Hindi

Mix Examples-Trigonometrical Ratios, Functions and Identities Questions in Hindi

Class 11 Mathematics · Trigonometrical Ratios, Functions and Identities · Mix Examples-Trigonometrical Ratios, Functions and Identities

670+

Questions

Hindi

Language

100%

With Solutions

Showing 47 of 670 questions in Hindi

301
MediumMCQ
यदि $\sin A = n \sin (A + 2B)$ है,तो $\tan (A + B) =$
A
$\frac{1+n}{1-n} \tan B$
B
$\frac{1-n}{1+n} \tan B$
C
$\frac{1+n}{n-1} \tan B$
D
$\frac{n-1}{n+1} \tan B$

Solution

(A) दिया गया है $\sin A = n \sin (A + 2B)$.
हम इसे $\frac{\sin A}{\sin (A + 2B)} = n$ के रूप में लिख सकते हैं।
योगांतरानुपात (Componendo and Dividendo) नियम लागू करने पर:
$\frac{\sin (A + 2B) + \sin A}{\sin (A + 2B) - \sin A} = \frac{1 + n}{1 - n}$.
योग-से-गुणनफल सूत्रों का उपयोग करने पर:
$\frac{2 \sin(A + B) \cos B}{2 \cos(A + B) \sin B} = \frac{1 + n}{1 - n}$.
$\tan (A + B) \cot B = \frac{1 + n}{1 - n}$.
अतः,$\tan (A + B) = \frac{1 + n}{1 - n} \tan B$.
302
MediumMCQ
यदि $\sin A + \sin B = x$ और $\cos A + \cos B = y$ है,तो $\sin(A + B) = $
A
$\frac{2xy}{x^2 + y^2}$
B
$\frac{xy}{x^2 + y^2}$
C
$\frac{2xy}{x^2 - y^2}$
D
$\frac{xy}{x^2 - y^2}$

Solution

(A) दिया है: $\sin A + \sin B = x$ $(1)$ और $\cos A + \cos B = y$ $(2)$.
योग-से-गुणनफल सूत्रों का उपयोग करने पर:
$2 \sin(\frac{A+B}{2}) \cos(\frac{A-B}{2}) = x$ $(3)$
$2 \cos(\frac{A+B}{2}) \cos(\frac{A-B}{2}) = y$ $(4)$
$(3)$ को $(4)$ से विभाजित करने पर:
$\tan(\frac{A+B}{2}) = \frac{x}{y}$.
हम जानते हैं कि $\sin(A+B) = \frac{2 \tan(\frac{A+B}{2})}{1 + \tan^2(\frac{A+B}{2})}$.
मान प्रतिस्थापित करने पर:
$\sin(A+B) = \frac{2(x/y)}{1 + (x/y)^2} = \frac{2x/y}{(y^2 + x^2)/y^2} = \frac{2xy}{x^2 + y^2}$.
303
MediumMCQ
यदि $\sin \theta = \frac{1}{2} (x + \frac{1}{x})$ है,तो $\sin 3 \theta + \frac{1}{2} (x^3 + \frac{1}{x^3}) = $
A
$0$
B
$1$
C
$\frac{1}{4}$
D
$2$

Solution

(A) दिया गया है $\sin \theta = \frac{1}{2} (x + \frac{1}{x})$.
चूंकि $\sin \theta$ का परिसर $[-1, 1]$ है,और किसी भी वास्तविक $x \neq 0$ के लिए,$|x + \frac{1}{x}| \geq 2$,इसलिए $|\sin \theta| = \frac{1}{2} |x + \frac{1}{x}| \geq 1$ होता है।
अतः,$\sin \theta$ का मान केवल $1$ या $-1$ हो सकता है।
यदि $\sin \theta = 1$ है,तो $x + \frac{1}{x} = 2$,जिसका अर्थ है $x = 1$ है।
तब $\sin 3 \theta = \sin(3 \times 90^\circ) = \sin 270^\circ = -1$ है।
साथ ही,$\frac{1}{2} (x^3 + \frac{1}{x^3}) = \frac{1}{2} (1^3 + \frac{1}{1^3}) = \frac{1}{2} (2) = 1$ है।
इसलिए,$\sin 3 \theta + \frac{1}{2} (x^3 + \frac{1}{x^3}) = -1 + 1 = 0$ है।
यदि $\sin \theta = -1$ है,तो $x + \frac{1}{x} = -2$,जिसका अर्थ है $x = -1$ है।
तब $\sin 3 \theta = \sin(3 \times 270^\circ) = \sin 810^\circ = \sin 90^\circ = 1$ है।
साथ ही,$\frac{1}{2} (x^3 + \frac{1}{x^3}) = \frac{1}{2} ((-1)^3 + \frac{1}{(-1)^3}) = \frac{1}{2} (-2) = -1$ है।
इसलिए,$\sin 3 \theta + \frac{1}{2} (x^3 + \frac{1}{x^3}) = 1 - 1 = 0$ है।
304
MediumMCQ
$\text{यदि } \sin(\alpha+\beta)=1, \sin(\alpha-\beta)=\frac{1}{2}, \alpha, \beta \in [0, \frac{\pi}{2}], \text{ तो } \tan(\alpha+2\beta) \cdot \tan(2\alpha+\beta) = ?$
A
$1$
B
$-1$
C
$0$
D
$4$

Solution

(A) दिया गया है $\sin(\alpha+\beta)=1$. चूँकि $\alpha, \beta \in [0, \frac{\pi}{2}]$,$\alpha+\beta = \frac{\pi}{2}$.
दिया गया है $\sin(\alpha-\beta)=\frac{1}{2}$. चूँकि $\alpha, \beta \in [0, \frac{\pi}{2}]$,$\alpha-\beta = \frac{\pi}{6}$.
दोनों समीकरणों को जोड़ने पर: $2\alpha = \frac{\pi}{2} + \frac{\pi}{6} = \frac{2\pi}{3} \implies \alpha = \frac{\pi}{3}$.
दोनों समीकरणों को घटाने पर: $2\beta = \frac{\pi}{2} - \frac{\pi}{6} = \frac{\pi}{3} \implies \beta = \frac{\pi}{6}$.
अब,$\tan(\alpha+2\beta) \cdot \tan(2\alpha+\beta)$ की गणना करने पर:
$\alpha+2\beta = \frac{2\pi}{3}$ और $2\alpha+\beta = \frac{5\pi}{6}$.
$\tan(\frac{2\pi}{3}) = -\sqrt{3}$ और $\tan(\frac{5\pi}{6}) = -\frac{1}{\sqrt{3}}$.
गुणनफल $= (-\sqrt{3}) \cdot (-\frac{1}{\sqrt{3}}) = 1$.
305
MediumMCQ
यदि $\theta+\phi=\alpha$ और $\tan \theta=k \tan \phi$ (जहाँ $k>1$) है,तो $\sin (\theta-\phi)$ का मान क्या होगा?
A
$k \tan \phi$
B
$\sin \alpha$
C
$\left(\frac{k-1}{k+1}\right) \sin \alpha$
D
$k \cos \phi$

Solution

(C) दिया गया है $\tan \theta = k \tan \phi$ और $\theta + \phi = \alpha$.
$\frac{\tan \theta}{\tan \phi} = \frac{k}{1}$
योगान्तरानुपात (Componendo and Dividendo) का उपयोग करने पर:
$\frac{\tan \theta + \tan \phi}{\tan \theta - \tan \phi} = \frac{k+1}{k-1}$
sin और cos में बदलने पर:
$\frac{\frac{\sin \theta}{\cos \theta} + \frac{\sin \phi}{\cos \phi}}{\frac{\sin \theta}{\cos \theta} - \frac{\sin \phi}{\cos \phi}} = \frac{k+1}{k-1}$
$\frac{\sin \theta \cos \phi + \cos \theta \sin \phi}{\sin \theta \cos \phi - \cos \theta \sin \phi} = \frac{k+1}{k-1}$
सर्वसमिका $\sin(A \pm B) = \sin A \cos B \pm \cos A \sin B$ का उपयोग करने पर:
$\frac{\sin(\theta + \phi)}{\sin(\theta - \phi)} = \frac{k+1}{k-1}$
$\theta + \phi = \alpha$ रखने पर:
$\frac{\sin \alpha}{\sin(\theta - \phi)} = \frac{k+1}{k-1}$
अतः,$\sin(\theta - \phi) = \left(\frac{k-1}{k+1}\right) \sin \alpha$.
306
MediumMCQ
यदि $\cos x + \cos y = -\cos \alpha$ और $\sin x + \sin y = -\sin \alpha$ है,तो $\cot \left(\frac{x+y}{2}\right) = $
A
$-\cot \alpha$
B
$\cot \alpha$
C
$-\tan \alpha$
D
$\tan \alpha$

Solution

(B) दिए गए समीकरण हैं:
$\cos x + \cos y = -\cos \alpha$ ... $(1)$
$\sin x + \sin y = -\sin \alpha$ ... $(2)$
योग-से-गुणनफल सूत्रों का उपयोग करने पर:
$2 \cos \left(\frac{x+y}{2}\right) \cos \left(\frac{x-y}{2}\right) = -\cos \alpha$ ... $(3)$
$2 \sin \left(\frac{x+y}{2}\right) \cos \left(\frac{x-y}{2}\right) = -\sin \alpha$ ... $(4)$
समीकरण $(4)$ को समीकरण $(3)$ से विभाजित करने पर:
$\frac{2 \sin \left(\frac{x+y}{2}\right) \cos \left(\frac{x-y}{2}\right)}{2 \cos \left(\frac{x+y}{2}\right) \cos \left(\frac{x-y}{2}\right)} = \frac{-\sin \alpha}{-\cos \alpha}$
$\tan \left(\frac{x+y}{2}\right) = \tan \alpha$
अतः,$\cot \left(\frac{x+y}{2}\right) = \cot \alpha$.
307
MediumMCQ
यदि $(1+\sqrt{1+x}) \tan x=1+\sqrt{1-x}$ है,तो $\sin 4x$ का मान क्या है?
A
$x$
B
$-x$
C
$4x$
D
$-4x$

Solution

(A) दिया गया समीकरण: $(1+\sqrt{1+x}) \tan x = 1+\sqrt{1-x}$
$\tan x = \frac{1+\sqrt{1-x}}{1+\sqrt{1+x}}$
माना $x = \sin \theta$.
$\tan x = \frac{1+\sqrt{1-\sin \theta}}{1+\sqrt{1+\sin \theta}} = \frac{1+\sqrt{(\cos \frac{\theta}{2} - \sin \frac{\theta}{2})^2}}{1+\sqrt{(\cos \frac{\theta}{2} + \sin \frac{\theta}{2})^2}}$
$= \frac{1+\cos \frac{\theta}{2} - \sin \frac{\theta}{2}}{1+\cos \frac{\theta}{2} + \sin \frac{\theta}{2}}$
$= \frac{2\cos^2 \frac{\theta}{4} - 2\sin \frac{\theta}{4}\cos \frac{\theta}{4}}{2\cos^2 \frac{\theta}{4} + 2\sin \frac{\theta}{4}\cos \frac{\theta}{4}}$
$= \frac{2\cos \frac{\theta}{4}(\cos \frac{\theta}{4} - \sin \frac{\theta}{4})}{2\cos \frac{\theta}{4}(\cos \frac{\theta}{4} + \sin \frac{\theta}{4})} = \frac{1 - \tan \frac{\theta}{4}}{1 + \tan \frac{\theta}{4}} = \tan(\frac{\pi}{4} - \frac{\theta}{4})$
अतः,$x = \frac{\pi}{4} - \frac{\theta}{4} \Rightarrow 4x = \pi - \theta$.
$\sin 4x = \sin(\pi - \theta) = \sin \theta = x$.
308
MediumMCQ
$\frac{\cos 12^{\circ}-\sin 12^{\circ}}{\cos 12^{\circ}+\sin 12^{\circ}}+\frac{\sin 147^{\circ}}{\cos 147^{\circ}} = $
A
$-2$
B
$0$
C
$-1$
D
$1$

Solution

(B) दिया गया व्यंजक: $E = \frac{\cos 12^{\circ}-\sin 12^{\circ}}{\cos 12^{\circ}+\sin 12^{\circ}} + \tan 147^{\circ}$
पहले पद के अंश और हर को $\cos 12^{\circ}$ से विभाजित करने पर:
$E = \frac{1-\tan 12^{\circ}}{1+\tan 12^{\circ}} + \tan(180^{\circ}-33^{\circ})$
$E = \tan(45^{\circ}-12^{\circ}) - \tan 33^{\circ}$
$E = \tan 33^{\circ} - \tan 33^{\circ} = 0$
309
DifficultMCQ
यदि $\sin (y+z-x), \sin (z+x-y)$ और $\sin (x+y-z)$ समांतर श्रेणी ($A$.$P$.) में हैं,तो
A
$2 \tan y = \tan x - \tan z$
B
$\tan y = \tan x + \tan z$
C
$2 \tan y = \tan x + \tan z$
D
$\tan y = \tan x - \tan z$

Solution

(C) दिया गया है कि $\sin (y+z-x), \sin (z+x-y)$ और $\sin (x+y-z)$ समांतर श्रेणी में हैं।
$\therefore 2 \sin (z+x-y) = \sin (y+z-x) + \sin (x+y-z)$
सूत्र $\sin A + \sin B = 2 \sin \frac{A+B}{2} \cos \frac{A-B}{2}$ का उपयोग करने पर:
$2 \sin (z+x-y) = 2 \sin y \cos (z-x)$
इस स्थिति को सरल करने पर,हमें प्राप्त होता है कि $\tan x, \tan y, \tan z$ समांतर श्रेणी में हैं।
अतः,$2 \tan y = \tan x + \tan z$.
310
EasyMCQ
व्यंजक $\sqrt{3} \operatorname{cosec} 20^{\circ}-\sec 20^{\circ}$ का मान किसके बराबर है?
A
$2$
B
$\frac{2 \sin 20^{\circ}}{\sin 40^{\circ}}$
C
$4$
D
$4 \frac{\sin 20^{\circ}}{\sin 40^{\circ}}$

Solution

(C) दिया गया व्यंजक: $\sqrt{3} \operatorname{cosec} 20^{\circ}-\sec 20^{\circ}$
$= \frac{\sqrt{3}}{\sin 20^{\circ}}-\frac{1}{\cos 20^{\circ}}$
$= \frac{\sqrt{3} \cos 20^{\circ}-\sin 20^{\circ}}{\sin 20^{\circ} \cos 20^{\circ}}$
अंश और हर को $2$ से गुणा करने पर:
$= \frac{2(\frac{\sqrt{3}}{2} \cos 20^{\circ}-\frac{1}{2} \sin 20^{\circ})}{\sin 20^{\circ} \cos 20^{\circ}}$
$\sin(A-B) = \sin A \cos B - \cos A \sin B$ सूत्र का उपयोग करने पर,जहाँ $A=60^{\circ}$ और $B=20^{\circ}$:
$= \frac{2(\sin 60^{\circ} \cos 20^{\circ}-\cos 60^{\circ} \sin 20^{\circ})}{\frac{1}{2}(2 \sin 20^{\circ} \cos 20^{\circ})}$
$= \frac{2 \sin(60^{\circ}-20^{\circ})}{\frac{1}{2} \sin 40^{\circ}} = \frac{4 \sin 40^{\circ}}{\sin 40^{\circ}} = 4$
311
EasyMCQ
$\left(1+\cos \frac{\pi}{8}\right)\left(1+\cos \frac{3 \pi}{8}\right)\left(1+\cos \frac{5 \pi}{8}\right)\left(1+\cos \frac{7 \pi}{8}\right)$ का मान है
A
$\frac{1}{8}$
B
$\frac{-1}{8}$
C
$\frac{1}{16}$
D
$\frac{-1}{16}$

Solution

(A) दिया गया व्यंजक: $\left(1+\cos \frac{\pi}{8}\right)\left(1+\cos \frac{3 \pi}{8}\right)\left(1+\cos \frac{5 \pi}{8}\right)\left(1+\cos \frac{7 \pi}{8}\right)$
चूंकि $\cos(\pi - \theta) = -\cos \theta$,इसलिए $\cos \frac{7\pi}{8} = -\cos \frac{\pi}{8}$ और $\cos \frac{5\pi}{8} = -\cos \frac{3\pi}{8}$।
अतः व्यंजक: $\left(1+\cos \frac{\pi}{8}\right)\left(1-\cos \frac{\pi}{8}\right)\left(1+\cos \frac{3 \pi}{8}\right)\left(1-\cos \frac{3 \pi}{8}\right)$
$= \left(1-\cos^2 \frac{\pi}{8}\right)\left(1-\cos^2 \frac{3 \pi}{8}\right)$
$= \sin^2 \frac{\pi}{8} \sin^2 \frac{3 \pi}{8}$
$= \frac{1}{4} \left(2 \sin \frac{\pi}{8} \sin \frac{3 \pi}{8}\right)^2$
सूत्र $2 \sin A \sin B = \cos(A-B) - \cos(A+B)$ का उपयोग करने पर:
$= \frac{1}{4} \left(\cos \frac{\pi}{4} - \cos \frac{\pi}{2}\right)^2$
$= \frac{1}{4} \left(\frac{1}{\sqrt{2}} - 0\right)^2 = \frac{1}{4} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{8}$
312
MediumMCQ
यदि $\cos 2B = \frac{\cos(A+C)}{\cos(A-C)}$ है,तो $\tan A, \tan B, \tan C$ किसमें हैं?
A
गुणोत्तर श्रेणी (Geometric Progression).
B
समांतर श्रेणी (Arithmetic Progression).
C
हरात्मक श्रेणी (Harmonic Progression).
D
अरिथमेटिको-जियोमेट्रिक श्रेणी.

Solution

(A) दिया है $\cos 2B = \frac{\cos(A+C)}{\cos(A-C)}$.
$\cos 2B = \frac{1-\tan^2 B}{1+\tan^2 B}$ सूत्र का उपयोग करने पर:
$\frac{1-\tan^2 B}{1+\tan^2 B} = \frac{\cos A \cos C - \sin A \sin C}{\cos A \cos C + \sin A \sin C}$.
अंश और हर को $\cos A \cos C$ से विभाजित करने पर:
$\frac{1-\tan^2 B}{1+\tan^2 B} = \frac{1-\tan A \tan C}{1+\tan A \tan C}$.
वज्र गुणन करने पर:
$(1-\tan^2 B)(1+\tan A \tan C) = (1+\tan^2 B)(1-\tan A \tan C)$.
सरल करने पर:
$2 \tan A \tan C = 2 \tan^2 B$.
$\tan^2 B = \tan A \tan C$.
अतः,$\tan A, \tan B, \tan C$ गुणोत्तर श्रेणी $(G.P.)$ में हैं।
313
EasyMCQ
यदि $\tan A + \cot A = 2$ है,तो $\tan^{4} A + \cot^{4} A$ का मान क्या होगा?
A
$2$
B
$1$
C
$4$
D
$5$

Solution

(A) दिया है,$\tan A + \cot A = 2$।
दोनों पक्षों का वर्ग करने पर:
$(\tan A + \cot A)^{2} = 2^{2}$
$\tan^{2} A + \cot^{2} A + 2 \tan A \cot A = 4$
चूंकि $\tan A \cot A = 1$,इसलिए:
$\tan^{2} A + \cot^{2} A + 2 = 4$
$\tan^{2} A + \cot^{2} A = 2$
अब,पुनः दोनों पक्षों का वर्ग करने पर:
$(\tan^{2} A + \cot^{2} A)^{2} = 2^{2}$
$\tan^{4} A + \cot^{4} A + 2 \tan^{2} A \cot^{2} A = 4$
$\tan^{4} A + \cot^{4} A + 2(1)^{2} = 4$
$\tan^{4} A + \cot^{4} A = 4 - 2 = 2$।
314
EasyMCQ
यदि $\cos x + \cos^2 x = 1$ है,तो $\sin^2 x + \sin^4 x$ का मान क्या होगा?
A
$-1$
B
$1$
C
$0$
D
$2$

Solution

(B) दिया गया है कि $\cos x + \cos^2 x = 1$ है।
इससे,$\cos x = 1 - \cos^2 x$ प्राप्त होता है।
सर्वसमिका $\sin^2 x + \cos^2 x = 1$ का उपयोग करने पर,$\sin^2 x = \cos x$ मिलता है।
अब,हमें $\sin^2 x + \sin^4 x$ का मान ज्ञात करना है।
$\sin^2 x = \cos x$ प्रतिस्थापित करने पर,$\sin^2 x + \sin^4 x = \cos x + (\cos x)^2$ प्राप्त होता है।
चूंकि $\cos x + \cos^2 x = 1$ है,इसलिए इसका मान $1$ है।
315
MediumMCQ
$e^{\log _{10} \tan 1^{\circ}+\log _{10} \tan 2^{\circ}+\log _{10} \tan 3^{\circ}+\ldots+\log _{10} \tan 89^{\circ}}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$3$
B
$\frac{1}{e}$
C
$1$
D
$0$

Solution

(C) माना $S = \log _{10} \tan 1^{\circ} + \log _{10} \tan 2^{\circ} + \ldots + \log _{10} \tan 89^{\circ}$ है।
$\log a + \log b = \log(ab)$ गुणधर्म का उपयोग करने पर:
$S = \log _{10} (\tan 1^{\circ} \cdot \tan 2^{\circ} \cdot \tan 3^{\circ} \cdot \ldots \cdot \tan 89^{\circ})$ प्राप्त होता है।
हम जानते हैं कि $\tan \theta \cdot \tan(90^{\circ} - \theta) = \tan \theta \cdot \cot \theta = 1$ होता है।
पदों का युग्म बनाने पर: $(\tan 1^{\circ} \cdot \tan 89^{\circ}) = 1, (\tan 2^{\circ} \cdot \tan 88^{\circ}) = 1, \ldots, (\tan 44^{\circ} \cdot \tan 46^{\circ}) = 1$ प्राप्त होता है।
मध्य पद $\tan 45^{\circ} = 1$ है।
अतः,गुणनफल $1 \cdot 1 \cdot \ldots \cdot 1 = 1$ है।
इसलिए,$S = \log _{10} (1) = 0$ है।
अतः,$e^S = e^0 = 1$ प्राप्त होता है।
316
MediumMCQ
$\cot 12^{\circ} \cot 102^{\circ} + \cot 102^{\circ} \cot 66^{\circ} + \cot 66^{\circ} \cot 12^{\circ}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$-2$
B
$1$
C
$-1$
D
$2$

Solution

(B) माना व्यंजक $E = \cot 12^{\circ} \cot 102^{\circ} + \cot 102^{\circ} \cot 66^{\circ} + \cot 66^{\circ} \cot 12^{\circ}$ है।
हम जानते हैं कि $\cot 102^{\circ} = \cot(90^{\circ} + 12^{\circ}) = -\tan 12^{\circ}$।
इस मान को व्यंजक में रखने पर:
$E = \cot 12^{\circ} (-\tan 12^{\circ}) + (-\tan 12^{\circ}) \cot 66^{\circ} + \cot 66^{\circ} \cot 12^{\circ}$
$E = -1 - \tan 12^{\circ} \cot 66^{\circ} + \cot 66^{\circ} \cot 12^{\circ}$
$E = -1 + \cot 66^{\circ} (\cot 12^{\circ} - \tan 12^{\circ})$
सर्वसमिका $\cot \theta - \tan \theta = 2 \cot 2\theta$ का उपयोग करने पर:
$E = -1 + \cot 66^{\circ} (2 \cot 24^{\circ})$
चूंकि $\cot 24^{\circ} = \cot(90^{\circ} - 66^{\circ}) = \tan 66^{\circ}$:
$E = -1 + 2 \cot 66^{\circ} \tan 66^{\circ}$
$E = -1 + 2(1) = 1$.
317
MediumMCQ
$3(\sin x-\cos x)^{4}+6(\sin x+\cos x)^{2}+4(\sin ^{6} x+\cos ^{6} x)$ का मान क्या है?
A
$12$
B
$13$
C
$14$
D
$11$

Solution

(B) माना $f(x) = 3(\sin x-\cos x)^{4}+6(\sin x+\cos x)^{2}+4(\sin ^{6} x+\cos ^{6} x)$.
प्रत्येक पद को सरल करने पर:
$3(\sin x-\cos x)^{4} = 3(1-2\sin x\cos x)^{2} = 3+12\sin^{2}x\cos^{2}x-12\sin x\cos x$.
$6(\sin x+\cos x)^{2} = 6+12\sin x\cos x$.
$4(\sin^{6}x+\cos^{6}x) = 4(1-3\sin^{2}x\cos^{2}x) = 4-12\sin^{2}x\cos^{2}x$.
सभी का योग करने पर:
$f(x) = 3+6+4 + (12\sin^{2}x\cos^{2}x-12\sin^{2}x\cos^{2}x) + (-12\sin x\cos x+12\sin x\cos x) = 13$.
318
EasyMCQ
मान ज्ञात कीजिए: $\sqrt{3} \operatorname{cosec} 20^{\circ} - \sec 20^{\circ}$
A
$3$
B
$1$
C
$2$
D
$4$

Solution

(D) दिया गया व्यंजक: $\sqrt{3} \operatorname{cosec} 20^{\circ} - \sec 20^{\circ}$
$= \frac{\sqrt{3}}{\sin 20^{\circ}} - \frac{1}{\cos 20^{\circ}}$
$= \frac{\sqrt{3} \cos 20^{\circ} - \sin 20^{\circ}}{\sin 20^{\circ} \cos 20^{\circ}}$
अंश और हर को $2$ से गुणा करने पर:
$= \frac{2 \left( \frac{\sqrt{3}}{2} \cos 20^{\circ} - \frac{1}{2} \sin 20^{\circ} \right)}{\frac{1}{2} (2 \sin 20^{\circ} \cos 20^{\circ})}$
$\sin(A - B) = \sin A \cos B - \cos A \sin B$ और $\sin 2\theta = 2 \sin \theta \cos \theta$ का उपयोग करने पर:
$= \frac{2 (\sin 60^{\circ} \cos 20^{\circ} - \cos 60^{\circ} \sin 20^{\circ})}{\frac{1}{2} \sin 40^{\circ}}$
$= \frac{2 \sin(60^{\circ} - 20^{\circ})}{\frac{1}{2} \sin 40^{\circ}} = \frac{2 \sin 40^{\circ}}{\frac{1}{2} \sin 40^{\circ}} = 4$
319
MediumMCQ
$\sin 1^{\circ} + \sin 2^{\circ} + \ldots + \sin 359^{\circ}$ का मान किसके बराबर है?
A
$0$
B
$1$
C
$-1$
D
$180$

Solution

(A) दी गई अभिव्यक्ति $S = \sin 1^{\circ} + \sin 2^{\circ} + \ldots + \sin 359^{\circ}$ है।
हम जानते हैं कि $\sin(360^{\circ} - \theta) = -\sin \theta$.
अतः,$\sin 359^{\circ} = \sin(360^{\circ} - 1^{\circ}) = -\sin 1^{\circ}$.
इसी प्रकार,$\sin 358^{\circ} = -\sin 2^{\circ}$,आदि।
हम पदों को इस प्रकार जोड़ सकते हैं: $(\sin 1^{\circ} + \sin 359^{\circ}) + (\sin 2^{\circ} + \sin 358^{\circ}) + \ldots + (\sin 179^{\circ} + \sin 181^{\circ}) + \sin 180^{\circ}$.
चूंकि $\sin(180^{\circ} + \theta) = -\sin \theta$,इसलिए $\sin 181^{\circ} = -\sin 1^{\circ}$,$\sin 182^{\circ} = -\sin 2^{\circ}$ आदि।
प्रत्येक युग्म का योग $0$ है और $\sin 180^{\circ} = 0$ है।
अतः,कुल योग $0$ है।
320
DifficultMCQ
यदि $a = \frac{x}{y-z}$,$b = \frac{y}{z-x}$,और $c = \frac{z}{x-y}$,जहाँ $x, y$,और $z$ भिन्न हैं ताकि $x-y, y-z, z-x \neq 0$,तो $ab + bc + ca + abc$ का मान क्या है?
A
$0$
B
-$1$
C
$1$
D
$2$

Solution

(B) दिया गया है $a = \frac{x}{y-z}$,$b = \frac{y}{z-x}$,$c = \frac{z}{x-y}$.
मान लीजिए $x=1, y=2, z=4$ है।
$a = \frac{1}{2-4} = -\frac{1}{2}$
$b = \frac{2}{4-1} = \frac{2}{3}$
$c = \frac{4}{1-2} = -4$
अब $ab + bc + ca + abc$ की गणना करने पर:
$ab = -\frac{1}{3}$,$bc = -\frac{8}{3}$,$ca = 2$,$abc = \frac{4}{3}$.
योग $= -\frac{1}{3} - \frac{8}{3} + 2 + \frac{4}{3} = \frac{1}{3}$.
321
DifficultMCQ
यदि $\tan A$ और $\tan B$ द्विघात समीकरण $x^2-px+q=0$ के मूल हैं,तो $\sin^2(A+B)$ का मान क्या होगा?
A
$\frac{p^2}{p^2+q^2}$
B
$\frac{p^2}{(p+q)^2}$
C
$1-\frac{p}{(1-q)^2}$
D
$\frac{p^2}{p^2+(1-q)^2}$

Solution

(D) दिया गया है कि $\tan A$ और $\tan B$ द्विघात समीकरण $x^2-px+q=0$ के मूल हैं।
मूलों और गुणांकों के बीच संबंध के अनुसार:
$\tan A + \tan B = p$
$\tan A \tan B = q$
$\tan(A+B)$ के त्रिकोणमितीय सर्वसमिका का उपयोग करने पर:
$\tan(A+B) = \frac{\tan A + \tan B}{1 - \tan A \tan B} = \frac{p}{1-q}$
हम जानते हैं कि $\sin^2 \theta = \frac{\tan^2 \theta}{1 + \tan^2 \theta}$ होता है।
$\tan(A+B) = \frac{p}{1-q}$ रखने पर:
$\sin^2(A+B) = \frac{(\frac{p}{1-q})^2}{1 + (\frac{p}{1-q})^2} = \frac{p^2}{p^2+(1-q)^2}$
322
MediumMCQ
यदि $y^2+z^2=3yz$,$z^2+x^2=8zx$,और $x^2+y^2=4xy$ है,तो $\frac{y^2}{xz}+\frac{xz}{y^2}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$2$
B
$3$
C
$4$
D
$5$

Solution

(C) दिए गए समीकरण हैं:
$y^2+z^2=3yz \Rightarrow \frac{y}{z}+\frac{z}{y}=3$ $(i)$
$z^2+x^2=8zx \Rightarrow \frac{z}{x}+\frac{x}{z}=8$ $(ii)$
$x^2+y^2=4xy \Rightarrow \frac{x}{y}+\frac{y}{x}=4$ $(iii)$
$(i)$ और $(iii)$ का गुणा करने पर:
$\left(\frac{y}{z}+\frac{z}{y}\right)\left(\frac{x}{y}+\frac{y}{x}\right) = \frac{x}{z} + \frac{y^2}{xz} + \frac{xz}{y^2} + \frac{z}{x} = 12$
$\left(\frac{x}{z}+\frac{z}{x}\right) + \left(\frac{y^2}{xz}+\frac{xz}{y^2}\right) = 12$
$(ii)$ से मान रखने पर:
$8 + \left(\frac{y^2}{xz}+\frac{xz}{y^2}\right) = 12$
$\frac{y^2}{xz}+\frac{xz}{y^2} = 12 - 8 = 4$
323
MediumMCQ
यदि $y^2+z^2=a y z$,$z^2+x^2=b x z$,और $x^2+y^2=c x y$ है,तो $\frac{x z}{y^2}+\frac{y^2}{z x}$ का मान क्या है?
A
$a^2-b^2+c^2$
B
$a^2+b^2+c^2$
C
$a c-b$
D
$a b-c$

Solution

(C) दिए गए समीकरण हैं:
$y^2+z^2=a y z \Rightarrow \frac{y}{z}+\frac{z}{y}=a$ $(i)$
$z^2+x^2=b z x \Rightarrow \frac{z}{x}+\frac{x}{z}=b$ $(ii)$
$x^2+y^2=c x y \Rightarrow \frac{x}{y}+\frac{y}{x}=c$ $(iii)$
$(i)$ और $(iii)$ का गुणा करने पर:
$(\frac{y}{z}+\frac{z}{y})(\frac{x}{y}+\frac{y}{x}) = ac$
$\frac{x}{z} + \frac{y^2}{zx} + \frac{zx}{y^2} + \frac{z}{x} = ac$
$(ii)$ से,हम जानते हैं कि $\frac{z}{x}+\frac{x}{z}=b$. इस मान को प्रतिस्थापित करने पर:
$b + \frac{y^2}{zx} + \frac{zx}{y^2} = ac$
$\frac{y^2}{zx} + \frac{zx}{y^2} = ac-b$
324
EasyMCQ
$\tan 1^{\circ}, \tan 2^{\circ}, \ldots, \tan 89^{\circ}$ का गुणोत्तर माध्य (geometric mean) है
A
$\frac{1}{89}$
B
$1$
C
$\frac{1}{3}$
D
$\sqrt{3}$

Solution

(B) माना $P = \tan 1^{\circ} \cdot \tan 2^{\circ} \cdot \ldots \cdot \tan 89^{\circ}$.
गुणधर्म $\tan(90^{\circ} - \theta) = \cot \theta$ का उपयोग करने पर:
$P = (\tan 1^{\circ} \cdot \tan 89^{\circ}) \cdot (\tan 2^{\circ} \cdot \tan 88^{\circ}) \cdot \ldots \cdot (\tan 44^{\circ} \cdot \tan 46^{\circ}) \cdot \tan 45^{\circ}$.
चूंकि $\tan \theta \cdot \tan(90^{\circ} - \theta) = 1$,प्रत्येक युग्म का मान $1$ होगा।
अतः,$P = 1 \cdot 1 \cdot \ldots \cdot 1 \cdot \tan 45^{\circ} = 1$.
$n$ पदों का गुणोत्तर माध्य $(a_1 \cdot a_2 \cdot \ldots \cdot a_n)^{1/n}$ होता है।
यहाँ $n = 89$ है,इसलिए गुणोत्तर माध्य $(P)^{1/89} = (1)^{1/89} = 1$.
अतः,विकल्प $B$ सही है.
325
EasyMCQ
$\cot 18^{\circ} \cdot \cot 36^{\circ}+1=$
A
$\sqrt{5+2 \sqrt{5}}$
B
$\sqrt{5-2 \sqrt{5}}$
C
$3-\sqrt{5}$
D
$3+\sqrt{5}$

Solution

(D) हम जानते हैं कि $\cot 18^{\circ} \cot 36^{\circ}+1 = \frac{\cos 18^{\circ}}{\sin 18^{\circ}} \cdot \frac{\cos 36^{\circ}}{\sin 36^{\circ}}+1$.
$\cos 36^{\circ} = 1-2\sin^2 18^{\circ}$ का उपयोग करने पर:
$\frac{\cos 18^{\circ}(1-2\sin^2 18^{\circ})}{\sin 18^{\circ} \cdot 2 \sin 18^{\circ} \cos 18^{\circ}}+1 = \frac{1-2\sin^2 18^{\circ}}{2\sin^2 18^{\circ}}+1 = \frac{1}{2\sin^2 18^{\circ}}$.
चूंकि $\sin 18^{\circ} = \frac{\sqrt{5}-1}{4}$,इसलिए $\sin^2 18^{\circ} = \frac{5+1-2\sqrt{5}}{16} = \frac{6-2\sqrt{5}}{16} = \frac{3-\sqrt{5}}{8}$.
यह मान रखने पर:
$\frac{1}{2(\frac{3-\sqrt{5}}{8})} = \frac{4}{3-\sqrt{5}} = \frac{4(3+\sqrt{5})}{9-5} = \frac{4(3+\sqrt{5})}{4} = 3+\sqrt{5}$.
326
EasyMCQ
$\cos^3 110^{\circ} + \cos^3 10^{\circ} + \cos^3 130^{\circ} = $
A
$\frac{3}{4}$
B
$\frac{3}{8}$
C
$\frac{3\sqrt{3}}{8}$
D
$\frac{3\sqrt{3}}{4}$

Solution

(C) हम त्रिकोणमितीय सर्वसमिका का उपयोग करते हैं: $\cos^3 x + \cos^3(120^{\circ} - x) + \cos^3(120^{\circ} + x) = \frac{3}{4} \cos(3x)$.
दी गई व्यंजक $\cos^3 10^{\circ} + \cos^3 110^{\circ} + \cos^3 130^{\circ}$ को इस प्रकार लिखा जा सकता है:
$\cos^3 10^{\circ} + \cos^3(120^{\circ} - 10^{\circ}) + \cos^3(120^{\circ} + 10^{\circ})$.
यहाँ,$x = 10^{\circ}$.
सर्वसमिका लागू करने पर:
$= \frac{3}{4} \cos(3 \times 10^{\circ})$
$= \frac{3}{4} \cos 30^{\circ}$
$= \frac{3}{4} \times \frac{\sqrt{3}}{2}$
$= \frac{3\sqrt{3}}{8}$.
327
MediumMCQ
$\tan 40^{\circ} + \tan 11^{\circ} + \tan 20^{\circ} - \tan 56^{\circ} + \tan 56^{\circ} \tan 11^{\circ} + \sqrt{3} \tan 40^{\circ} \tan 20^{\circ}$ का मान है
A
$\sqrt{3}-1$
B
$\sqrt{3}+1$
C
$1$
D
$0$

Solution

(A) हम जानते हैं कि $\tan(A+B) = \frac{\tan A + \tan B}{1 - \tan A \tan B}$ होता है।
$\tan 60^{\circ} = \tan(40^{\circ} + 20^{\circ}) = \sqrt{3}$ का उपयोग करने पर,$\tan 40^{\circ} + \tan 20^{\circ} + \sqrt{3} \tan 40^{\circ} \tan 20^{\circ} = \sqrt{3}$ प्राप्त होता है।
इसी प्रकार,$\tan(56^{\circ} - 11^{\circ}) = \tan 45^{\circ} = 1$ का उपयोग करने पर,$\tan 56^{\circ} - \tan 11^{\circ} - \tan 56^{\circ} \tan 11^{\circ} = 1$ प्राप्त होता है।
इन मानों को रखने पर,उत्तर $\sqrt{3} - 1$ प्राप्त होता है।
328
DifficultMCQ
$\cos^2 76^{\circ} + \cos^2 16^{\circ} - \cos 76^{\circ} \cos 16^{\circ}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$0$
B
$\frac{1}{2}$
C
$\frac{3}{4}$
D
$\frac{3}{2}$

Solution

(C) माना $E = \cos^2 76^{\circ} + \cos^2 16^{\circ} - \cos 76^{\circ} \cos 16^{\circ}$.
सर्वसमिका $\cos^2 \theta = \frac{1 + \cos 2\theta}{2}$ का उपयोग करने पर:
$E = \frac{1 + \cos 152^{\circ}}{2} + \frac{1 + \cos 32^{\circ}}{2} - \cos 76^{\circ} \cos 16^{\circ}$
$E = 1 + \frac{1}{2} (\cos 152^{\circ} + \cos 32^{\circ}) - \cos 76^{\circ} \cos 16^{\circ}$
$\cos C + \cos D = 2 \cos \frac{C+D}{2} \cos \frac{C-D}{2}$ का उपयोग करने पर:
$\cos 152^{\circ} + \cos 32^{\circ} = 2 \cos 92^{\circ} \cos 60^{\circ} = \cos 92^{\circ}$
$2 \cos A \cos B = \cos(A+B) + \cos(A-B)$ का उपयोग करने पर:
$\cos 76^{\circ} \cos 16^{\circ} = \frac{1}{2} (\cos 92^{\circ} + \cos 60^{\circ}) = \frac{1}{2} \cos 92^{\circ} + \frac{1}{4}$
मान रखने पर:
$E = 1 + \frac{1}{2} \cos 92^{\circ} - (\frac{1}{2} \cos 92^{\circ} + \frac{1}{4}) = 1 - \frac{1}{4} = \frac{3}{4}$
329
MediumMCQ
यदि $\alpha, \beta$ न्यून कोण हैं जैसे कि $\frac{\sin \alpha}{\sin \beta} = \frac{6}{5}$ और $\frac{\cos \alpha}{\cos \beta} = \frac{9}{5 \sqrt{5}}$,तो $\sin \alpha = $
A
$\frac{4}{5}$
B
$\frac{3}{5}$
C
$\frac{3}{4}$
D
$\frac{2}{3}$

Solution

(A) दिया है: $\sin \alpha = \frac{6}{5} \sin \beta$ और $\cos \alpha = \frac{9}{5 \sqrt{5}} \cos \beta$.
सर्वसमिका $\sin^2 \alpha + \cos^2 \alpha = 1$ का उपयोग करने पर:
$(\frac{6}{5} \sin \beta)^2 + (\frac{9}{5 \sqrt{5}} \cos \beta)^2 = 1$
$\frac{36}{25} \sin^2 \beta + \frac{81}{125} \cos^2 \beta = 1$
$125$ से गुणा करने पर:
$180 \sin^2 \beta + 81 \cos^2 \beta = 125$
चूंकि $\cos^2 \beta = 1 - \sin^2 \beta$:
$180 \sin^2 \beta + 81(1 - \sin^2 \beta) = 125$
$180 \sin^2 \beta + 81 - 81 \sin^2 \beta = 125$
$99 \sin^2 \beta = 44$
$\sin^2 \beta = \frac{44}{99} = \frac{4}{9}$
$\sin \beta = \frac{2}{3}$ (चूंकि $\beta$ न्यून कोण है)।
अब,$\sin \alpha = \frac{6}{5} \sin \beta = \frac{6}{5} \times \frac{2}{3} = \frac{4}{5}$.
330
EasyMCQ
यदि $\sec \theta + \tan \theta = \frac{1}{3}$ है,तो $2 \theta$ किस चतुर्थांश में स्थित है?
A
$1^{st}$ चतुर्थांश
B
$2^{nd}$ चतुर्थांश
C
$3^{rd}$ चतुर्थांश
D
$4^{th}$ चतुर्थांश

Solution

(C) दिया गया है $\sec \theta + \tan \theta = \frac{1}{3}$ . . . . . . $(i)$
चूंकि $\sec^2 \theta - \tan^2 \theta = 1$,इसलिए $(\sec \theta - \tan \theta)(\sec \theta + \tan \theta) = 1$ है।
अतः,$\sec \theta - \tan \theta = 3$ . . . . . . $(ii)$
$(i)$ और $(ii)$ को जोड़ने पर,$2 \sec \theta = \frac{10}{3} \Rightarrow \sec \theta = \frac{5}{3}$ प्राप्त होता है।
$(i)$ में से $(ii)$ घटाने पर,$2 \tan \theta = \frac{-8}{3} \Rightarrow \tan \theta = \frac{-4}{3}$ प्राप्त होता है।
चूंकि $\sec \theta > 0$ और $\tan \theta < 0$ है,इसलिए $\theta$ चौथे चतुर्थांश में स्थित है।
अब,$\tan 2 \theta = \frac{2 \tan \theta}{1 - \tan^2 \theta} = \frac{24}{7} > 0$ है।
चूंकि $\theta$ चौथे चतुर्थांश में है,$270^{\circ} < \theta < 360^{\circ}$,इसलिए $540^{\circ} < 2 \theta < 720^{\circ}$ है।
$\tan 2 \theta > 0$ और $\sin 2 \theta < 0$ होने के कारण,$2 \theta$ तीसरे चतुर्थांश में स्थित है।
331
EasyMCQ
यदि $\sinh x = \frac{\sqrt{21}}{2}$ है,तो $\cosh 2x + \sinh 2x = $
A
$\frac{21}{2}$
B
$\frac{25}{2}$
C
$\frac{23 + 5\sqrt{21}}{2}$
D
$\frac{32 + 5\sqrt{23}}{2}$

Solution

(C) दिया गया है $\sinh x = \frac{\sqrt{21}}{2}$.
हम जानते हैं कि $\cosh^2 x - \sinh^2 x = 1$,इसलिए $\cosh x = \sqrt{1 + \sinh^2 x} = \sqrt{1 + \frac{21}{4}} = \sqrt{\frac{25}{4}} = \frac{5}{2}$.
सर्वसमिकाओं $\sinh 2x = 2 \sinh x \cosh x$ और $\cosh 2x = \cosh^2 x + \sinh^2 x$ का उपयोग करने पर:
$\sinh 2x = 2 \times \frac{\sqrt{21}}{2} \times \frac{5}{2} = \frac{5\sqrt{21}}{2}$.
$\cosh 2x = (\frac{5}{2})^2 + (\frac{\sqrt{21}}{2})^2 = \frac{25}{4} + \frac{21}{4} = \frac{46}{4} = \frac{23}{2}$.
अतः,$\cosh 2x + \sinh 2x = \frac{23}{2} + \frac{5\sqrt{21}}{2} = \frac{23 + 5\sqrt{21}}{2}$.
332
EasyMCQ
$\frac{\cot A}{1-\tan A}+\frac{\tan A}{1-\cot A} = ?$
A
$1+\tan A+\cot A$
B
$1+\sec A \operatorname{cosec} A$
C
$\sin A \cos A+1$
D
$\sec A \operatorname{cosec} A-1$

Solution

(B) दी गई व्यंजक: $\frac{\cot A}{1-\tan A}+\frac{\tan A}{1-\cot A}$
$\cot A = \frac{\cos A}{\sin A}$ और $\tan A = \frac{\sin A}{\cos A}$ रखने पर:
$= \frac{\frac{\cos A}{\sin A}}{1-\frac{\sin A}{\cos A}} + \frac{\frac{\sin A}{\cos A}}{1-\frac{\cos A}{\sin A}}$
$= \frac{\cos^2 A}{\sin A(\cos A-\sin A)} + \frac{\sin^2 A}{\cos A(\sin A-\cos A)}$
$= \frac{\cos^2 A}{\sin A(\cos A-\sin A)} - \frac{\sin^2 A}{\cos A(\cos A-\sin A)}$
$= \frac{1}{(\cos A-\sin A)} \left[ \frac{\cos^3 A - \sin^3 A}{\sin A \cos A} \right]$
सर्वसमिका $a^3 - b^3 = (a-b)(a^2+ab+b^2)$ का उपयोग करने पर:
$= \frac{(\cos A-\sin A)(\cos^2 A + \sin^2 A + \sin A \cos A)}{(\cos A-\sin A) \sin A \cos A}$
$= \frac{1 + \sin A \cos A}{\sin A \cos A}$
$= \frac{1}{\sin A \cos A} + 1$
$= \operatorname{cosec} A \sec A + 1$
333
EasyMCQ
$\frac{\tan A}{1-\cot A} + \frac{\cot A}{1-\tan A} = ?$
A
$1 + \sec A \operatorname{cosec} A$
B
$\tan A + \cot A$
C
$1 + \tan A + \cot A$
D
$\sec A + \operatorname{cosec} A + 1$

Solution

(A) दिया गया व्यंजक: $\frac{\tan A}{1-\cot A} + \frac{\cot A}{1-\tan A}$
$\tan A$ और $\cot A$ को $\sin A$ और $\cos A$ के पदों में बदलने पर:
$= \frac{\frac{\sin A}{\cos A}}{1-\frac{\cos A}{\sin A}} + \frac{\frac{\cos A}{\sin A}}{1-\frac{\sin A}{\cos A}}$
$= \frac{\sin^2 A}{\cos A(\sin A - \cos A)} + \frac{\cos^2 A}{\sin A(\cos A - \sin A)}$
$= \frac{\sin^2 A}{\cos A(\sin A - \cos A)} - \frac{\cos^2 A}{\sin A(\sin A - \cos A)}$
$= \frac{1}{\sin A - \cos A} \left[ \frac{\sin^3 A - \cos^3 A}{\sin A \cos A} \right]$
$a^3 - b^3 = (a - b)(a^2 + b^2 + ab)$ सूत्र का उपयोग करने पर:
$= \frac{(\sin A - \cos A)(\sin^2 A + \cos^2 A + \sin A \cos A)}{(\sin A - \cos A)(\sin A \cos A)}$
$= \frac{1 + \sin A \cos A}{\sin A \cos A} = \frac{1}{\sin A \cos A} + 1 = \sec A \operatorname{cosec} A + 1$
334
MediumMCQ
यदि $P = \tan 15^{\circ} + \cot 15^{\circ}$,$Q = \tan 22 \frac{1}{2}^{\circ} + \cot 22 \frac{1}{2}^{\circ}$ और $R = \sin 54^{\circ} + \sin 18^{\circ}$ है,तो उनका आरोही क्रम क्या है?
A
$P, Q, R$
B
$P, R, Q$
C
$R, Q, P$
D
$R, P, Q$

Solution

(C) दिया गया है,$P = \tan 15^{\circ} + \cot 15^{\circ}$,$Q = \tan 22 \frac{1}{2}^{\circ} + \cot 22 \frac{1}{2}^{\circ}$ और $R = \sin 54^{\circ} + \sin 18^{\circ}$.
$P$ के लिए: $P = \frac{\sin 15^{\circ}}{\cos 15^{\circ}} + \frac{\cos 15^{\circ}}{\sin 15^{\circ}} = \frac{1}{\sin 15^{\circ} \cos 15^{\circ}} = \frac{2}{\sin 30^{\circ}} = 4$.
$Q$ के लिए: $Q = \frac{1}{\sin 22.5^{\circ} \cos 22.5^{\circ}} = \frac{2}{\sin 45^{\circ}} = 2\sqrt{2} \approx 2.828$.
$R$ के लिए: $R = \sin 54^{\circ} + \sin 18^{\circ} = \cos 36^{\circ} + \sin 18^{\circ} = \frac{\sqrt{5}+1}{4} + \frac{\sqrt{5}-1}{4} = \frac{\sqrt{5}}{2} \approx 1.118$.
मानों की तुलना करने पर: $R < Q < P$.
335
EasyMCQ
List-$I$ की वस्तुओं का मिलान List-$II$ की प्रविष्टियों से कीजिए।
List-$I$List-$II$
$(I)$ $\sin^2 5^{\circ} + \sin^2 10^{\circ} + \sin^2 15^{\circ} + \dots + \sin^2 90^{\circ}$$(A)$ $0$
$(II)$ $\tan^2 5^{\circ} \cdot \tan^2 10^{\circ} \cdot \tan^2 15^{\circ} \dots \tan^2 85^{\circ}$$(B)$ $\frac{19}{2}$
$(III)$ $\cos^2 5^{\circ} + \cos^2 10^{\circ} + \cos^2 15^{\circ} + \dots + \cos^2 180^{\circ}$$(C)$ $18$
$(IV)$ $\cot 5^{\circ} + \cot 10^{\circ} + \cot 15^{\circ} + \dots + \cot 175^{\circ}$$(D)$ $1$
$(E)$ $-1$
A
$(I)$-$B$,$(II)$-$D$,$(III)$-$C$,$(IV)$-$A$
B
$(I)$-$B$,$(II)$-$E$,$(III)$-$A$,$(IV)$-$C$
C
$(I)$-$B$,$(II)$-$C$,$(III)$-$A$,$(IV)$-$D$
D
$(I)$-$C$,$(II)$-$B$,$(III)$-$D$,$(IV)$-$E$

Solution

(A) $(I)$ श्रेणी $\sin^2 5^{\circ} + \sin^2 10^{\circ} + \dots + \sin^2 90^{\circ}$ है। $5^{\circ}$ से $85^{\circ}$ तक $18$ पद हैं और $\sin^2 90^{\circ} = 1$ है। $\sin^2 \theta + \sin^2(90^{\circ}-\theta) = 1$ का उपयोग करने पर,$8$ जोड़े मिलते हैं,साथ ही $\sin^2 45^{\circ} = 0.5$ और $\sin^2 90^{\circ} = 1$। कुल $= 8 + 0.5 + 1 = 9.5 = \frac{19}{2}$। अतः,$(I)$-$B$।
$(II)$ $\tan^2 5^{\circ} \cdot \tan^2 85^{\circ} = \tan^2 5^{\circ} \cdot \cot^2 5^{\circ} = 1$। ऐसे $8$ जोड़े हैं और $\tan^2 45^{\circ} = 1$। कुल $= 1^8 \cdot 1 = 1$। अतः,$(II)$-$D$।
$(III)$ $\cos^2 5^{\circ} + \dots + \cos^2 180^{\circ}$। चूंकि $\cos(180^{\circ}-\theta) = -\cos \theta$,इसलिए $\cos^2(180^{\circ}-\theta) = \cos^2 \theta$। योग $18$ है। अतः,$(III)$-$C$।
$(IV)$ $\cot \theta + \cot(180^{\circ}-\theta) = 0$। $5^{\circ}$ से $175^{\circ}$ तक के जोड़े $0$ हो जाते हैं। $\cot 90^{\circ} = 0$। कुल $= 0$। अतः,$(IV)$-$A$।
336
EasyMCQ
यदि $\sin \theta + \operatorname{cosec} \theta = 4$ है,तो $\sin^2 \theta + \operatorname{cosec}^2 \theta = $
A
$12$
B
$18$
C
$16$
D
$14$

Solution

(D) दिया है,$\sin \theta + \operatorname{cosec} \theta = 4$।
दोनों पक्षों का वर्ग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$(\sin \theta + \operatorname{cosec} \theta)^2 = 4^2$
$\sin^2 \theta + \operatorname{cosec}^2 \theta + 2 \sin \theta \operatorname{cosec} \theta = 16$
चूंकि $\sin \theta \operatorname{cosec} \theta = 1$,इसलिए:
$\sin^2 \theta + \operatorname{cosec}^2 \theta + 2(1) = 16$
$\sin^2 \theta + \operatorname{cosec}^2 \theta = 16 - 2 = 14$.
337
MediumMCQ
मान ज्ञात कीजिए: $\sqrt{\sin ^4 x+4 \cos ^2 x}-\sqrt{\cos ^4 x+4 \sin ^2 x}$
A
$1-\cos 2 x$
B
$\tan 2 x$
C
$\sin 2 x$
D
$\cos 2 x$

Solution

(D) दिया गया व्यंजक: $\sqrt{\sin ^4 x+4 \cos ^2 x}-\sqrt{\cos ^4 x+4 \sin ^2 x}$
सर्वसमिका $\cos ^2 x = 1-\sin ^2 x$ और $\sin ^2 x = 1-\cos ^2 x$ का उपयोग करने पर:
$= \sqrt{\sin ^4 x-4 \sin ^2 x+4}-\sqrt{\cos ^4 x-4 \cos ^2 x+4}$
$= \sqrt{(\sin ^2 x-2)^2}-\sqrt{(\cos ^2 x-2)^2}$
$= |\sin ^2 x-2|-|\cos ^2 x-2|$
$= (2-\sin ^2 x)-(2-\cos ^2 x)$
$= \cos ^2 x-\sin ^2 x$
$= \cos 2 x$
338
MediumMCQ
यदि समीकरण $\cosh x - \frac{4}{5} \sinh x = 1$ का एक हल $x = 0$ है,तो दूसरा हल $x =$ है।
A
$2 \log 2$
B
$2 \log 5$
C
$\log \left(\frac{4}{3}\right)$
D
$2 \log 3$

Solution

(D) दिया गया समीकरण: $\cosh x - \frac{4}{5} \sinh x = 1$
$5$ से गुणा करने पर: $5 \cosh x - 4 \sinh x = 5$
$\cosh x = \frac{e^x + e^{-x}}{2}$ और $\sinh x = \frac{e^x - e^{-x}}{2}$ प्रतिस्थापित करने पर:
$5 \left(\frac{e^x + e^{-x}}{2}\right) - 4 \left(\frac{e^x - e^{-x}}{2}\right) = 5$
$2$ से गुणा करने पर: $5(e^x + e^{-x}) - 4(e^x - e^{-x}) = 10$
$5e^x + 5e^{-x} - 4e^x + 4e^{-x} = 10$
$e^x + 9e^{-x} = 10$
$e^x$ से गुणा करने पर: $(e^x)^2 - 10e^x + 9 = 0$
$(e^x - 1)(e^x - 9) = 0$
स्थिति $1$: $e^x = 1 \Rightarrow x = 0$
स्थिति $2$: $e^x = 9 \Rightarrow x = \ln 9 = \ln(3^2) = 2 \ln 3$
अतः,दूसरा हल $x = 2 \log 3$ है।
339
EasyMCQ
यदि $\sinh u = \tan \theta$ है,तो $\cosh u$ किसके बराबर है?
A
$-\sec \theta$
B
$\sec \theta$
C
$\sin \theta$
D
$\cot \theta$

Solution

(B) हम जानते हैं कि हाइपरबोलिक फलनों के लिए मूल सर्वसमिका: $\cosh^2 u - \sinh^2 u = 1$ है।
दिया गया है कि $\sinh u = \tan \theta$ है।
इसे सर्वसमिका में प्रतिस्थापित करने पर: $\cosh^2 u - (\tan \theta)^2 = 1$ प्राप्त होता है।
$\cosh^2 u = 1 + \tan^2 \theta$।
त्रिकोणमितीय सर्वसमिका $1 + \tan^2 \theta = \sec^2 \theta$ का उपयोग करने पर: $\cosh^2 u = \sec^2 \theta$।
अतः,$\cosh u = \sec \theta$ (क्योंकि $\cosh u$ हमेशा धनात्मक होता है)।
340
EasyMCQ
यदि $\cos \theta = -\frac{\sqrt{3}}{2}$ और $\sin \alpha = -\frac{3}{5}$ है,जहाँ $\theta$ तीसरे चतुर्थांश में नहीं है,तो $\frac{2 \tan \alpha + \sqrt{3} \tan \theta}{\cot^2 \theta + \cos \alpha}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{7}{22}$
B
$\frac{5}{22}$
C
$\frac{9}{22}$
D
$\frac{22}{5}$

Solution

(B) दिया गया है $\cos \theta = -\frac{\sqrt{3}}{2} < 0$। चूँकि $\theta$ तीसरे चतुर्थांश में नहीं है,इसलिए $\theta$ दूसरे चतुर्थांश में स्थित होगा।
दूसरे चतुर्थांश में,$\tan \theta = -\frac{1}{\sqrt{3}}$ और $\cot \theta = -\sqrt{3}$।
अतः,$\cot^2 \theta = (-\sqrt{3})^2 = 3$।
दिया गया है $\sin \alpha = -\frac{3}{5}$। चूँकि $\sin \alpha < 0$,इसलिए $\alpha$ तीसरे या चौथे चतुर्थांश में स्थित होगा।
स्थिति $1$: यदि $\alpha$ तीसरे चतुर्थांश में है,तो $\tan \alpha = \frac{3}{4}$ और $\cos \alpha = -\frac{4}{5}$।
व्यंजक का मान $\frac{2(\frac{3}{4}) + \sqrt{3}(-\frac{1}{\sqrt{3}})}{3 - \frac{4}{5}} = \frac{\frac{3}{2} - 1}{\frac{11}{5}} = \frac{5}{22}$ होगा।
अतः सही विकल्प $\frac{5}{22}$ है।
341
EasyMCQ
यदि $\sin \theta + \operatorname{cosec} \theta = 2$ है,तो $\sin^{10} \theta + \operatorname{cosec}^{10} \theta$ का मान किसके बराबर है?
A
$2$
B
$2^{10}$
C
$2^9$
D
$2^8$

Solution

(A) दिया गया है,$\sin \theta + \operatorname{cosec} \theta = 2$।
हम जानते हैं कि $\operatorname{cosec} \theta = \frac{1}{\sin \theta}$।
अतः,$\sin \theta + \frac{1}{\sin \theta} = 2$।
मान लीजिए $\sin \theta = x$,तो $x + \frac{1}{x} = 2$,जिसका अर्थ है $x^2 - 2x + 1 = 0$,या $(x - 1)^2 = 0$।
इस प्रकार,$x = 1$,जिसका अर्थ है $\sin \theta = 1$।
परिणामस्वरूप,$\operatorname{cosec} \theta = 1$।
इसलिए,$\sin^{10} \theta + \operatorname{cosec}^{10} \theta = (1)^{10} + (1)^{10} = 1 + 1 = 2$।
342
MediumMCQ
यदि $0 < \theta < \frac{\pi}{2}$ और $\sin \theta \cos \theta = \frac{12}{25}$ है,तो $\sin^4 \theta + \cos^4 \theta$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{327}{625}$
B
$\frac{337}{625}$
C
$\frac{347}{625}$
D
$\frac{340}{625}$

Solution

(B) दिया गया है कि $0 < \theta < \frac{\pi}{2}$ और $\sin \theta \cos \theta = \frac{12}{25}$ है।
हमें $\sin^4 \theta + \cos^4 \theta$ का मान ज्ञात करना है।
सर्वसमिका $a^2 + b^2 = (a + b)^2 - 2ab$ का उपयोग करने पर:
$\sin^4 \theta + \cos^4 \theta = (\sin^2 \theta)^2 + (\cos^2 \theta)^2$
$= (\sin^2 \theta + \cos^2 \theta)^2 - 2 \sin^2 \theta \cos^2 \theta$
चूंकि $\sin^2 \theta + \cos^2 \theta = 1$ है,इसलिए:
$= (1)^2 - 2(\sin \theta \cos \theta)^2$
$= 1 - 2 \left(\frac{12}{25}\right)^2$
$= 1 - 2 \left(\frac{144}{625}\right)$
$= 1 - \frac{288}{625}$
$= \frac{625 - 288}{625} = \frac{337}{625}$.
343
EasyMCQ
यदि $\sin(\theta) + \operatorname{cosec}(\theta) = 2$ है,तो $\sin^{2020}(\theta) + \operatorname{cosec}^{2020}(\theta) = \dots$
A
$2^{2020}$
B
$2020^{2019}$
C
$2^{2019}$
D
$2$

Solution

(D) दिया गया है $\sin(\theta) + \operatorname{cosec}(\theta) = 2$।
चूंकि $\operatorname{cosec}(\theta) = \frac{1}{\sin(\theta)}$,हमारे पास $\sin(\theta) + \frac{1}{\sin(\theta)} = 2$ है।
माना $x = \sin(\theta)$,तो $x + \frac{1}{x} = 2$,जिसका अर्थ है $x^2 - 2x + 1 = 0$,अतः $(x - 1)^2 = 0$।
इस प्रकार,$\sin(\theta) = 1$।
इसलिए,$\sin^{2020}(\theta) + \operatorname{cosec}^{2020}(\theta) = (1)^{2020} + (1)^{2020} = 1 + 1 = 2$।
344
EasyMCQ
यदि $\sec \theta = m$ और $\tan \theta = n$ है,तो $\frac{1}{m} \left[ m + n + \frac{1}{m + n} \right] = $
A
$1$
B
$2$
C
$-1$
D
$3$

Solution

(B) दिया है,$\sec \theta = m$ और $\tan \theta = n$।
हम जानते हैं कि $\sec^2 \theta - \tan^2 \theta = 1$,इसलिए $m^2 - n^2 = 1$,जिसका अर्थ है $(m - n)(m + n) = 1$।
अतः,$\frac{1}{m + n} = m - n$।
अब,इस मान को व्यंजक में प्रतिस्थापित करने पर:
$\frac{1}{m} [m + n + (m - n)] = \frac{1}{m} [2m] = 2$।
345
EasyMCQ
$\frac{1-\cos(2x)+\sin(x)}{\sin(2x)+\cos(x)} = $
A
$\sin(x)$
B
$\cos(x)$
C
$\tan(x)$
D
$\operatorname{cosec}(x)$

Solution

(C) दिया गया व्यंजक: $\frac{1-\cos(2x)+\sin(x)}{\sin(2x)+\cos(x)}$
सर्वसमिका $\cos(2x) = 1 - 2\sin^2(x)$ का उपयोग करने पर,अंश: $1 - (1 - 2\sin^2(x)) + \sin(x) = 2\sin^2(x) + \sin(x) = \sin(x)(2\sin(x) + 1)$
सर्वसमिका $\sin(2x) = 2\sin(x)\cos(x)$ का उपयोग करने पर,हर: $2\sin(x)\cos(x) + \cos(x) = \cos(x)(2\sin(x) + 1)$
इन मानों को व्यंजक में रखने पर: $\frac{\sin(x)(2\sin(x) + 1)}{\cos(x)(2\sin(x) + 1)} = \frac{\sin(x)}{\cos(x)} = \tan(x)$
346
EasyMCQ
यदि $4 \cos x + 3 \sin x = 5$ है,तो $\tan x$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{3}{4}$
B
$\frac{4}{3}$
C
$-\frac{3}{4}$
D
$-\frac{4}{3}$

Solution

(A) दिया गया है,$4 \cos x + 3 \sin x = 5$।
दोनों पक्षों को $\cos x$ से विभाजित करने पर:
$4 + 3 \tan x = 5 \sec x$।
दोनों पक्षों का वर्ग करने पर:
$(4 + 3 \tan x)^2 = (5 \sec x)^2$।
$16 + 9 \tan^2 x + 24 \tan x = 25 \sec^2 x$।
सर्वसमिका $\sec^2 x = 1 + \tan^2 x$ का उपयोग करने पर:
$16 + 9 \tan^2 x + 24 \tan x = 25(1 + \tan^2 x)$।
$16 + 9 \tan^2 x + 24 \tan x = 25 + 25 \tan^2 x$।
पदों को व्यवस्थित करने पर:
$16 \tan^2 x - 24 \tan x + 9 = 0$।
$(4 \tan x - 3)^2 = 0$।
अतः,$4 \tan x = 3$,जिससे $\tan x = \frac{3}{4}$ प्राप्त होता है।
347
MediumMCQ
यदि $\sec \theta + \tan \theta = 2/3$ है,तो $\theta$ किस चतुर्थांश में स्थित है?
A
$I$
B
$II$
C
$III$
D
$IV$

Solution

(D) दिया गया है कि $\sec \theta + \tan \theta = 2/3$ $(i)$
हम जानते हैं कि $\sec^2 \theta - \tan^2 \theta = 1$,जिसका अर्थ है $(\sec \theta - \tan \theta)(\sec \theta + \tan \theta) = 1$.
$(i)$ से मान रखने पर,हमें $\sec \theta - \tan \theta = 3/2$ प्राप्त होता है (ii)
$(i)$ और (ii) को जोड़ने पर: $2 \sec \theta = 2/3 + 3/2 = (4 + 9)/6 = 13/6$,अतः $\sec \theta = 13/12$.
$(i)$ में से (ii) घटाने पर: $2 \tan \theta = 2/3 - 3/2 = (4 - 9)/6 = -5/6$,अतः $\tan \theta = -5/12$.
चूँकि $\sec \theta > 0$ और $\tan \theta < 0$,इसलिए $\theta$ चतुर्थ $(IV)$ चतुर्थांश में स्थित है.

Trigonometrical Ratios, Functions and Identities — Mix Examples-Trigonometrical Ratios, Functions and Identities · Frequently Asked Questions

1Are these Trigonometrical Ratios, Functions and Identities questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Trigonometrical Ratios, Functions and Identities Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.