Animal Husbandry Questions in Gujarati

(C) $Ungulata$ ગોત્ર (જેને ઘણીવાર ખરીવાળા પ્રાણીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) માં મોટા કદના ખરીવાળા સસ્તન પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે,જેમ કે ડુક્કર,ઘોડા,ગધેડા,ઊંટ,હરણ,ઘેટાં,બકરાં,ગાય અને ભેંસ.
આ પ્રાણીઓ સદીઓથી મનુષ્ય દ્વારા ખેતી,પરિવહન અને ખોરાક ઉત્પાદન જેવા વિવિધ હેતુઓ માટે પાળવામાં આવે છે.

(A) અંતઃસંવર્ધન (Inbreeding) એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત વ્યક્તિઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢીઓ સુધી પ્રજનન કરાવવું. આ સંવર્ધન પદ્ધતિમાં એવી વ્યક્તિઓનું પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે જેઓ જે વસ્તીના છે તેની સરેરાશ કરતા વધુ નજીકથી સંબંધિત હોય છે. આ પ્રક્રિયા સમયુગ્મતા (homozygosity) વધારે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) વિકસાવવા માટે જરૂરી છે.

(C) લામા અને અલ્પાકા $Camelidae$ કુળના સભ્યો છે.
તેઓ દક્ષિણ અમેરિકાના સસ્તન પ્રાણીઓ છે જે ઊંટ સાથે ગાઢ રીતે સંબંધિત છે.
તેથી,તેમને ઊંટની જાતિઓ અથવા પ્રકારો માનવામાં આવે છે.

(A) પસંદગીયુક્ત સંવર્ધન અને સંતતિ પરીક્ષણ એ પશુપાલનમાં,ખાસ કરીને ઢોરના સુધારણા કાર્યક્રમોમાં પ્રમાણિત પદ્ધતિઓ છે.
સંતતિ પરીક્ષણમાં નરના આનુવંશિક ગુણો નક્કી કરવા માટે તેની સંતતિના દેખાવનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ઢોરમાં દૂધનું ઉત્પાદન,વૃદ્ધિ દર અને રોગ પ્રતિકારક શક્તિ જેવા લક્ષણોને વધારવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) ડ્રાફ્ટ (ભારવાહક) ઓલાદો એ ઢોરની એવી જાતો છે જે ખાસ કરીને તેમની શારીરિક શક્તિ અને સહનશક્તિ માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. આ જાતોનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ખેતીના કાર્યો જેવા કે હળ ચલાવવા,ગાડા ખેંચવા અને અન્ય ભારે મજૂરી માટે થાય છે. તેથી,તેઓ સારા કામ કરતા બળદો ઉત્પન્ન કરે છે.

(A) આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ડુક્કરના માંસ (Pork) માં સામાન્ય રીતે ઘેટાના માંસ (Mutton),ગાયના માંસ (Beef) અથવા મરઘીના માંસ (Chicken) ની તુલનામાં ચરબીનું પ્રમાણ સૌથી વધુ હોય છે. ડુક્કરનું માંસ તેના ઉચ્ચ ઇન્ટ્રામસ્ક્યુલર ચરબીના પ્રમાણ માટે જાણીતું છે,જે તેની કેલરીની ઘનતામાં વધારો કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. મરઘાં ઉછેરના જે પક્ષીઓને ખાસ કરીને માંસ મેળવવાના હેતુથી ઉછેરવામાં આવે છે,તેમને બ્રોઇલર કહેવામાં આવે છે. આ પક્ષીઓને ઝડપથી વૃદ્ધિ પામવા અને ટૂંકા ગાળામાં બજારના વજન સુધી પહોંચવા માટે ઉછેરવામાં આવે છે.

(B) રાણીખેત રોગ,જેને ન્યૂકેસલ રોગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક અત્યંત ચેપી વાયરલ રોગ છે જે મુખ્યત્વે મરઘાં,ખાસ કરીને મરઘીઓને અસર કરે છે.
તે એવિયન પેરામિક્સોવાયરસ ટાઇપ $1$ $(APMV-1)$ દ્વારા થાય છે.
આ રોગ મરઘાં ઉદ્યોગમાં ઊંચા મૃત્યુદર અને ઈંડાના ઉત્પાદનમાં ઘટાડાને કારણે નોંધપાત્ર આર્થિક નુકસાન પહોંચાડે છે.

(D) . હસ્કી એ જાડા વાળ ધરાવતા કૂતરા છે જેનો ઉપયોગ એસ્કિમો દ્વારા બરફ પર તેમની સ્લેજ (બરફ પર ચાલતી ગાડી) ખેંચવા માટે કરવામાં આવે છે.

(D) 'પશુધન' (livestock) શબ્દનો અર્થ ખેતીવાડી,વ્યાપારી અથવા વ્યક્તિગત ઉપયોગ માટે રાખવામાં આવતા પાલતુ પ્રાણીઓ થાય છે.
પશુધનમાં ગાય,ભેંસ,ઘેટાં,બકરાં,ડુક્કર,ઊંટ,ઘોડા,ગધેડા અને દૂધ,માંસ,ઊન અથવા શ્રમ જેવા ઉત્પાદનો માટે ઉછેરવામાં આવતા અન્ય પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,વિકલ્પોમાં દર્શાવેલ તમામ પ્રાણીઓ પશુધન ગણાય છે.

(C) બકરીની $Gaddi$ ઓલાદ મુખ્યત્વે $Himachal$ $Pradesh$ ના પહાડી વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે।
આ બકરીઓ ઊંચાઈવાળા વાતાવરણમાં રહેવા માટે અનુકૂલિત હોય છે અને મુખ્યત્વે $Gaddi$ જનજાતિ દ્વારા દૂધ, માંસ અને ઊન મેળવવા માટે ઉછેરવામાં આવે છે।

(A) $\text{યાક}$ ($Bos$ $grunniens$) એ એક મોટું, લાંબા વાળ ધરાવતું પશુ છે જે ભારતીય ઉપખંડના હિમાલયના પ્રદેશો, તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશ અને ઉત્તરમાં મંગોલિયા અને રશિયા સુધી જોવા મળે છે.
તે ઊંચાઈવાળા વાતાવરણમાં રહેવા માટે સારી રીતે અનુકૂલિત છે અને તિબેટ, લદ્દાખ, લાહૌલ, સ્પિતિ, ગઢવાલ અને સિક્કિમ જેવા ઊંચા પર્વતીય વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો દ્વારા સામાન્ય રીતે પાળવામાં આવે છે.
તેનો ઉપયોગ પરિવહન, ખેતીકામ અને દૂધ, માંસ તથા ઊન મેળવવા માટે કરવામાં આવે છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
ખચ્ચર એ નર ગધેડા અને માદા ઘોડા વચ્ચેનું સંકરણ છે.
તેઓ તેમની શક્તિ,સહનશક્તિ અને મુશ્કેલ,સીધા અને પથરાળ ભૂપ્રદેશો પર મજબૂત પકડ માટે ખૂબ જ મૂલ્યવાન છે,જ્યાં અન્ય પ્રાણીઓને ચાલવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
તેઓ પડકારજનક વાતાવરણમાં લાંબા અંતર સુધી ભારે ભાર વહન કરવા માટે શારીરિક રીતે સક્ષમ છે.

(D) ભારવાહક પ્રાણી એવું પ્રાણી છે જેને મનુષ્યો દ્વારા ભારે ભાર વહન કરવા અથવા ગાડા ખેંચવા જેવા કાર્યો કરવા માટે રાખવામાં આવે છે。
$\text{ઘોડા}$, $\text{ગધેડા}$ અને $\text{ખચ્ચર}$ ત્રણેયનો પરંપરાગત રીતે ભારવાહક પ્રાણીઓ તરીકે ઉપયોગ થાય છે, જે માણસો અને માલસામાનને તેમની પીઠ પર અથવા ગાડા દ્વારા ખેંચીને લઈ જાય છે。
તેથી, સાચો જવાબ $D$ છે。

(A) વાગોળનારા પ્રાણીઓ એવા સસ્તન પ્રાણીઓ છે જે પાચન પહેલાં તેમના વિશિષ્ટ જઠરમાં વનસ્પતિ આધારિત ખોરાકનું આથવણ કરીને પોષક તત્વો મેળવે છે,જે મુખ્યત્વે સૂક્ષ્મજીવોની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં અર્ધ-પાચિત ખોરાક,જેને 'cud' કહેવામાં આવે છે,તેને ફરીથી મોઢામાં લાવીને ચાવવામાં આવે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ગાય એ વાગોળનારા પ્રાણીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ઘોડા,ડુક્કર અને ગેંડા એ વાગોળનારા પ્રાણીઓ નથી.

(B) અંતઃસંકરણ એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકના સંબંધિત વ્યક્તિઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું પ્રજનન. આ પ્રજનન પદ્ધતિમાં એક જ જાતિના એકબીજા સાથે વધુ નજીકથી સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા સમયુગ્મતામાં વધારો કરે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) વિકસાવવા માટે જરૂરી છે.

(C) માંસ,દૂધ અને ઇંડા એ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પ્રોટીનનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે. શરીરના પેશીઓના વિકાસ,સમારકામ અને જાળવણી માટે પ્રોટીન આવશ્યક છે. જોકે આ ખોરાકમાં ચરબી પણ હોઈ શકે છે,પરંતુ તે મુખ્યત્વે પ્રોટીનના મુખ્ય આહાર સ્ત્રોત તરીકે લેવામાં આવે છે.

(B) ઢોરની $Holstein$ $Friesian$ ઓલાદ વિશ્વમાં સૌથી વધુ દૂધ આપતી ઓલાદ તરીકે ઓળખાય છે.
તેની ઉત્પત્તિ $Netherlands$ માં થઈ હતી અને તે $Sahiwal$,$Deoni$ અથવા $Sindhi$ જેવી અન્ય ઓલાદોની તુલનામાં તેની અસાધારણ દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતાને કારણે વિશ્વભરમાં ડેરી ફાર્મિંગમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

(A) આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Pork$ (ડુક્કરનું માંસ) માં સામાન્ય રીતે $Mutton$ (ઘેટા),$Beef$ (ગાય) અને $Chicken$ (મરઘી) ની તુલનામાં સૌથી વધુ ચરબી હોય છે. ડુક્કરમાં ચરબીયુક્ત પેશીઓના વિતરણની જૈવિક પ્રકૃતિને કારણે $Pork$ માં ચરબીનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે,જે તેને આપેલા વિકલ્પોમાં સૌથી વધુ ઉર્જા ધરાવતો ખોરાક બનાવે છે.

(D) સ્ટીલબેસ્ટ્રોલ એ એક કૃત્રિમ નોન-સ્ટીરોઈડલ ઈસ્ટ્રોજન છે. તેનો ઉપયોગ પશુચિકિત્સામાં વંધ્ય અથવા ગર્ભવતી ન હોય તેવી ગાયોમાં દૂધ ઉત્પાદન (લેક્ટેશન) પ્રેરવા માટે થાય છે. તે સ્તન પેશીઓના વિકાસ અને દૂધના સ્ત્રાવના માર્ગોને ઉત્તેજિત કરે છે. ઈસ્ટ્રોજન,પ્રોજેસ્ટેરોન અને રિલેકસન જેવા અન્ય વિકલ્પો કુદરતી અંતઃસ્ત્રાવો છે જે પ્રજનન ચક્રમાં સામેલ છે,પરંતુ તે વંધ્ય પ્રાણીઓમાં દૂધ ઉત્પાદન પ્રેરવા માટેના પ્રાથમિક ઘટકો નથી.

(B) '$Pashmina$' ઊન '$Pashmina$' બકરીમાંથી મેળવવામાં આવે છે,જે હિમાલયના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં,ખાસ કરીને ભારતના લદ્દાખમાં જોવા મળતી બકરીની એક ઓલાદ છે.
આ બકરીઓ અત્યંત ઝીણું અને નરમ અન્ડરકોટ (રૂંવાટી) ઉત્પન્ન કરે છે,જેનો ઉપયોગ વિશ્વવિખ્યાત '$Pashmina$' શાલ બનાવવા માટે થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ '$B$' (બકરી) છે.

(B) ગાયમાં દૂધનું ઉત્પાદન વધારવા માટે,$Stilbestrol$ (એક કૃત્રિમ ઇસ્ટ્રોજન) જેવા કૃત્રિમ હોર્મોન્સ આપવામાં આવે છે. આ પદાર્થો ડેરી પશુઓમાં વૃદ્ધિ પ્રેરક અથવા દૂધ ઉત્પાદન ઉત્તેજક તરીકે કાર્ય કરે છે. જોકે $Prolactin$ એ દૂધના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર કુદરતી હોર્મોન છે,પરંતુ $Stilbestrol$ એ કૃષિ સંદર્ભમાં દૂધનું ઉત્પાદન વધારવા માટે વપરાતું ચોક્કસ રાસાયણિક સંયોજન છે.

(C) નાગપુરી ભેંસ,જેને 'એલિચપુરી' અથવા 'ગૌરાણી' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે મુખ્યત્વે દ્વિ-હેતુક (dual-purpose) જાતિ તરીકે ઓળખાય છે. તે દૂધના ઉત્પાદન અને ખેતીકામ (ભાર ખેંચવા) બંને માટે ઉપયોગી છે. તેથી,તેને દ્વિ-હેતુક જાતિમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) જાફરાબાદી, મુર્રાહ અને મહેસાણી એ ભેંસ $(Bubalus \, bubalis)$ ની જાણીતી ઓલાદો છે.
આ ઓલાદો મુખ્યત્વે વધુ દૂધ ઉત્પાદન માટે ઉછેરવામાં આવે છે અને તે સામાન્ય રીતે ભારતમાં, ખાસ કરીને ગુજરાત અને હરિયાણા જેવા રાજ્યોમાં જોવા મળે છે.

(C) સાઇલેજ એ લીલા ઘાસચારાના પાકોમાંથી બનાવેલ એક પ્રકારનો ચારો છે,જેને આથવણની પ્રક્રિયા દ્વારા સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. તેને 'સાઇલો' (silo) નામના માળખામાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ગાય,ભેંસ,ઘેટાં અને અન્ય તૃણાહારી પ્રાણીઓના ખોરાક તરીકે થાય છે,ખાસ કરીને જ્યારે તાજો ઘાસચારો ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે. આ પ્રક્રિયામાં લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા દ્વારા અજારક આથવણની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.

(B) સાઇલેજ એ લીલા ઘાસચારાના પાકમાંથી બનાવવામાં આવતો એક પ્રકારનો પશુઆહાર છે,જેને આથવણની પ્રક્રિયા દ્વારા એસિડિફિકેશન કરીને સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે શિયાળામાં અથવા સૂકી ઋતુમાં જ્યારે તાજું લીલું ઘાસ ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે પશુઓના ખોરાક તરીકે કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં મકાઈ,જુવાર અથવા ઘાસ જેવા પાકોનું લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા દ્વારા અજારક આથવણ કરવામાં આવે છે.

(C) પશુપાલન એ પશુઓના સંવર્ધન અને ઉછેરની કૃષિ પદ્ધતિ છે. તેમાં દૂધાળા પશુઓ (ગાય,ભેંસ) અને મરઘાં (મરઘી,બતક) જેવા પ્રાણીઓનું વ્યવસ્થાપન અને સંભાળનો સમાવેશ થાય છે,જેથી દૂધ,ઈંડા અને માંસ જેવા ખાદ્ય ઉત્પાદનો મેળવી શકાય. તેથી,ડેરી વ્યવસાય અને મરઘાંપાલન એ પશુપાલનનો અભિન્ન ભાગ છે.

(B) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે કૃષિ,જે પાક ઉગાડવાની અને પ્રાણીઓને ઉછેરવાની પદ્ધતિ છે,તે હજારો વર્ષોથી માનવ સંસ્કૃતિનો એક ભાગ રહી છે.
કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે પશુપાલન એ ખરેખર પશુધનના સંવર્ધન અને ઉછેરની કૃષિ પદ્ધતિ છે,જેમાં ડેરી વ્યવસાય,મરઘાંપાલન,મધમાખી-ઉછેર અને મત્સ્યઉછેરનો સમાવેશ થાય છે.
જોકે,આપેલું કારણ એ સમજાવતું નથી કે કૃષિની શરૂઆત હજારો વર્ષો પહેલા શા માટે થઈ. તેથી,બંને વિધાનો સાચા છે,પરંતુ $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(B) ગુજરાતમાં ડેરી ઉદ્યોગનો ખૂબ જ વિકાસ થયો છે,જેનું મુખ્ય કારણ સહકારી આંદોલનની સફળતા છે,જેને 'શ્વેત ક્રાંતિ' અથવા 'ઓપરેશન ફ્લડ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગુજરાત કોઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન $(GCMMF)$,જે 'અમૂલ' બ્રાન્ડ નામ હેઠળ ઉત્પાદનોનું વેચાણ કરે છે,તે આ સફળતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(C) ડેરી ઉદ્યોગ મુખ્યત્વે માનવ વપરાશ માટે દૂધના ઉત્પાદન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ગાય ($Bos \text{ } taurus$ અથવા $Bos \text{ } indicus$), ભેંસ $(Bubalus \text{ } bubalis)$ અને બકરી $(Capra \text{ } hircus)$ એ વિશ્વભરમાં દૂધ ઉત્પાદન માટે વપરાતા મુખ્ય પ્રાણીઓ છે. જોકે ઘેટાંના દૂધનો ઉપયોગ કેટલાક ચોક્કસ પ્રદેશોમાં ચીઝ બનાવવા માટે થાય છે, પરંતુ ઘેટાંને મુખ્યત્વે ઊન અને માંસના ઉત્પાદન માટે ઉછેરવામાં આવે છે, ન કે મુખ્ય ડેરી ઉદ્યોગના મુખ્ય ભાગ તરીકે. તેથી, આપેલા વિકલ્પોમાંથી, ઘેટું એ પ્રાથમિક ડેરી ઉદ્યોગ સાથે સૌથી ઓછું સંકળાયેલું છે.

(D) ડેરી ઉદ્યોગનું વ્યવસ્થાપન દૂધ અને દૂધની બનાવટોના ઉત્પાદન,સંગ્રહ,પ્રક્રિયા અને માર્કેટિંગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
$A$,$B$,અને $C$ એ ડેરી ઉદ્યોગની પ્રમાણભૂત કાર્યકારી પદ્ધતિઓ છે.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે ડેરી ઉદ્યોગ 'શ્વેત ક્રાંતિ' (ઓપરેશન ફ્લડ) સાથે સંકળાયેલો છે,'ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ' સાથે નહીં,જે $18$ મી અને $19$ મી સદીમાં નવી ઉત્પાદન પ્રક્રિયાઓમાં થયેલા પરિવર્તનને દર્શાવે છે.

(A) શ્વેતક્રાંતિ,જેને 'ઓપરેશન ફ્લડ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ભારતનો એક વિશાળ ડેરી વિકાસ કાર્યક્રમ હતો.
ડૉ. વર્ગીસ કુરિયનને ભારતમાં શ્વેતક્રાંતિના પિતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,કારણ કે તેમણે ભારતને વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(A) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે દૂધ એ પ્રોટીન,ચરબી,કાર્બોદિત,વિટામિન્સ અને ખનિજો ધરાવતો અત્યંત પૌષ્ટિક ખોરાક છે,જે તેને એક મૂલ્યવાન આહાર ઉત્પાદન બનાવે છે.
કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે દૂધની જૈવિક વ્યાખ્યા મુજબ તે સસ્તન માદાની સ્તનગ્રંથિઓમાંથી થતો તાજો અને કુદરતી સ્રાવ છે,જે ખાસ કરીને તેમના બચ્ચાઓને જરૂરી પોષણ પૂરું પાડવા માટે ઉત્પન્ન થાય છે.
દૂધનું પોષણમૂલ્ય (વિધાન $A$) એ તેના બચ્ચાઓ માટે પોષણ આપવાના જૈવિક હેતુ (કારણ $R$) નું સીધું પરિણામ હોવાથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(A) દૂધને વિશ્વભરમાં એક સંપૂર્ણ અને મૂલ્યવાન ખોરાક માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં પ્રોટીન,ચરબી,કાર્બોદિત,વિટામિન્સ અને ખનિજો જેવા આવશ્યક પોષક તત્વો હોય છે. તે વિવિધ સંસ્કૃતિઓ અને પ્રદેશોમાં મનુષ્યો માટે પોષણનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે.

(D) ડેરી ઉદ્યોગ એ કૃષિની એક શાખા છે જે દૂધના ઉત્પાદન અને ત્યારબાદ તેની પ્રક્રિયા અને વિતરણ માટે પશુઓના વ્યવસ્થાપનનો સમાવેશ કરે છે.
તેમાં ડેરી પશુઓના સ્વાસ્થ્ય અને સંવર્ધનથી લઈને દૂધ અને દૂધની બનાવટોના સંગ્રહ,પાશ્ચ્યુરાઈઝેશન,પેકેજિંગ અને ગ્રાહકો સુધી વિતરણ સુધીની સમગ્ર સાંકળનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સૂચિબદ્ધ તમામ પ્રવૃત્તિઓ ડેરી ઉદ્યોગના અભિન્ન ભાગો છે.

(B) ગુજરાત કોઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન $(GCMMF)$ હેઠળ ગુજરાતમાં ઘણી મુખ્ય ડેરી સહકારી મંડળીઓ કાર્યરત છે.
$(i)$ અમૂલ ડેરી (આણંદ),$(iv)$ દૂધસાગર ડેરી (મહેસાણા) અને $(v)$ સાબર ડેરી (સાબરકાંઠા) એ ગુજરાતની મુખ્ય ડેરી સંઘોના જાણીતા ઉદાહરણો છે.
$(vi)$ બનાસ ડેરી પણ એક મોટી ડેરી છે,પરંતુ શૈક્ષણિક સંદર્ભમાં આપવામાં આવેલા વિકલ્પો મુજબ,અમૂલ,દૂધસાગર અને સાબર ડેરીનો સમૂહ મુખ્ય ડેરીઓ તરીકે ઓળખાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(i), (iv)$ અને $(v)$ છે.

(B) $Indian$ $Veterinary$ $Research$ $Institute$ $(IVRI)$ એ પશુધનના સંશોધન માટે ભારતની એક અગ્રણી સંશોધન સંસ્થા છે. તે ઉત્તર પ્રદેશના બરેલીમાં ઈજ્જતનગર ખાતે આવેલી છે.

(C) પશુપાલન એ પશુઓના સંવર્ધન અને ઉછેરની કૃષિ પદ્ધતિ છે. તે માનવસંસ્કૃતિના વિકાસમાં શરૂઆતથી જ એક અભિન્ન ભાગ રહ્યું છે,કારણ કે હજારો વર્ષોથી મનુષ્યો ખોરાક,રેસા,શ્રમ અને સાથી તરીકે પ્રાણીઓ પર નિર્ભર રહ્યા છે. જોકે સંકરણ,પેશીસંવર્ધન અને મત્સ્યઉદ્યોગ મહત્વપૂર્ણ છે,પરંતુ પશુપાલન એ પ્રારંભિક માનવ સામાજિક વિકાસના પાયાના સ્તંભ તરીકે તે બધા કરતા જૂનું છે.

(A) છેલ્લા $50$ વર્ષોમાં દૂધ અને દૂધનું ઉત્પાદન એક મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી ઉદ્યોગ તરીકે વિકસ્યું છે. આ વૃદ્ધિનું મુખ્ય કારણ 'શ્વેત ક્રાંતિ' (ઓપરેશન ફ્લડ) છે,જેણે ભારતને દૂધની અછત ધરાવતા દેશમાંથી વિશ્વના સૌથી મોટા દૂધ ઉત્પાદક દેશમાં પરિવર્તિત કર્યું છે.

(D) $IVRI$ નું પૂરું નામ $Indian$ $Veterinary$ $Research$ $Institute$ (ભારતીય પશુચિકિત્સા સંશોધન સંસ્થા) છે. તે પશુચિકિત્સા અને તેની સાથે જોડાયેલી શાખાઓના ક્ષેત્રમાં ભારતની અગ્રણી અદ્યતન સંશોધન સંસ્થાઓમાંની એક છે,જે ઈજ્જતનગર,બરેલી,ઉત્તર પ્રદેશ ખાતે આવેલી છે.

(C) વિકલ્પ $C$ માં આપેલ વિધાન ખોટું છે. દૂધની ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા,જેમાં પેસ્ચ્યુરાઈઝેશન અને મોટા પાયે વિતરણનો સમાવેશ થાય છે,તે $20$ મી સદીના મધ્ય કરતા ઘણી વહેલી શરૂ થઈ હતી. પેસ્ચ્યુરાઈઝેશનનો વિકાસ લુઈ પાશ્ચર દ્વારા $19$ મી સદીમાં $(1864)$ કરવામાં આવ્યો હતો અને $20$ મી સદીની શરૂઆત સુધીમાં ઔદ્યોગિક સ્તરે ડેરી પ્રક્રિયા સારી રીતે સ્થાપિત થઈ ગઈ હતી. વિકલ્પો $A$,$B$ અને $D$ ડેરી ઉદ્યોગ અને પશુપાલનના ઉત્ક્રાંતિ અને પ્રભાવ અંગેના તથ્યપૂર્ણ રીતે સાચા વિધાનો છે.

(D) ડેરી ઉદ્યોગ,ખાસ કરીને ભારતમાં (જે ઘણીવાર શ્વેત ક્રાંતિ અથવા ઓપરેશન ફ્લડ સાથે સંકળાયેલ છે),તે પશુપાલકો,ખેડૂતો અને સપ્લાય ચેઈનમાં સામેલ વિવિધ હિતધારકોના સામૂહિક સહકારનું સફળ પરિણામ છે. સહકારી મંડળીઓમાં સંગઠિત થઈને,આ વ્યક્તિઓએ દૂધ અને દૂધની બનાવટોના ઉત્પાદન,પ્રક્રિયા અને વિતરણનું સફળતાપૂર્વક સંચાલન કર્યું છે. તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) $IVRI$ (ઇન્ડિયન વેટરનરી રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) એ ભારતની અગ્રણી સંશોધન સંસ્થા છે જે પશુધન સંશોધન,પશુ સ્વાસ્થ્ય અને રોગ નિયંત્રણ માટે સમર્પિત છે.
$ICAR$ (ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ) એ કૃષિ અને પશુ વિજ્ઞાન સહિતના ક્ષેત્રોમાં સંશોધન અને શિક્ષણનું સંકલન,માર્ગદર્શન અને સંચાલન કરતી સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે,પરંતુ $IVRI$ ખાસ કરીને પશુચિકિત્સા અને પશુ સ્વાસ્થ્ય સંશોધન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
$IARI$ (ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) મુખ્યત્વે પાક વિજ્ઞાન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
$ICGEB$ (ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર જેનેટિક એન્જિનિયરિંગ એન્ડ બાયોટેકનોલોજી) બાયોટેકનોલોજી સંશોધન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

(D) પશુપાલન એ પશુધનના સંવર્ધન અને ઉછેરની કૃષિ પદ્ધતિ છે. તે મનુષ્યોના ઉપયોગ માટે પશુઓ,મરઘાં,મત્સ્યઉદ્યોગ અને મધમાખીઓ જેવી પ્રાણીઓની સંભાળ,સંવર્ધન અને વ્યવસ્થાપન સાથે સંબંધિત છે.
વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધન (Plant tissue culture) એ વંધ્ય પરિસ્થિતિમાં વનસ્પતિઓના પ્રસરણ માટે વપરાતી તકનીક છે,જે વનસ્પતિ સંવર્ધન અને બાયોટેકનોલોજી હેઠળ આવે છે,પશુપાલન હેઠળ નહીં.

(C) પશુપાલન એ પશુધનના સંવર્ધન અને ઉછેરની કૃષિ પદ્ધતિ છે. તેમાં માનવ વપરાશ અથવા અન્ય ઉત્પાદનો માટે ડેરી પશુઓ,મરઘાં,મત્સ્યઉદ્યોગ અને મધમાખી ઉછેર જેવા પ્રાણીઓનું વ્યવસ્થાપન અને સંભાળનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,ડેરી વ્યવસાય અને મરઘાંપાલન એ પશુપાલનનો અભિન્ન ભાગ છે.

(D) પ્રાણીસંવર્ધન એ પશુપાલનની એક શાખા છે જે પ્રાણીઓની ઉત્પાદકતા વધારવા અને ઉત્પાદનની ઇચ્છિત ગુણવત્તામાં સુધારો કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
પ્રાણીસંવર્ધનના મુખ્ય હેતુઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. દૂધ,માંસ,ઈંડા વગેરે જેવા ઉત્પાદનોની ઉપજમાં વધારો કરવો.
$2$. ઉત્પાદનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો.
$3$. વિવિધ રોગો સામે પ્રતિકારક શક્તિ વધારવી.
$4$. પ્રાણીઓના વિકાસનો દર અને પ્રજનન ક્ષમતામાં સુધારો કરવો.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પ્રાણીસંવર્ધનના સાચા હેતુઓ છે.

(D) પ્રાણીસંવર્ધન મુખ્યત્વે બે પદ્ધતિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે:
$1$. અંતઃસંવર્ધન (Inbreeding): આ પદ્ધતિમાં એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
$2$. બહિઃસંવર્ધન (Outbreeding): આ પદ્ધતિમાં અસંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે,જેને આગળ આઉટ-ક્રોસિંગ,ક્રોસ-બ્રીડિંગ અને આંતરજાતીય સંકરણ (Interspecific hybridization) માં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $2$ છે.

(D) પ્રાણી સંવર્ધનમાં,$Outbreeding$ (બહિઃસંકરણ) એ એક વ્યાપક શબ્દ છે જેમાં $Outcrossing$ (બહિઃસંકરણ),$Cross-breeding$ (સંકર જાત) અને $Interspecific$ $hybridization$ (આંતરજાતીય સંકરણ) નો સમાવેશ થાય છે.
$Outcrossing$ એ એક જ જાતના પ્રાણીઓ વચ્ચે પ્રજનન કરાવવાની પદ્ધતિ છે જેમાં તેમની વંશાવળીમાં $4-6$ પેઢી સુધી કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો હોતા નથી.
$Cross-breeding$ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં એક જાતના શ્રેષ્ઠ નરને બીજી જાતની શ્રેષ્ઠ માદા સાથે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ માં આપેલ વિધાન $Cross-breeding$ નું વર્ણન કરે છે,$Outcrossing$ નું નહીં. આમ,વિકલ્પ $D$ એ અસંગત જોડ છે.

(A) પ્રાણીસંવર્ધનનો મુખ્ય હેતુ પાલતુ પ્રાણીઓના જનીન પ્રકારોમાં સુધારો કરીને તેમની ઉત્પાદકતા વધારવાનો અને ઉત્પાદનની ઇચ્છનીય ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો છે. તેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. દૂધ,માંસ,ઈંડા વગેરે જેવા ઉત્પાદનોની ઉપજમાં વધારો કરવો.
$2$. ઉત્પાદનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો.
$3$. પ્રાણીઓના વૃદ્ધિદરમાં વધારો કરવો.
$4$. પ્રાણીઓમાં પ્રજનનનો દર ઊંચો કરવો.
પ્રાણીઓની પ્રજનન અવધિમાં ઘટાડો કરવો એ પ્રાણીસંવર્ધનનો મુખ્ય હેતુ નથી; વાસ્તવમાં,સંવર્ધકો સતત ઉત્પાદન સુનિશ્ચિત કરવા માટે પ્રજનન સ્વાસ્થ્યને જાળવવા અથવા તેને શ્રેષ્ઠ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેથી,વિકલ્પ $A$ સાચો જવાબ છે.

(A) પ્રાણીસંવર્ધન એ પશુધનના આનુવંશિક મૂલ્યના મૂલ્યાંકન સાથે સંબંધિત વિજ્ઞાનની એક શાખા છે। પ્રાણીસંવર્ધનની મુખ્ય પદ્ધતિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. અંતઃસંકરણ $(Inbreeding)$: એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત વ્યક્તિઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢીઓ સુધી પ્રજનન।
$2$. બહિઃસંકરણ $(Outbreeding)$: આમાં આઉટક્રોસિંગ, સંકરણ (cross-breeding) અને આંતરજાતીય સંકરણનો સમાવેશ થાય છે।
- આઉટક્રોસિંગ: એક જ જાતિના પ્રાણીઓ વચ્ચે પ્રજનન પરંતુ $4-6$ પેઢી સુધી કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો ન હોય।
- સંકરણ $(Cross-breeding)$: એક જાતિના શ્રેષ્ઠ નરને બીજી જાતિની શ્રેષ્ઠ માદા સાથે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે।
- આંતરજાતીય સંકરણ $(Interspecific hybridization)$: બે અલગ-અલગ સંબંધિત જાતિઓના નર અને માદા પ્રાણીઓ વચ્ચે પ્રજનન।
અંતઃજાતીય સંકરણ $(Intraspecific hybridization)$ એ $NCERT$ અભ્યાસક્રમમાં પ્રાણીસંવર્ધનના વર્ગીકરણના સંદર્ભમાં વપરાતો પ્રમાણિત તકનીકી શબ્દ નથી। તેથી, વિકલ્પ $A$ સાચો જવાબ છે।