર અને ફાયટોપ્લાન્કટોન (વનસ્પતિ પ્લવકો) ની વિશાળ સંખ્યાને કારણે છે,જે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર પ્રાથમિક ઉત્પાદકો છે.

(C) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોમાં ખૂબ જ વધારે વરસાદ પડે છે,જેના કારણે જમીનમાંથી પોષક તત્વોનું તીવ્ર નિક્ષાલન (leaching) થાય છે.
નિક્ષાલન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં પાણીમાં દ્રાવ્ય પોષક તત્વો જમીનના સ્તરોમાંથી ધોવાઈ જાય છે.
નિક્ષાલનના આ ઊંચા દરને કારણે,આ પ્રદેશોની જમીનમાં સામાન્ય રીતે બેઝનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે અને તે ઘણીવાર એસિડિક હોય છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે કારણ કે જમીનમાં બેઝનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે કારણ કે આવી જમીનમાં વાસ્તવમાં અંતઃસ્ત્રવણ અને નિક્ષાલનનો દર ખૂબ ઊંચો હોય છે,ઓછો નહીં.

(C) ખાડી (Estuary) એ અર્ધ-બંધ દરિયાકાંઠાનો જળ વિસ્તાર છે જ્યાં નદીઓ અથવા ઝરણાંનું મીઠું પાણી સમુદ્રના ખારા પાણી સાથે મળે છે અને મિશ્રિત થાય છે.
તેને પૃથ્વી પરના સૌથી વધુ ઉત્પાદક નિવસનતંત્રોમાંનું એક માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતા વધુ હોય છે અને જળરાશિઓનું મિશ્રણ થાય છે.
કારણનું વિધાન ખોટું છે કારણ કે ખાડી એ બે અલગ-અલગ નિવસનતંત્રો (મીઠું પાણી અને દરિયાઈ પાણી) વચ્ચેનો સંક્રમણ વિસ્તાર છે,માત્ર એક જ જાતિની બે વસ્તીઓ વચ્ચેનો વિસ્તાર નથી.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(D) કાર્બન ચક્રમાં,જે વાયુરૂપ પોષક ચક્રનો એક પ્રકાર છે,વાતાવરણ પ્રાથમિક વિનિમય પૂલ અથવા સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે. કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન જેવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વાતાવરણ અને સજીવો વચ્ચે વિનિમય પામે છે.

(D) ગૌણ અનુક્રમણ એ એક પ્રકારનું નિવસનતંત્રીય અનુક્રમણ છે જે એવા વિસ્તારોમાં થાય છે જ્યાં કુદરતી જૈવિક સમુદાયોનો નાશ થયો હોય,જેમ કે ત્યજી દેવાયેલી ખેતીલાયક જમીન,સળગાવેલા કે કાપેલા જંગલો અથવા પૂરગ્રસ્ત જમીન.
જમીન પહેલેથી જ હાજર હોવાથી,તે પ્રાથમિક અનુક્રમણ કરતા ઝડપી હોય છે.
પ્રાથમિક અનુક્રમણ ખુલ્લા ખડક અથવા સંપૂર્ણપણે નિર્જીવ વિસ્તાર પર શરૂ થાય છે જ્યાં કોઈ જમીન હોતી નથી.
તેથી,એ વિધાન કે ગૌણ અનુક્રમણ ખુલ્લા ખડક પર શરૂ થાય છે તે ખોટું છે,કારણ કે આ પ્રાથમિક અનુક્રમણની લાક્ષણિકતા છે.

(C) ઓક $(Quercus)$ ના વૃક્ષો સમશીતોષ્ણ પાનખર જંગલોની લાક્ષણિક પ્રજાતિઓ છે. આ જંગલો મધ્યમ આબોહવા ધરાવતા પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે,જ્યાં વૃક્ષો ઠંડીની ઋતુ દરમિયાન દર વર્ષે તેમના પાંદડા ખેરવી નાખે છે. ઓકના પહોળા પાંદડા એ સમશીતોષ્ણ આબોહવા માટેનું એક લાક્ષણિક અનુકૂલન છે,જે વધતી જતી ઋતુ દરમિયાન કાર્યક્ષમ પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે મદદરૂપ થાય છે.

(B) કીટાહારી વનસ્પતિઓ સ્વયંપોષી છે કારણ કે તેમની પાસે હરિતદ્રવ્ય હોય છે અને તેઓ પોતાનો ખોરાક બનાવવા માટે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે. તેઓ કીટકોને પ્રાથમિક ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે ખાતા નથી; તેના બદલે,તેઓ નાઈટ્રોજન $(N)$ અને ફોસ્ફરસ $(P)$ જેવા આવશ્યક પોષક તત્વો મેળવવા માટે કીટકોનો શિકાર કરે છે,જેની ઘણીવાર તેઓ જે જમીનમાં ઉગે છે ત્યાં ઉણપ હોય છે. તેથી,તેમને પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં પ્રાથમિક ઉત્પાદકો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ એ શાકાહારી સજીવો છે જે સીધા ઉત્પાદકો (લીલી વનસ્પતિઓ) પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે. કારણ કે શાકભાજી ખાતી વ્યક્તિ સીધી વનસ્પતિજન્ય ખોરાક લે છે,તેથી તે પ્રાથમિક ઉપભોક્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) વાતાવરણમાં $CO_{2}$ નું મુક્ત થવું વિવિધ કુદરતી અને માનવસર્જિત પ્રક્રિયાઓ દ્વારા થાય છે.
લાકડાનું દહન,જંગલની આગ,જ્વાળામુખીની પ્રવૃત્તિ,કાર્બનિક પદાર્થોનું દહન અને અશ્મિભૂત બળતણનું દહન એ તમામ મુખ્ય સ્ત્રોતો છે જે વાતાવરણમાં $CO_{2}$ ના સ્તરમાં વધારો કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો ($I, II, III$ અને $IV$) સાચા સ્ત્રોતો છે.

(A) ઝેરાર્ક (xerosere) માં ઉત્તરાધિકારનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ લાઈકેન અવસ્થા: ક્રસ્ટોઝ લાઈકેન ત્યારબાદ ફોલિયોઝ લાઈકેન.
$(ii)$ મોસ અવસ્થા: $Tortula$ અને $Polytrichum$ જેવા દ્વિઅંગી વનસ્પતિઓ.
$(iii)$ વાર્ષિક છોડની અવસ્થા: $Cymbopogon$ જેવી ઘાસની જાતિઓ.
$(iv)$ બહુવાર્ષિક છોડ અને ક્ષુપ અવસ્થા: $Rubus$,$Capparis$ અને $Zizyphus$ જેવી વનસ્પતિઓ.
$(v)$ જંગલ અવસ્થા: વૃક્ષો અને ક્ષુપ ધરાવતો ચરમ સમુદાય.
તેથી,સાચો ક્રમ છે: લાઈકેન $\rightarrow$ મોસ અવસ્થા $\rightarrow$ વાર્ષિક છોડની અવસ્થા $\rightarrow$ બહુવાર્ષિક છોડની અવસ્થા $\rightarrow$ ક્ષુપ અવસ્થા $\rightarrow$ જંગલ.

(B) જે નિવસનતંત્ર માનવીઓ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે અને જાળવવામાં આવે છે તેને કૃત્રિમ અથવા માનવ-સર્જિત નિવસનતંત્ર કહેવામાં આવે છે.
એક્વેરિયમ એ માનવ-સર્જિત નિવસનતંત્રનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે જ્યાં મનુષ્યો જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકોનું નિયંત્રણ કરે છે.
હર્બેરિયમ અને પેશી સંવર્ધન એ પ્રયોગશાળાની તકનીકો છે,નિવસનતંત્ર નથી.
જંગલ એ કુદરતી નિવસનતંત્ર છે.

(A) વિશ્વના કુલ કાર્બનનો આશરે $71 \; \%$ ભાગ મહાસાગરોમાં ઓગળેલી અવસ્થામાં જોવા મળે છે. આ મહાસાગરીય જળાશય વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડના પ્રમાણને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) સાચો જવાબ દ્વિતીયક ઉપભોક્તા છે.
આહાર શૃંખલામાં,સજીવોને તેમના પોષક સ્તરોને આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. ઉત્પાદકો (દા.ત.,ઘાસ) પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
$2$. પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (દા.ત.,તીડ) સીધા ઉત્પાદકો પર નભે છે.
$3$. દ્વિતીયક ઉપભોક્તાઓ (દા.ત.,દેડકો) પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (કીટકો) પર નભે છે.
$4$. તૃતીયક ઉપભોક્તાઓ (દા.ત.,સાપ) દ્વિતીયક ઉપભોક્તાઓ પર નભે છે.
$5$. ચતુર્થક ઉપભોક્તાઓ (દા.ત.,બાજ) તૃતીયક ઉપભોક્તાઓ પર નભે છે.
આહાર શૃંખલા નીચે મુજબ દર્શાવી શકાય:
$Grass (Producer) \longrightarrow Grasshopper (Primary consumer) \longrightarrow Frog (Secondary consumer) \longrightarrow Snake (Tertiary consumer) \longrightarrow Hawk (Quaternary consumer)$

(D) આહાર શૃંખલા નીચે મુજબ દર્શાવવામાં આવે છે:
શેવાળ (ઉત્પાદક) $\rightarrow$ જીવડાં (પ્રાથમિક ઉપભોક્તા) $\rightarrow$ માછલી (દ્વિતીયક ઉપભોક્તા) $\rightarrow$ રીંછ (તૃતીયક ઉપભોક્તા).
રીંછ ચોથા પોષક સ્તરે હોવાથી,તે તૃતીયક ઉપભોક્તા છે.

(A) ચરમ સમુદાય (Climax community) એ સ્થાયી,સ્વ-નિર્વાહિત અને અંતિમ જૈવિક સમુદાય છે જે જૈવિક અનુક્રમણના અંતે વિકસે છે અને ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે સંપૂર્ણ સુમેળમાં હોય છે.
તેને આબોહવાકીય ચરમ સમુદાય (climatic climax community) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(B) કાર્બનિક અવશેષો,જેમ કે મૃત વનસ્પતિના ભાગો,પ્રાણીઓના અવશેષો અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોને સામૂહિક રીતે મૃતદ્રવ્ય (detritus) કહેવામાં આવે છે.
જે આહાર શૃંખલા મૃતદ્રવ્ય અથવા મૃત કાર્બનિક પદાર્થોથી શરૂ થાય છે તેને મૃતદ્રવ્ય આહાર શૃંખલા કહેવામાં આવે છે.
આ ઉદાહરણમાં,શૃંખલા મૃત પ્રાણીથી શરૂ થાય છે,જે મૃતદ્રવ્ય ભક્ષકો (બ્લો ફ્લાય મેગોટ્સ) માટે ઉર્જાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે,ત્યારબાદ ગૌણ ઉપભોગીઓ (સામાન્ય દેડકો) અને તૃતીય ઉપભોગીઓ (સાપ) આવે છે.
તેથી,આ મૃતદ્રવ્ય આહાર શૃંખલાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(D) ફોસ્ફરસ ચક્ર એ એક અવસાદી ચક્ર છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં વાતાવરણીય ઘટકનો અભાવ હોય છે.
$I.$ ફોસ્ફરસના મુખ્ય કુદરતી ભંડાર ફોસ્ફેટ ખડકો અને ભૂતકાળના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય યુગોમાં બનેલા અશ્મિભૂત હાડકાના જમાવ છે. આ વિધાન સાચું છે.
$II.$ આ અવસાદી ખડકોના ધોવાણથી ફોસ્ફેટ આયનો જમીનમાં મુક્ત થાય છે,જે વનસ્પતિઓ દ્વારા શોષણ માટે ઉપલબ્ધ બને છે. આ વિધાન સાચું છે.
$III.$ વનસ્પતિઓ જમીનમાંથી અકાર્બનિક ફોસ્ફરસનું શોષણ કરે છે. તૃણાહારીઓ વનસ્પતિ ખાઈને આ ફોસ્ફરસ મેળવે છે,અને માંસાહારીઓ તૃણાહારીઓને ખાઈને તે મેળવે છે. આમ,તેઓ વનસ્પતિમાંથી સીધી કે આડકતરી રીતે ફોસ્ફરસ મેળવે છે. આ વિધાન સાચું છે.
આમ,ત્રણેય વિધાનો સાચા હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ એ આપેલ વિસ્તારની જાતિઓની રચનામાં થતો ક્રમિક અને અનુમાનિત ફેરફાર છે.
આ એક લાંબા ગાળાની પ્રક્રિયા છે જે નોંધપાત્ર સમયગાળા દરમિયાન થાય છે,જે સ્થાયી ચરમ સમુદાય (climax community) ના વિકાસ તરફ દોરી જાય છે.
પ્રાથમિક અનુક્રમણ અગાઉ નિર્જીવ અથવા ખુલ્લા વિસ્તારો પર થાય છે,જેમ કે નવા ઠરેલા લાવા,ખુલ્લા ખડકો અથવા રેતીના ઢગલા,અને ચરમ અવસ્થા સુધી પહોંચવામાં ખૂબ લાંબો સમય લે છે.

(D) વિધાન $I$ સાચું છે: આહાર શૃંખલા એ સજીવોની શ્રેણી દ્વારા ઉત્પાદકોથી ટોચના ઉપભોક્તાઓ સુધી ઉર્જાના સ્થાનાંતરણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
વિધાન $II$ સાચું છે: વ્યાખ્યા મુજબ,આહાર શૃંખલા એ નિવસનતંત્રમાં ઉર્જાના પ્રવાહનો એક સીધો માર્ગ છે.
વિધાન $III$ સાચું છે: નિવસનતંત્રમાં ઉર્જાનો પ્રવાહ હંમેશા એકમાર્ગી હોય છે,જે સૌર વિકિરણ $\rightarrow$ ઉત્પાદકો $\rightarrow$ તૃણાહારીઓ $\rightarrow$ માંસાહારીઓ તરફ વહે છે. તે વિરુદ્ધ દિશામાં વહી શકતું નથી.
તેથી,ત્રણેય વિધાનો સાચા છે.

(A) હાઈડ્રાર્ક (જલક્રમક) અનુક્રમણના તબક્કાઓનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1.$ ફાઈટોપ્લેન્કટોન (પ્લવક) તબક્કો $(IV)$
$2.$ નિમગ્ન વનસ્પતિ તબક્કો $(III)$
$3.$ નિમગ્ન મુક્ત તરતી વનસ્પતિ તબક્કો $(V)$
$4.$ રીડ સ્વેમ્પ (નરકટ) તબક્કો $(II)$
$5.$ માર્શ મેડો (કળણયુક્ત ઘાસના મેદાન) તબક્કો $(I)$
તેથી,સાચો ક્રમ $IV, III, V, II, I$ છે.

(B) વિકલ્પ $B$ માં આપેલું વિધાન ખોટું છે. પોષક સ્તરમાં ઉર્જાનું પ્રમાણ અથવા જૈવભાર તે પોષક સ્તરમાં હાજર તમામ પ્રજાતિઓના તમામ સજીવોના કુલ દળ અથવા ઉર્જાને ધ્યાનમાં લઈને નક્કી કરવામાં આવે છે,માત્ર એક પ્રજાતિના સજીવોને ધ્યાનમાં લઈને નહીં. અન્ય વિધાનો સાચા છે: $A$ સ્ટેન્ડિંગ ક્રોપની વ્યાખ્યા આપે છે,$C$ ખડકો કે લાવા પર થતા પ્રાથમિક ઉત્તરાધિકારનું વર્ણન કરે છે,અને $D$ સાચું છે કારણ કે ગૌણ ઉત્તરાધિકાર અગાઉથી અસ્તિત્વ ધરાવતી જમીન પર થાય છે,તેથી તે પ્રાથમિક ઉત્તરાધિકાર કરતા ઝડપી હોય છે.

(A) વિધાન $I$ ખોટું છે કારણ કે વાઘ (ટોચના શિકારી) ને દૂર કરવાથી શાકાહારી પ્રાણીઓની વસ્તીમાં વધારો થશે,જે ત્યારબાદ વનસ્પતિનો વધુ પડતો ચારો કરશે અને વનસ્પતિમાં ઘટાડો કરશે,વધારો નહીં.
વિધાન $II$ સાચું છે કારણ કે માંસાહારી પ્રાણીઓ શાકાહારી પ્રાણીઓ (જેમ કે હરણ) ની વસ્તી પર નિયંત્રણ રાખે છે. તેમને દૂર કરવાથી શાકાહારી પ્રાણીઓની વસ્તીમાં અનિયંત્રિત વધારો થાય છે.
વિધાન $III$ સાચું છે કારણ કે ઉર્જા સ્થાનાંતરના $10\; \%$ ના નિયમ મુજબ,દરેક પોષક સ્તરે નોંધપાત્ર ઉર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય થાય છે,જે પોષક સ્તરોની સંખ્યાને $3-4$ સુધી મર્યાદિત કરે છે.
વિધાન $IV$ ખોટું છે કારણ કે આહાર શૃંખલા સામાન્ય રીતે $3-4$ સ્તરો સુધી મર્યાદિત હોય છે અને પ્રમાણભૂત નિવસનતંત્રમાં $8$ સ્તરો સુધી પહોંચતી નથી.
તેથી,વિધાન $II$ અને $III$ સાચા છે.

(C) કાર્બન ચક્રમાં:
$A$ વનસ્પતિ દ્વારા શ્વસન દર્શાવે છે,જે વાતાવરણમાં $CO_2$ મુક્ત કરે છે.
$B$ પ્રકાશસંશ્લેષણ દર્શાવે છે,જેમાં વનસ્પતિ વાતાવરણમાંથી $CO_2$ શોષે છે.
$C$ પ્રાણીઓ દ્વારા શ્વસન દર્શાવે છે,જે વાતાવરણમાં $CO_2$ મુક્ત કરે છે.
$D$ અશ્મિભૂત બળતણનું દહન દર્શાવે છે,જે સંગ્રહિત કાર્બનને $CO_2$ તરીકે વાતાવરણમાં મુક્ત કરે છે.
$E$ જલીય આહાર શૃંખલા દર્શાવે છે,જ્યાં કાર્બન દરિયાઈ સજીવોમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે અને અંતે કેલ્કેરિયસ અવસાદ બનાવે છે.
$F$ કોલસો અને તેલ જેવા અશ્મિભૂત બળતણના ભંડાર દર્શાવે છે.

(A) આહારજાળનું વિશ્લેષણ કરતા:
$1$. $A$ એ પ્રાથમિક ઉપભોગી છે જે ઘાસના બીજ ખાય છે અને સિંહ દ્વારા ખાવામાં આવે છે (દા.ત.,હરણ).
$2$. $B$ એ પ્રાથમિક ઉપભોગી છે જે ઘાસના બીજ ખાય છે અને સાપ દ્વારા ખાવામાં આવે છે (દા.ત.,દેડકો).
$3$. $C$ એ દ્વિતીયક ઉપભોગી છે જે સસલાને ખાય છે અને સિંહ દ્વારા ખાવામાં આવે છે (દા.ત.,શિયાળ).
$4$. $D$ એ પ્રાથમિક ઉપભોગી છે જે ઘાસના બીજ ખાય છે અને બાજ દ્વારા ખાવામાં આવે છે (દા.ત.,ચકલી).
તેથી,સાચી ઓળખ $A-$હરણ,$B-$દેડકો,$C-$શિયાળ,$D-$ચકલી છે.