Animal Husbandry Questions in Gujarati

(D) વિધાન $(i)$ સાચું છે: પ્રાણીસંવર્ધનનો મુખ્ય હેતુ દૂધ ઉત્પાદન અને ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે: એક જ જાતિની વિવિધ ઓલાદો લક્ષણોમાં ભિન્નતા દર્શાવે છે.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે: અંતઃસંકરણ દ્વારા શુદ્ધ વંશાવળી (pure lines) પ્રાપ્ત થાય છે,સંકરજાત (hybrid) નહીં. સંકરજાત સામાન્ય રીતે બહિઃસંકરણ અથવા આંતરજાતીય સંકરણ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
વિધાન $(iv)$ સાચું છે: ખચ્ચર એ નર ગધેડા અને માદા ઘોડા વચ્ચેના આંતરજાતીય સંકરણનું પરિણામ છે.
વિધાન $(v)$ ખોટું છે: હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોનું એકત્રીકરણ એ અંતઃસંકરણનું પરિણામ છે,આંતરજાતીય સંકરણનું નહીં. તેથી,વિધાન $(iii)$ અને $(v)$ ખોટા છે.

(D) પ્રાણી સંવર્ધન એ પશુપાલનનો એક ભાગ છે જે પાલતુ પ્રાણીઓના આનુવંશિક સુધારણા સાથે સંબંધિત છે. પ્રાણી સંવર્ધનના મુખ્ય હેતુઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. દૂધ,માંસ,ઈંડા વગેરે જેવા ઉત્પાદનોની ઉપજમાં વધારો કરવો.
$2$. ઉત્પાદનોની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો.
$3$. વિવિધ રોગો સામે પ્રાણીઓની પ્રતિકારક શક્તિમાં વધારો કરવો.
$4$. પ્રાણીઓની પ્રજનન ક્ષમતા અને વૃદ્ધિ દરમાં વધારો કરવો.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પ્રાણી સંવર્ધનના સાચા હેતુઓ છે.

(B) પ્રાણી સંવર્ધન એ સંતતિના ઇચ્છનીય ગુણોમાં સુધારો કરવા માટે પ્રાણીઓના પસંદગીયુક્ત પ્રજનનની પ્રક્રિયા છે.
પ્રાણી સંવર્ધનના હેતુઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. દૂધ,માંસ,ઈંડા વગેરે જેવી પેદાશોનું ઉત્પાદન વધારવું.
$2$. પેદાશોની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો.
$3$. પ્રાણીઓના પ્રજનન દરમાં વધારો કરવો.
$4$. રોગો સામે પ્રતિકારક શક્તિમાં સુધારો કરવો.
વિકલ્પ $B$ ફળોના પોષણ મૂલ્યનો ઉલ્લેખ કરે છે,જે વનસ્પતિ સંવર્ધનનો હેતુ છે,પ્રાણી સંવર્ધનનો નહીં. તેથી,તે પ્રાણી સંવર્ધનનો હેતુ નથી.

(B) પ્રાણી સંવર્ધન મુખ્યત્વે બે પદ્ધતિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે:
$1$. અંતઃસંવર્ધન (Inbreeding): આમાં એક જ જાતિના નજીકના સગા પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
$2$. બહિઃસંવર્ધન (Outbreeding): આમાં અસંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે,જેને આગળ આઉટ-ક્રોસિંગ,ક્રોસ-બ્રીડિંગ અને આંતરજાતીય સંકરણમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.
તેથી,મુખ્ય વર્ગીકરણ આ બે વ્યાપક શ્રેણીઓ પર આધારિત છે.

(D) પ્રાણી સંવર્ધન એ પશુધનના આનુવંશિક મૂલ્યના મૂલ્યાંકન સાથે સંબંધિત પ્રાણી વિજ્ઞાનની એક શાખા છે. પ્રાણી સંવર્ધનની મુખ્ય પદ્ધતિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. અંત:સંકરણ (Inbreeding): એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી પ્રજનન કરાવવું.
$2$. બહિ:સંકરણ (Outbreeding): અસંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે પ્રજનન,જેને આગળ આઉટ-ક્રોસિંગ,ક્રોસ-બ્રીડિંગ અને આંતરજાતિય સંકરણમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.
$3$. આંતરજાતિય સંકરણ (Interspecific hybridization): બે અલગ-અલગ સંબંધિત જાતિઓ વચ્ચે પ્રજનન (દા.ત.,ખચ્ચર).
'અંત:જાતિય સંકરણ' (Intraspecific hybridization) એ પ્રાણી સંવર્ધનના વર્ગીકરણમાં વપરાતો પ્રમાણિત શબ્દ નથી; એક જ જાતિની અંદર સંવર્ધન સામાન્ય રીતે અંત:સંકરણ અથવા આઉટ-ક્રોસિંગ હેઠળ આવરી લેવામાં આવે છે. તેથી,તેને પ્રાણી સંવર્ધનની અલગ પદ્ધતિ ગણવામાં આવતી નથી.

(B) અંતઃસંકરણ એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું પ્રજનન.
આ પ્રક્રિયા સમયુગ્મતામાં વધારો કરે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) વિકસાવવા માટે જરૂરી છે.
અંતઃસંકરણ હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોને બહાર લાવે છે,જે પસંદગી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
તે ઇચ્છિત જનીનોના એકત્રીકરણમાં અને ઓછા ઇચ્છનીય જનીનોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) પ્રાણીસંવર્ધન એ પશુપાલનનો એક ભાગ છે જે પાલતુ પ્રાણીઓના આનુવંશિક સુધારણા સાથે સંબંધિત છે. પ્રાણીસંવર્ધનનો મુખ્ય હેતુ પ્રાણીઓની પેદાશમાં વધારો કરવાનો અને ઉત્પાદનની ઇચ્છનીય ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો છે. શ્રેષ્ઠ લક્ષણો ધરાવતા પ્રાણીઓની પસંદગી કરીને અને તેમનું સંવર્ધન કરીને,ખેડૂતો દૂધ,માંસ,ઈંડા અથવા ઊનના સંદર્ભમાં ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

(A) પ્રાણી સંવર્ધનમાં,ખાસ કરીને અંતઃસંવર્ધન (inbreeding) દરમિયાન,એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત સજીવો વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી પ્રજનન કરાવવાથી સમયુગ્મતામાં વધારો થાય છે. આ પ્રક્રિયા ઇચ્છિત જનીનોના એકત્રીકરણમાં અને અનિચ્છનીય જનીનોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. તેથી,ઇચ્છિત લક્ષણોનું એકત્રીકરણ સમયુગ્મતામાં વધારો કરે છે.

(D) સાચી જોડ $D$ છે.
$1$. અમૂલ ડેરી આણંદ,ગુજરાતમાં આવેલી છે.
$2$. બનાસ ડેરી પાલનપુર,ગુજરાતમાં આવેલી છે.
$3$. દૂધસાગર ડેરી મહેસાણા,ગુજરાતમાં આવેલી છે.
$4$. ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચર રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટ $(IARI)$ નવી દિલ્હીમાં આવેલી છે,જે કૃષિ સંશોધન અને શિક્ષણ માટેની અગ્રણી રાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે.

(D) ડેરી ઉદ્યોગ એ કૃષિની એક શાખા છે જેમાં દૂધના ઉત્પાદન માટે પશુઓનું વ્યવસ્થાપન,કાચા દૂધમાંથી વિવિધ ડેરી ઉત્પાદનો બનાવવાની પ્રક્રિયા અને આ ઉત્પાદનોનું ગ્રાહકો સુધી વિતરણ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,તેમાં ઉપર જણાવેલ તમામ પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે.

(B) દૂધ અને દૂધની બનાવટોના ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલ ડેરી ઉદ્યોગ, એક વ્યાવસાયિક વ્યવસાય તરીકે અંદાજે $100$ વર્ષથી સ્થાપિત અને વિકસેલ છે। આ સમયગાળા દરમિયાન પશુપાલન, સંવર્ધન અને પ્રક્રિયા તકનીકોમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ જોવા મળી છે।

(B) અમૂલ (આણંદ મિલ્ક યુનિયન લિમિટેડ) એ ગુજરાતના આણંદ શહેરમાં આવેલી એક ડેરી સહકારી મંડળી છે.
તેની સ્થાપના $1946$ માં કરવામાં આવી હતી અને તેનું સંચાલન ગુજરાત કો-ઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન લિમિટેડ $(GCMMF)$ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
તે ભારતમાં શ્વેત ક્રાંતિનું પ્રતીક છે.

(D) પ્રાણીસંવર્ધન એ ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે સમાન જાતિના વ્યક્તિગત સજીવો વચ્ચે પ્રજનન કરાવવાની પ્રક્રિયા છે.
પ્રાણીસંવર્ધનને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: અંતઃસંકરણ અને બહિઃસંકરણ.
અંતઃસંકરણ એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકના સજીવો વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી પ્રજનન કરાવવું.
બહિઃસંકરણ એટલે અસંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે પ્રજનન,જે એક જ જાતિના સજીવો (પરંતુ $4-6$ પેઢી સુધી કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો ન હોય),અલગ-અલગ જાતિઓ વચ્ચે (સંકરણ) અથવા અલગ-અલગ પ્રજાતિઓ વચ્ચે (આંતરજાતીય સંકરણ) હોઈ શકે છે.
પેશી સંવર્ધન એ વનસ્પતિ જૈવપ્રૌદ્યોગિકીમાં વપરાતી તકનીક છે,પ્રાણીસંવર્ધનમાં નહીં.
તેથી,અંતઃસંકરણ અને બહિઃસંકરણ બંને પ્રાણીસંવર્ધનની પદ્ધતિઓ છે.

(C) પ્રાણીસંવર્ધન એ પશુપાલનની એક શાખા છે જેનો હેતુ પ્રાણીઓની ઉત્પાદકતા વધારવાનો અને ઉત્પાદનની ઇચ્છિત ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો છે.
પ્રાણીસંવર્ધનના મુખ્ય હેતુઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. પ્રાણીઓના વૃદ્ધિદરમાં વધારો કરવો.
$2$. ઉત્પાદન ક્ષમતામાં સુધારો કરવો (દા.ત. દૂધ,માંસ,ઈંડા અથવા ઊન).
$3$. ઉત્પાદનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો.
$4$. રોગો સામે પ્રતિકારક શક્તિ વધારવી.
$5$. પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ સામે અનુકૂલન ક્ષમતામાં સુધારો કરવો.
તેથી,વૃદ્ધિદરમાં વધારો કરવો એ પ્રાણીસંવર્ધનનો મુખ્ય હેતુ છે.

(B) અંતઃસંકરણ એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું સંકરણ. આ પ્રક્રિયા સમયુગ્મતા વધારવામાં મદદ કરે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) વિકસાવવા માટે આવશ્યક છે.

(A) દૂધને અત્યંત પૌષ્ટિક ખોરાક માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં આવશ્યક પ્રોટીન,ચરબી,કાર્બોદિતો,વિટામિન્સ અને ખનિજો હોય છે.
વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે દૂધ એક મૂલ્યવાન ખોરાક તરીકે વ્યાપકપણે સ્વીકૃત છે.
વિધાન $R$ દૂધની જૈવિક વ્યાખ્યા આપે છે,જે સસ્તન માદાની સ્તનગ્રંથિઓમાંથી નીકળતો કુદરતી સ્ત્રાવ છે જેનો હેતુ તેમના બચ્ચાઓનું પોષણ કરવાનો છે.
દૂધનું પોષણ મૂલ્ય (વિધાન $A$) એ તેના બચ્ચાઓ માટે સંપૂર્ણ ખોરાક તરીકેના જૈવિક હેતુ (વિધાન $R$) નું સીધું પરિણામ હોવાથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(A) વિધાન $X$ સાચું છે કારણ કે માનવી પશુપાલન,ખાસ કરીને ડેરી ઉદ્યોગ કરે છે,જેમાં ગાય,ભેંસ અને બકરી જેવા સસ્તન પ્રાણીઓને દૂધના ઉત્પાદન માટે રાખવામાં આવે છે અને તેમનું શોષણ કરવામાં આવે છે.
કારણ $Y$ પણ સાચું છે કારણ કે જૈવિક રીતે,સસ્તન પ્રાણીઓમાં દૂધ સ્તન ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે,જેનો મુખ્ય હેતુ તેમના પોતાના બચ્ચાને પોષણ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડવાનો હોય છે.
કારણ $Y$ એ સમજાવે છે કે માનવી આ પ્રાણીઓ પાસેથી દૂધ મેળવવા માટે સક્ષમ છે,કારણ કે માનવી મૂળભૂત રીતે બચ્ચા માટે બનાવાયેલ દૂધનો ઉપયોગ પોતાના વપરાશ માટે કરે છે. તેથી,$Y$ એ $X$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(D) ડેરી ઉદ્યોગમાં દૂધ અને તેની બનાવટો મેળવવા માટે પ્રાણીઓનું વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવે છે.
સામાન્ય ડેરી પ્રાણીઓમાં ગાય,ભેંસ,બકરી અને ઊંટનો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી (મધમાખી,મરઘા અથવા મત્સ્ય) કોઈ પણ ડેરી પ્રાણીઓ નથી,તેથી સાચો જવાબ 'આપેલ પૈકી એક પણ નહીં' છે.

(B) શ્વેતક્રાંતિ,જેને 'ઓપરેશન ફ્લડ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ભારતમાં દૂધના ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે પશુપાલન પદ્ધતિઓમાં સુધારો કરીને,પશુઓની ઓલાદોમાં સુધારો કરીને અને દૂધની મજબૂત સપ્લાય ચેઈન સ્થાપિત કરીને ડેરી ઉદ્યોગને વિકસાવવા પર કેન્દ્રિત હતી. તેથી,તે મુખ્યત્વે ડેરી ઉદ્યોગના વિકાસ સાથે સંકળાયેલ છે.

(B) શ્વેતક્રાંતિ,જેને $Operation$ $Flood$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ભારતમાં દૂધના ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેણે ભારતને દૂધની અછત ધરાવતા દેશમાંથી વિશ્વના સૌથી મોટા દૂધ ઉત્પાદક દેશમાં પરિવર્તિત કર્યું. તેથી,તે ડેરી ઉદ્યોગ (પશુપાલન) સાથે સંકળાયેલ છે.

(C) આંતરજાતીય સંકરણ એ એક એવી સંવર્ધન પદ્ધતિ છે જેમાં બે ભિન્ન સંબંધિત જાતિઓના નર અને માદા પ્રાણીઓ વચ્ચે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા બંને જાતિઓના ઇચ્છિત લક્ષણોને સંતતિમાં મેળવી શકાય છે. તેનું એક ઉદાહરણ ખચ્ચર છે,જે નર ગધેડા અને માદા ઘોડાના સંકરણથી ઉત્પન્ન થાય છે.

(A) અંત:સંકરણ એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકના સભ્યો વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું સંકરણ.
આ પ્રક્રિયા સમયુગ્મતામાં વધારો કરે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) વિકસાવવા માટે જરૂરી છે.
તેથી,વિધાન $X$ સાચું છે કારણ કે અંત:સંકરણ સમયુગ્મતાનું પ્રમાણ વધારે છે.
વિધાન $Y$ પણ સાચું છે કારણ કે શુદ્ધ વંશાવલિ વિકસાવવા માટે પ્રાણી સંવર્ધનમાં અંત:સંકરણ એક પ્રમાણિત પદ્ધતિ છે.
આમ,અંત:સંકરણ એ સમયુગ્મતા વધારવા માટેની ચોક્કસ પદ્ધતિ હોવાથી,વિધાન $Y$ એ વિધાન $X$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(D) દૂધને વિશ્વભરમાં માનવો માટે એક સંપૂર્ણ અને મૂલ્યવાન ખોરાક માનવામાં આવે છે. તેમાં વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે જરૂરી પ્રોટીન,ચરબી,કાર્બોદિત,વિટામિન અને ખનિજો જેવા આવશ્યક પોષક તત્વો હોય છે. જોકે ઘઉં અને ચોખા મુખ્ય પાક છે,દૂધ એ પ્રાણીજન્ય ખોરાકનું એક મુખ્ય ઉત્પાદન છે જેનું વૈશ્વિક મહત્વ ઘણું વધારે છે.

(D) ડેરી ઉદ્યોગ એ કૃષિની એક શાખા છે જે દૂધના ઉત્પાદન માટે પશુઓના વ્યવસ્થાપન અને ત્યારબાદ તેની પ્રક્રિયા અને વિતરણને આવરી લે છે.
$1$. દૂધના ઉત્પાદનમાં ગાય,ભેંસ,બકરી વગેરે જેવા ડેરી પશુઓનો ઉછેર અને વ્યવસ્થાપન સામેલ છે.
$2$. દૂધની પ્રક્રિયામાં પાશ્ચ્યુરાઈઝેશન,હોમોજનાઈઝેશન અને ચીઝ,માખણ અને દહીં જેવી ડેરી બનાવટોનું નિર્માણ સામેલ છે.
$3$. દૂધના વિતરણમાં આ ઉત્પાદનોને ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવા માટે લોજિસ્ટિક્સ અને સપ્લાય ચેઈન મેનેજમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આ તમામ પ્રવૃત્તિઓ ડેરી ઉદ્યોગના અભિન્ન અંગો છે.

(A) દૂધ એ સસ્તન પ્રાણીઓની સ્તન ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો પોષક તત્વોથી ભરપૂર પ્રવાહી ખોરાક છે. તે યુવાન સસ્તન પ્રાણીઓ માટે ઘન ખોરાક પચાવવા સક્ષમ બને તે પહેલાં પોષણનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે. માનવીઓ વિવિધ પ્રાણીઓ (જેમ કે ગાય,ભેંસ,બકરી વગેરે) ના દૂધનો મુખ્ય ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે,જે પ્રોટીન,ચરબી,વિટામિન્સ અને ખનિજોથી ભરપૂર હોય છે.

(C) ડેરી ઉદ્યોગમાં દૂધ અને દૂધની બનાવટોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે.
ડેરી પશુઓ સામાન્ય રીતે સસ્તન પ્રાણીઓ હોય છે,જેમ કે ગાય,ભેંસ,બકરી અને ઘેટાં,જેમને દૂધ મેળવવા માટે પાળવામાં આવે છે.
માછલી અને મરઘાંનો ડેરી ઉદ્યોગ સાથે કોઈ સંબંધ નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $(C)$ છે.

(C) અમૂલ (આણંદ મિલ્ક યુનિયન લિમિટેડ) એ ગુજરાતના આણંદમાં આવેલી એક મુખ્ય ડેરી સહકારી મંડળી છે. તે ભારતમાં શ્વેત ક્રાંતિનું પ્રતીક છે અને તેનું સંચાલન ગુજરાત કો-ઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન લિમિટેડ $(GCMMF)$ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

(B) બનાસ ડેરી,જે બનાસકાંઠા ડિસ્ટ્રિક્ટ કોઓપરેટિવ મિલ્ક પ્રોડ્યુસર્સ યુનિયન લિમિટેડ તરીકે પણ ઓળખાય છે,તે ભારતની ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલી એક જિલ્લા-સ્તરની દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી છે. તેનું મુખ્ય મથક પાલનપુર ખાતે આવેલું છે,જે બનાસકાંઠા જિલ્લાનું વહીવટી મથક છે.

(B) બનાસ ડેરી,જે જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ છે,તે ગુજરાતના પાલનપુરમાં આવેલી છે. તે ગુજરાત કોઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન $(GCMMF)$ નો એક ભાગ છે.

(B) પશુપાલકો, ખેડૂતો, કામદારો, વેપારીઓ અને અધિકારીઓના સર્વગ્રાહી સહકારનું સફળ પરિણામ $\text{ડેરી}$ $\text{ઉદ્યોગ}$ છે। આ સહકારી પ્રયાસ ભારતમાં $\text{શ્વેત}$ $\text{ક્રાંતિ}$ (ઓપરેશન ફ્લડ) સાથે સંકળાયેલ છે, જેણે ભારતને વિશ્વમાં દૂધના સૌથી મોટા ઉત્પાદક દેશ તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે।

(D) ડેરી ઉદ્યોગ દૂધ અને તેની બનાવટોના વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
$A$,$B$,અને $C$ એ ડેરી વ્યવસ્થાપનની સામાન્ય પ્રક્રિયાઓ છે,જેમાં દૂધ અને દૂધની બનાવટોનું એકત્રીકરણ,પ્રોસેસિંગ અને માર્કેટિંગનો સમાવેશ થાય છે.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે હરિયાળી ક્રાંતિ અનાજના ઉત્પાદનમાં વધારા સાથે સંકળાયેલી છે (ખેતી),જ્યારે ડેરી ઉદ્યોગ સાથે શ્વેત ક્રાંતિ (ઓપરેશન ફ્લડ) સંકળાયેલી છે.

(C) જંગલી જંગલ મરઘી, ખાસ કરીને રેડ જંગલ ફાઉલ $(Gallus \text{ } gallus)$, ઘરેલું મરઘીના મુખ્ય પૂર્વજ માનવામાં આવે છે। તેનું મૂળ નિવાસસ્થાન મુખ્યત્વે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે, જેનો નોંધપાત્ર વિસ્તાર ભારતીય ઉપખંડમાં ફેલાયેલો છે। તેથી, ભારતને જંગલી જંગલ મરઘીનું મૂળ સ્થાન માનવામાં આવે છે।

(A) $IVRI$ નું પૂર્ણ નામ ઇન્ડિયન વેટેનરી રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (Indian Veterinary Research Institute) છે.
તે પશુ ચિકિત્સા અને તેની સાથે જોડાયેલી શાખાઓના ક્ષેત્રમાં ભારતની અગ્રણી સંશોધન સંસ્થાઓમાંની એક છે.
તેની સ્થાપના $1889$ માં કરવામાં આવી હતી અને તે ઇઝતનગર,બરેલી,ઉત્તર પ્રદેશ ખાતે આવેલી છે.

(B) ભારતમાં,કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં ભેંસ મુખ્ય ફાળો આપે છે. જોકે ગાય પણ મહત્વની છે,પરંતુ દેશમાં ઉત્પન્ન થતા કુલ દૂધમાં ભેંસના દૂધનો હિસ્સો $50\%$ થી વધુ છે,જેનું મુખ્ય કારણ તેમાં રહેલું વધુ ચરબીનું પ્રમાણ અને ડેરી ભેંસોની મોટી સંખ્યા છે.

(C) ભારતમાં શ્વેતક્રાંતિ,જેને $Operation$ $Flood$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેની શરૂઆત $1970$ માં $National$ $Dairy$ $Development$ $Board$ $(NDDB)$ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
આ દૂધના ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા,ભારતને દૂધમાં સ્વાવલંબી બનાવવા અને ડેરી ખેડૂતોની આવકમાં સુધારો કરવા માટેની એક વિશાળ પહેલ હતી.
તેથી,શ્વેતક્રાંતિ સીધી રીતે ડેરી ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલ છે.

(D) વિધાન $P$ ખોટું છે કારણ કે પશુપાલકો,ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં,ઘણીવાર તેમની ઘરવપરાશની જરૂરિયાતો (જેમ કે શાકભાજી,અનાજ અથવા અન્ય પશુ ઉત્પાદનો) જાતે જ તૈયાર કરે છે.
વિધાન $Q$ સાચું છે કારણ કે પશુપાલકોની મુખ્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં આવક મેળવવા માટે વધારાનું દૂધ અને અન્ય ડેરી ઉત્પાદનોને સ્થાનિક ડેરીઓ અથવા સહકારી મંડળીઓમાં વેચવાનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,વિધાન $P$ ખોટું છે અને વિધાન $Q$ સાચું છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. પાલનપુર બનાસ ડેરી સાથે સંકળાયેલું છે $(A-ii)$.
$2$. મહેસાણા દૂધસાગર ડેરી સાથે સંકળાયેલું છે $(B-iii)$.
$3$. આણંદ અમૂલ ડેરી સાથે સંકળાયેલું છે $(C-iv)$.
$4$. ઈજજત નગર ખાતે ઇન્ડિયન વેટરનરી રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(IVRI)$ આવેલું છે $(D-i)$.
તેથી, સાચો ક્રમ $A-ii, B-iii, C-iv, D-i$ છે.

(B) : બળદ એ ખસી કરેલો સાંઢ છે. સાંઢને વધુ નમ્ર અને શાંત બનાવવા માટે તેમની ખસી કરવામાં આવે છે. ખસીકરણ એ કોઈપણ શસ્ત્રક્રિયા,રાસાયણિક અથવા અન્ય પદ્ધતિ છે,જેના દ્વારા નર તેના શુક્રપિંડના કાર્યો ગુમાવે છે. ખસીકરણમાં એક અથવા બંને શુક્રપિંડને દૂર કરવા અથવા તેનો નાશ કરવાનો સમાવેશ થાય છે,જેના પરિણામે વંધ્યત્વ આવે છે,જાતીય ઈચ્છામાં ઘટાડો થાય છે અને ગૌણ જાતીય લક્ષણોનું નિષેધ થાય છે. આ પ્રક્રિયા માંસની ગુણવત્તા સુધારવા અને ખેતીના પ્રાણીઓની આક્રમકતા ઘટાડવા માટે કરવામાં આવે છે. ટેસ્ટોસ્ટેરોન એ નરમાં આક્રમકતા અને જાતીય ઈચ્છા માટે જવાબદાર મુખ્ય હોર્મોન હોવાથી,ખસીકરણ દ્વારા તેના સ્તરમાં ઘટાડો થવાથી પ્રાણી વધુ શાંત સ્વભાવનું બને છે.

(B) નસલ (Breed) એટલે પ્રાણીઓનો એવો સમૂહ જે વંશપરંપરાગત રીતે સંબંધિત હોય અને સામાન્ય દેખાવ,લક્ષણો,કદ,બંધારણ વગેરે જેવા મોટાભાગના લક્ષણોમાં સમાન હોય. આ પ્રાણીઓ સમાન પૂર્વજો ધરાવે છે અને આ ચોક્કસ લક્ષણો જાળવી રાખવા માટે તેમને પસંદગીયુક્ત રીતે ઉછેરવામાં આવે છે.

(D) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકના 'અન્ન ઉત્પાદનમાં ઉન્નતિકરણ માટેની કાર્યનીતિઓ' પ્રકરણ મુજબ,એવું અનુમાન છે કે વિશ્વની પશુધનની વસ્તીના $70\%$ કરતા વધુ ભારત અને ચીનમાં છે. જોકે,તે નોંધવું આશ્ચર્યજનક છે કે વિશ્વના ખેતી ઉત્પાદનમાં તેમનો ફાળો માત્ર $25\%$ છે. આ દર્શાવે છે કે એકમ દીઠ ઉત્પાદકતા ખૂબ જ ઓછી છે. તેથી,સાચા મૂલ્યો $A = 70\%$ અને $B = 25\%$ છે.

(A) ધોરણ $12$ જીવવિજ્ઞાનના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,'અન્ન ઉત્પાદનમાં ઉન્નતિકરણ માટેની કાર્યનીતિઓ' પ્રકરણમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારત અને ચીન બંને મળીને વિશ્વની કુલ પશુધન વસ્તીના $70\%$ થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. જોકે,વિશ્વના કૃષિ ઉત્પાદનમાં તેમનો ફાળો માત્ર $25\%$ જ છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(NONE) આંતરપ્રજનન એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત સજીવો વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું પ્રજનન.
તે શ્રેષ્ઠ જનીનોના સંચય અને ઓછા ઇચ્છનીય જનીનોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
જોકે,સતત નજીકનું આંતરપ્રજનન સામાન્ય રીતે પ્રજનન ક્ષમતા અને ઉત્પાદકતા ઘટાડે છે,જેને આંતરપ્રજનન ડિપ્રેશન (inbreeding depression) કહેવામાં આવે છે.
વિકલ્પ $A$ ખોટો છે કારણ કે લાંબા ગાળાનું આંતરપ્રજનન ડિપ્રેશન તરફ દોરી જાય છે,જે ઉત્પાદકતા ઘટાડે છે.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે સતત આંતરપ્રજનન ચોક્કસપણે ડિપ્રેશન તરફ દોરી જાય છે.
વિકલ્પ $C$ એ આઉટક્રોસિંગ અથવા ક્રોસ-બ્રીડિંગનું વર્ણન કરે છે,આંતરપ્રજનનનું નહીં.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો ખોટા છે.

(D) અંતઃસંવર્ધન એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું સંવર્ધન.
આ પ્રક્રિયામાં,એક જ જાતિના શ્રેષ્ઠ નર અને શ્રેષ્ઠ માદાને ઓળખીને તેમની વચ્ચે સંવર્ધન કરાવવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ સમયુગ્મતા (homozygosity) વધારવામાં મદદ કરે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) વિકસાવવા માટે જરૂરી છે.

(A) દૂધ આપતા પ્રાણીઓમાં દૂધનું ઉત્પાદન મુખ્યત્વે પ્રાણીની આનુવંશિક ક્ષમતા પર આધારિત હોય છે,જે નસલની ગુણવત્તા દ્વારા નક્કી થાય છે. જોકે ખોરાક,પાણી અને વ્યવસ્થાપન જેવી બાબતો સ્વાસ્થ્ય અને ઉત્પાદકતા જાળવવા માટે જરૂરી છે,પરંતુ દૂધ ઉત્પાદનની મહત્તમ મર્યાદા નસલના જનીનિક બંધારણ દ્વારા નક્કી થાય છે. તેથી,વધુ દૂધ આપતી નસલોની પસંદગી કરવી એ દૂધ ઉત્પાદન વધારવા માટેનું સૌથી મહત્વનું પરિબળ છે.

(C) સાચું છે કારણ કે અંતઃસંકરણમાં એક જ જાતિના વધુ નજીકના સંબંધિત સજીવો (જેમના પૂર્વજો $4-6$ પેઢી સુધી સમાન હોય) વચ્ચે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે.
$B$ ખોટું છે કારણ કે અંતઃસંકરણ વિષમયુગ્મતા નહીં,પરંતુ સમયુગ્મતા (homozygosity) વધારે છે. તેનો ઉપયોગ પ્રાણીઓમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) વિકસાવવા માટે થાય છે.

(D) પશુ સંવર્ધન એ પશુપાલનની એક શાખા છે જે પાલતુ પ્રાણીઓના આનુવંશિક સુધારણા સાથે સંબંધિત છે. પશુ સંવર્ધનના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. દૂધ,માંસ,ઈંડા અથવા ઊન જેવા ઉત્પાદનોની વૃદ્ધિ દર અને ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો (ઉત્પાદનમાં વધારો).
$2$. જાતિના ઇચ્છનીય લક્ષણો અથવા ગુણોમાં સુધારો કરવો (ગુણવત્તામાં વધારો).
$3$. રોગો અને પર્યાવરણીય તણાવ સામે પ્રતિકારક શક્તિમાં સુધારો કરવો (રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં વધારો).
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(A) અંતઃસંવર્ધન એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકના સંબંધિત સજીવો વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું સંવર્ધન.
અંતઃસંવર્ધન સમયગ્મતા (homozygosity) વધારે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ રેખા (pure line) વિકસાવવા માટે જરૂરી છે.
તે હાનિકારક પ્રભાવી જનીનોને ખુલ્લા પાડે છે જે પસંદગી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
તે શ્રેષ્ઠ જનીનોના સંચયમાં અને ઓછા ઇચ્છનીય જનીનોને દૂર કરવામાં પણ મદદ કરે છે.
તેથી,વિધાન $(A)$ અને કારણ $(R)$ બંને સાચા છે,અને $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(C) આંખલા (Bull) એ અખંડિત નર ઢોર છે જે $Testosterone$ અંતઃસ્ત્રાવનું ઉચ્ચ સ્તર ધરાવે છે,જે આક્રમક વર્તન અને ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે. બળદ (Bullock) એ ખસી કરેલા નર ઢોર છે. ખસીકરણ (Castration) દ્વારા $Testosterone$ ઉત્પન્ન કરતો મુખ્ય સ્ત્રોત (વૃષણ) દૂર કરવામાં આવે છે. પરિણામે,બળદના રુધિરમાં $Testosterone$ નું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું હોવાથી,તેઓ આંખલાની સરખામણીમાં વધુ શાંત અને સંચાલન કરવામાં સરળ હોય છે.

(B) પશ્મીના ઊન $Capra \text{ } hircus$ પ્રજાતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે, જેને સામાન્ય રીતે પશ્મીના બકરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ બકરીઓ હિમાલયના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને લદ્દાખ અને કાશ્મીરમાં જોવા મળે છે. વિશ્વવિખ્યાત અને અત્યંત મૂલ્યવાન પશ્મીના ઊન બનાવવા માટે આ બકરીઓના શરીરના નીચેના ભાગના મુલાયમ વાળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(A) અંતઃસંવર્ધન (Inbreeding) એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકના સંબંધિત સભ્યો વચ્ચે $4-6$ પેઢીઓ સુધી પ્રજનન કરાવવું.
સતત અંતઃસંવર્ધન કરવાથી સમયુગ્મતા (homozygosity) વધે છે.
તેથી,તેનો ઉપયોગ પ્રાણીઓમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure lines) વિકસાવવા માટે થાય છે.
આ પ્રક્રિયા હાનિકારક પ્રભાવી જનીનોને બહાર લાવે છે,જે પસંદગી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.