Introduction and Biodiversity Questions in Gujarati

(A) જ્યારે વર્ગીકરણની દ્રષ્ટિએ અલગ-અલગ જૂથોની પ્રજાતિઓ લગભગ સમાન સંખ્યામાં હાજર હોય ત્યારે મહત્તમ વિવિધતા જોવા મળે છે.
વિકલ્પ $A$ માં:
પક્ષીઓ $(4)$,કીટકો $(4)$,અને હાથી $(4)$ ત્રણ અલગ-અલગ વર્ગો ($Aves$,$Insecta$,અને $Mammalia$) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
દરેક જૂથમાં સજીવોની સંખ્યા સમાન હોવાથી અને તેઓ અલગ-અલગ વર્ગીકરણ જૂથોના હોવાથી,આ નમૂના વિસ્તાર અન્ય વિકલ્પોની તુલનામાં સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા દર્શાવે છે.

(C) $IUCN$ (જે અગાઉ $WCU$ - વર્લ્ડ કન્ઝર્વેશન યુનિયન તરીકે ઓળખાતું હતું) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલ રેડ લિસ્ટમાં સજીવોને $8$ અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે.
આ શ્રેણીઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ લુપ્ત $(EX)$,
$(ii)$ વન્ય વિસ્તારમાંથી લુપ્ત $(EW)$,
$(iii)$ અત્યંત જોખમમાં મુકાયેલ $(CR)$,
$(iv)$ જોખમમાં મુકાયેલ $(EN)$,
$(v)$ અસુરક્ષિત $(VU)$,
$(vi)$ ઓછું જોખમ $(LR)$ (જેમાં નિયર થ્રેટન્ડ,લીસ્ટ કન્સર્ન અને કન્ઝર્વેશન ડિપેન્ડન્ટનો સમાવેશ થાય છે),
$(vii)$ માહિતીનો અભાવ $(DD)$,
$(viii)$ મૂલ્યાંકન થયેલ નથી $(NE)$.

(C) વર્ગીકરણીય વિવિધતા (Taxonomic diversity) એ આપેલ વિસ્તારમાં વિવિધ વર્ગીકરણીય જૂથો (જેમ કે કુળ,પ્રજાતિ,જાતિ) ની વિવિધતાનો સંદર્ભ આપે છે.
તેને વિવિધતાનું સર્વોચ્ચ સ્તર માનવામાં આવે છે કારણ કે તે ફાયલોજેનેટિક સંબંધો અને ઇકોસિસ્ટમમાં હાજર વિશિષ્ટ જૂથોની વિવિધતાને ધ્યાનમાં લે છે.
આથી,વિધાન સાચું છે.
કારણ જણાવે છે કે તે સમાન સંતુલનમાં જોવા મળતા વર્ગીકરણીય રીતે અલગ જૂથોની જાતિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે; જોકે,વર્ગીકરણીય વિવિધતાને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે જૂથોમાં જાતિઓનું 'સમાન સંતુલન' હોવું જરૂરી નથી.
તેથી,કારણ ખોટું છે.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોની તુલનામાં ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ જાતિ વિવિધતા જોવા મળે છે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશો પ્રમાણમાં સ્થિર,અનુમાનિત અને ઓછી મોસમી આબોહવા ધરાવે છે,જે વિશિષ્ટ સ્થાન (niche) ના વિકાસ અને ઉચ્ચ જૈવવિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેનાથી વિપરીત,સમશીતોષ્ણ પ્રદેશો વધુ મોસમી હોય છે,જે ઉચ્ચ જાતિ સમૃદ્ધિ માટે ઓછું અનુકૂળ છે.

(N/A) વનસ્પતિઓની જાતિ વિવિધતા પ્રાણીઓની સરખામણીમાં ઘણી ઓછી છે કારણ કે મોટાભાગના પ્રાણીઓ ચેતાતંત્ર ધરાવે છે જે તેમની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓનું નિયંત્રણ અને સંકલન કરે છે. તેમની પાસે પર્યાવરણીય ઉત્તેજના મેળવવા માટે ગ્રાહકો (receptors) પણ હોય છે. આ પ્રતિભાવો ઘણીવાર અનુકૂલનશીલ હોય છે અને બદલાતી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં સજીવનું અસ્તિત્વ સુનિશ્ચિત કરે છે,જે વનસ્પતિઓની તુલનામાં વધુ વિવિધતા લાવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

(N/A) આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોની વૈશ્વિક વિવિધતાનો અંદાજ કાઢવો મુશ્કેલ છે કારણ કે પરંપરાગત વર્ગીકરણ પદ્ધતિઓ સૂક્ષ્મજીવી પ્રજાતિઓને ઓળખવા માટે યોગ્ય નથી. આમાંથી ઘણી પ્રજાતિઓને પ્રયોગશાળાની પરિસ્થિતિઓમાં ઉછેરી શકાતી નથી. જૈવરસાયણિક અને આણ્વિક જીવવિજ્ઞાનની તકનીકો સૂચવે છે કે તેમની વિવિધતા લાખોમાં હોઈ શકે છે.

(N/A) $1$. જૈવવિવિધતા: તે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા સમગ્ર પૃથ્વી પરના તમામ સજીવો (સૂક્ષ્મજીવો,વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ) ની વિવિધતા અને ભિન્નતાને દર્શાવે છે. તે પ્રકૃતિમાં જૈવિક વિવિધતાનું પ્રમાણ સૂચવે છે.
$2$. જાતિ વિવિધતા: તે કોઈ પ્રદેશમાં રહેલી જાતિઓની વિવિધતાને દર્શાવે છે. તે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં હાજર વિવિધ જાતિઓની સંખ્યા અને તેમની સાપેક્ષ વિપુલતા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.

(N/A) સ્થાનિક (Endemic) પ્રજાતિઓ એટલે એવી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ કે જે ફક્ત કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે અને વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય પણ કુદરતી રીતે જોવા મળતી નથી. આ પ્રજાતિઓ ભૌતિક અવરોધો,આબોહવા અથવા ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ જેવા પરિબળોને કારણે કોઈ નાના અથવા વિશિષ્ટ વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત હોય છે.

(N/A) સ્થાનિકતા (Endemism) એટલે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર,જેમ કે ટાપુ,રાષ્ટ્ર,દેશ અથવા અન્ય કોઈ નિર્ધારિત ઝોન કે નિવાસસ્થાન પૂરતી મર્યાદિત પ્રજાતિઓની સ્થિતિ. જે સજીવો માત્ર એક જ ચોક્કસ સ્થળે જોવા મળે છે,તેમને તે સ્થળના સ્થાનિક સજીવો કહેવામાં આવે છે.

(N/A) કોઈ એક જાતિના સભ્યોમાં તેમના જનીનિક બંધારણમાં જોવા મળતી વિવિધતાને તે જાતિની જનીનિક વિવિધતા કહે છે. તે જાતિના જનીન બંધારણમાં રહેલા કુલ જનીનિક લક્ષણોની સંખ્યા દર્શાવે છે,જે વસ્તીને બદલાતા પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરે છે.

(B) $\beta$-વિવિધતા એ પર્યાવરણીય ઢાળ પર બે અલગ-અલગ નિવાસસ્થાનો અથવા સમુદાયો વચ્ચે જાતિઓની રચનામાં થતા ફેરફારને દર્શાવે છે. તે એક નિવાસસ્થાનમાંથી બીજા નિવાસસ્થાનમાં જતી વખતે જાતિઓના બદલાવ અથવા ફેરબદલીનો દર માપે છે.

(N/A) $\gamma$-વિવિધતા એટલે એક મોટા ભૌગોલિક વિસ્તાર અથવા લેન્ડસ્કેપમાં આવેલા વિવિધ પ્રકારના નિવાસસ્થાનોમાં જોવા મળતી કુલ પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ. તે સમગ્ર નિવસનતંત્ર અથવા પ્રદેશની એકંદર વિવિધતા દર્શાવે છે,જેમાં તેમાં હાજર તમામ સમુદાયોની વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.

(A) $UNESCO$ નું પૂરું નામ United Nations Educational,Scientific and Cultural Organization છે.
તે સંયુક્ત રાષ્ટ્રની એક વિશિષ્ટ એજન્સી છે જે શિક્ષણ,કળા,વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ દ્વારા વિશ્વ શાંતિ અને સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે.

(A) $Biodiversity$ (જૈવવિવિધતા) શબ્દ પૃથ્વી પરના જીવનની વિવિધતા અને પરિવર્તનશીલતાને દર્શાવે છે. તેમાં વિવિધ જાતિઓની સંખ્યા,તેમની આનુવંશિક વિવિધતા અને તેઓ જે ઇકોસિસ્ટમમાં રહે છે તેની વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે. જીવવિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં,પૃથ્વી પર હાજર સજીવોની કુલ સંખ્યા અને પ્રકારોને સામૂહિક રીતે જૈવવિવિધતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) રોબર્ટ કોન્સ્ટાન્ઝા અને તેમના સહયોગીઓએ પ્રકૃતિની જીવન-આધાર સેવાઓ પર કિંમત નક્કી કરવાનો ખૂબ જ સાહસિક પ્રયાસ કર્યો છે. તેમણે અંદાજ લગાવ્યો છે કે આ નિવસનતંત્ર સેવાઓ માટેની સરેરાશ કિંમત વર્ષે $US 33 trillion$ છે, જેને મોટાભાગે ગ્રાહ્ય રાખવામાં આવે છે કારણ કે તે મફત છે. આ મૂલ્ય તે સમયના વૈશ્વિક કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન $(GNP)$ $US 18 trillion$ કરતા ઘણું વધારે છે.

(B) રોબર્ટ કોસ્ટાંઝા અને તેમના સહયોગીઓના મતે,ઇકોસિસ્ટમ સેવાઓનું કુલ મૂલ્ય વાર્ષિક આશરે $33$ ટ્રિલિયન અમેરિકી ડોલર હોવાનું અનુમાન છે. આ મૂલ્ય વૈશ્વિક ગ્રોસ નેશનલ પ્રોડક્ટ $(GNP)$ કરતા ઘણું વધારે છે,જે આશરે $18$ ટ્રિલિયન અમેરિકી ડોલર છે. તેથી,વૈશ્વિક $GNP$ માટેનું સાચું મૂલ્ય $18$ ટ્રિલિયન અમેરિકી ડોલર છે.

(C) જૈવ-વિવિધતા એ પૃથ્વી પર જોવા મળતા જીવનની વિવિધતા અને તમામ કુદરતી પ્રક્રિયાઓનું વર્ણન કરવા માટે વપરાતો શબ્દ છે. આમાં નિવસનતંત્રની વિવિધતા,જાતિગત વિવિધતા અને જનીનિક વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,તે પૃથ્વી પર હાજર સજીવોની સંખ્યા અને પ્રકારો,તેમજ જાતિઓ અને નિવસનતંત્રોમાં રહેલી વિવિધતાઓને આવરી લે છે. આમ,આપેલા વિકલ્પોમાંથી સૌથી વ્યાપક વ્યાખ્યા પૃથ્વી પર રહેલા સજીવોની સંખ્યા અને પ્રકારો છે.

(C) ધોરણ $12$ જીવવિજ્ઞાનના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક,પ્રકરણ $15$ (જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણ) મુજબ,પૃથ્વી પર ઓર્કિડની $20,000$ થી વધુ જાતિઓ જોવા મળે છે. આ માહિતી વૈશ્વિક જૈવવિવિધતાના વિભાગમાં આપવામાં આવેલ એક તથ્ય છે.

(B) $Biodiversity$ (જૈવ-વિવિધતા) શબ્દ સૌપ્રથમ $1985$ માં $Walter \text{ } G. \text{ } Rosen$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તેને સામાજિક જીવવિજ્ઞાની $Edward \text{ } Wilson$ દ્વારા લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેમણે આ શબ્દનો ઉપયોગ જૈવિક સંગઠનના તમામ સ્તરો પર રહેલી સંયુક્ત વિવિધતાનું વર્ણન કરવા માટે કર્યો હતો. તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(P)$ જનીનિક વિવિધતા એટલે જાતિની અંદર જનીનિક સ્તરે રહેલી વિવિધતા.
$(Q)$ જાતિ-વિવિધતા એટલે જાતિ સ્તરે રહેલી વિવિધતા.
$(R)$ પરિસ્થિતિકીય વિવિધતા એટલે નિવસનતંત્ર સ્તરે રહેલી વિવિધતા (દા.ત., રણ, વર્ષાવન, મેન્ગ્રોવ્સ વગેરે).
તેથી, સાચી જોડ $(P-I), (Q-II), (R-III)$ છે.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક 'જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણ' મુજબ,ભારત જનીનિક વિવિધતાની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ સમૃદ્ધ છે.
ભારતમાં ચોખાની $50,000$ થી પણ વધારે જનીનિક રીતે ભિન્ન જાતિઓ જોવા મળે છે.
વધુમાં,ભારતમાં કેરીની $1,000$ થી પણ વધારે જાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) $Rauwolfia$ $vomitoria$ એ હિમાલયના પર્વતીય વિસ્તારોમાં જોવા મળતી એક ઔષધીય વનસ્પતિ છે. તે રીસર્પિન નામનું સક્રિય રસાયણ ઉત્પન્ન કરે છે,જે ઉચ્ચ રુધિરદાબ (હાઈ બ્લડ પ્રેશર) ની સારવારમાં અત્યંત અસરકારક છે. જોકે,તે ખાદ્ય વનસ્પતિ નથી; તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે તેના ઔષધીય ગુણધર્મો માટે થાય છે. તેથી,તે ખાદ્ય વનસ્પતિ છે તેવું વિધાન અસંગત (ખોટું) છે.

(D) સ્કેન્ડિનેવિયન દેશોમાં પરંપરાગત રીતે $Norway$,$Sweden$ અને $Denmark$ નો સમાવેશ થાય છે. $Finland$ ને ઘણીવાર નોર્ડિક દેશો સાથે જોડવામાં આવે છે,પરંતુ ભૌગોલિક કે સાંસ્કૃતિક રીતે તેને સ્કેન્ડિનેવિયાનો ભાગ માનવામાં આવતું નથી. જોકે,$Russia$ ચોક્કસપણે સ્કેન્ડિનેવિયન દેશ નથી,કારણ કે તે પૂર્વી યુરોપ અને ઉત્તર એશિયામાં ફેલાયેલો એક ખંડીય દેશ છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Russia$ એ સ્કેન્ડિનેવિયન પ્રદેશથી સૌથી અલગ છે.

(A) $IUCN$ નું પૂર્ણ નામ International Union for Conservation of Nature and Natural Resources છે.
તે પ્રકૃતિ સંરક્ષણ અને કુદરતી સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગના ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરતી એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે.

(B) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં અપૃષ્ઠવંશીઓની વૈશ્વિક જૈવ-વિવિધતાના નિરૂપણ મુજબ,પાય ચાર્ટ નીચે મુજબ વિભાજિત છે:
$1$. $S$ એ કીટકો (Insects) દર્શાવે છે,જે અપૃષ્ઠવંશીઓનો સૌથી મોટો સમૂહ છે.
$2$. $R$ એ કવચધારીઓ (Crustaceans) દર્શાવે છે.
$3$. $Q$ એ મૃદુકાય (Molluscs) દર્શાવે છે.
$4$. $P$ એ અન્ય પ્રાણી સમૂહો દર્શાવે છે.
તેથી,લેબલ $Q$ એ મૃદુકાયના સમૂહને અનુરૂપ છે.

(C) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક (પ્રકરણ: જૈવ-વિવિધતા અને સંરક્ષણ) મુજબ, વનસ્પતિ જાતિઓની વૈશ્વિક જૈવ-વિવિધતા એક પાય ચાર્ટ દ્વારા દર્શાવવામાં આવી છે જેમાં:
$Q$ એ આવૃત બીજધારીઓ (Angiosperms) દર્શાવે છે, જે વનસ્પતિ વિવિધતાનો સૌથી મોટો ભાગ બનાવે છે.
$R$ એ ફૂગ (Fungi) દર્શાવે છે, જે નોંધપાત્ર ભાગ રોકે છે.
$P$ એ લાઇકેન્સ (Lichens) દર્શાવે છે, જે ફૂગ અને આવૃત બીજધારીઓની તુલનામાં નાનો ભાગ રોકે છે.
તેથી, સાચી ઓળખ $P = \text{લાઇકેન્સ}, Q = \text{આવૃત બીજધારીઓ}, R = \text{ફૂગ}$ છે.
આપેલા વિકલ્પો જોતા, વિકલ્પ $C$ એ પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલા પ્રમાણભૂત પાય ચાર્ટના આધારે સૌથી સચોટ રજૂઆત છે.

(D) 'મહાવિવિધતા ધરાવતા દેશો' (megadiverse countries) નો ખ્યાલ કન્ઝર્વેશન ઇન્ટરનેશનલ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. વિશ્વમાં કુલ $12$ દેશોને મહાવિવિધતા ધરાવતા દેશો તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે,જે પૃથ્વીની મોટાભાગની પ્રજાતિઓ અને મોટી સંખ્યામાં સ્થાનિક પ્રજાતિઓ ધરાવે છે. આ દેશોમાં ઓસ્ટ્રેલિયા,બ્રાઝિલ,ચીન,કોલંબિયા,ઇક્વાડોર,ભારત,ઇન્ડોનેશિયા,મેડાગાસ્કર,મેક્સિકો,પેરુ,ફિલિપાઇન્સ અને ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગોનો સમાવેશ થાય છે.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,એમેઝોન વર્ષાવનો લાખો જાતિઓનું ઘર છે,જેમાંથી ઘણી બધી જાતિઓ વિજ્ઞાન માટે હજુ પણ અજાણી છે. એવો અંદાજ છે કે આ પ્રદેશોમાં ઓછામાં ઓછી $2$ મિલિયન જેટલી કીટક જાતિઓની શોધ અને નામકરણ બાકી છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલી એમેઝોન વર્ષાવનોની જૈવ-વિવિધતાની માહિતી મુજબ:
- $(P)$ વનસ્પતિઓ: $40,000$ જાતિઓ $(I)$
- $(Q)$ મત્સ્ય: $3,000$ જાતિઓ $(II)$
- $(R)$ પક્ષીઓ: $1,300$ જાતિઓ $(III)$
- $(S)$ સસ્તનો કે ઉભયજીવીઓ: $427$ જાતિઓ $(IV)$
- $(T)$ સરીસૃપ: $378$ જાતિઓ $(V)$
તેથી,સાચી જોડ $(P-I), (Q-II), (R-III), (S-IV), (T-V)$ છે.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,એમેઝોન વર્ષાવન પૃથ્વી પરનો સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવતો પ્રદેશ છે.
તેમાં અંદાજે $40,000$ વનસ્પતિની જાતિઓ,$3,000$ માછલીઓની જાતિઓ,$1,300$ પક્ષીઓની જાતિઓ,$427$ સસ્તન પ્રાણીઓની જાતિઓ,$427$ ઉભયજીવીઓની જાતિઓ,$378$ સરીસૃપોની જાતિઓ અને $1,25,000$ થી વધુ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓની જાતિઓ જોવા મળે છે.

(D) ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં જાતિ-વિવિધતા વધારે હોવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. ઉષ્ણકટિબંધીય અક્ષાંશો લાખો વર્ષોથી ખલેલ વગરના રહ્યા છે,જ્યારે સમશીતોષ્ણ વિસ્તારોમાં ભૂતકાળમાં વારંવાર હિમયુગની અસર જોવા મળી હતી. આથી,ઉષ્ણકટિબંધમાં જાતિઓના વૈવિધ્યીકરણ માટે લાંબો ઉદ્વિકાસીય સમય મળ્યો છે.
$2$. ઉષ્ણકટિબંધીય પર્યાવરણ ઓછું ઋતુકીય,પ્રમાણમાં વધુ સ્થિર અને અનુમાનિત હોય છે. આવા સ્થિર પર્યાવરણ નિક (niche) વિશિષ્ટીકરણને પ્રોત્સાહન આપે છે અને વધુ જાતિ-વિવિધતા તરફ દોરી જાય છે.
$3$. ઉષ્ણકટિબંધમાં સૌર ઊર્જા વધુ ઉપલબ્ધ છે,જે ઉચ્ચ ઉત્પાદકતામાં ફાળો આપે છે. વધેલી ઉત્પાદકતા ઘણીવાર વધુ જાતિ-સમૃદ્ધિ સાથે સંકળાયેલી હોય છે.

(D) વિવિધ પ્રકારના સજીવો (આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ,પક્ષીઓ,ચામાચીડિયા,મીઠા પાણીની માછલીઓ) માટે જાતિ સમૃદ્ધિ અને વિસ્તાર વચ્ચેનો સંબંધ લંબચોરસ અતિવલય (rectangular hyperbola) જેવો જોવા મળે છે.
લોગેરિધમિક સ્કેલ પર,આ સંબંધ $\log S = \log C + Z \log A$ સમીકરણ દ્વારા દર્શાવતી સીધી રેખા બને છે.
જો કે,જ્યારે સામાન્ય સ્કેલ પર $X$-અક્ષ પર વિસ્તાર $(A)$ અને $Y$-અક્ષ પર જાતિ સમૃદ્ધિ $(S)$ લઈને આલેખ દોરવામાં આવે,ત્યારે $S = CA^z$ સમીકરણ એક લંબચોરસ અતિવલય દર્શાવે છે,જે શરૂઆતમાં ઝડપથી વધે છે અને ત્યારબાદ વિસ્તાર વધવાની સાથે સ્થિર થતો વક્ર દેખાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,વિકલ્પ $D$ માં દર્શાવેલ આલેખ આ લાક્ષણિક લંબચોરસ અતિવલય વક્ર દર્શાવે છે.

(B) 'રીવેટ પોપર' પૂર્વધારણા જીવવિજ્ઞાની $Paul \ Ehrlich$ દ્વારા આપવામાં આવી હતી.
આ પૂર્વધારણા જૈવવિવિધતાના મહત્વને સમજાવવા માટે વિમાનના ઉદાહરણનો ઉપયોગ કરે છે.
આ સાદ્રશ્યમાં,નિવસનતંત્રની તુલના વિમાન સાથે કરવામાં આવી છે અને જાતિઓની તુલના વિમાનના ભાગોને જોડી રાખતા રીવેટ (ખીલા) સાથે કરવામાં આવી છે.
જો મુસાફરો એક પછી એક રીવેટ કાઢવાનું શરૂ કરે (જાતિઓને દૂર કરે),તો શરૂઆતમાં વિમાનની સુરક્ષા પર કોઈ અસર થતી નથી,પરંતુ જેમ જેમ વધુ રીવેટ દૂર કરવામાં આવે છે,તેમ વિમાન જોખમી રીતે નબળું પડી જાય છે અને અંતે તૂટી પડે છે,જે નિવસનતંત્રના પતનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(B) ડેવિડ ટિલમેનના લાંબા ગાળાના ઇકોસિસ્ટમ પ્રયોગો મુજબ,એક સ્થાયી જૈવિક સમુદાય નીચેના લક્ષણો ધરાવતો હોવો જોઈએ:
$1$. તે વર્ષ દર વર્ષે ઉત્પાદકતામાં બહુ ફેરફાર દર્શાવતું નથી.
$2$. તે કુદરતી કે માનવસર્જિત વિક્ષેપો સામે પ્રતિરોધક હોવું જોઈએ.
$3$. તે વિદેશી જાતિઓ દ્વારા થતા આક્રમણ સામે પ્રતિરોધક હોવું જોઈએ.
તેથી,વિકલ્પ $B$ માં આપેલ વિધાન કે સમુદાય વિક્ષેપો સામે 'સંવેદનશીલ' હોવો જોઈએ તે અસંગત છે,કારણ કે સ્થાયી સમુદાય વિક્ષેપો સામે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

(B) રીવેટ પોપર પૂર્વધારણા પોલ એહર્લિચ દ્વારા નિવસનતંત્રમાં જાતિ વિવિધતાનું મહત્વ સમજાવવા માટે આપવામાં આવી હતી.
આ રૂપકમાં,વિમાન એ $Ecosystem$ (નિવસનતંત્ર) દર્શાવે છે.
પાંખો પરના રીવેટ્સ એ $Species$ (જાતિઓ) દર્શાવે છે જે નિવસનતંત્ર બનાવે છે.
જો કોઈ મુસાફર રીવેટ કાઢી નાખે (જાતિનું વિલુપ્ત થવું),તો શરૂઆતમાં ઉડાનની સુરક્ષા પર કોઈ અસર ન પણ થાય,પરંતુ જો ખૂબ વધારે રીવેટ્સ કાઢી નાખવામાં આવે,તો વિમાન નબળું પડી જાય છે અને અંતે તૂટી પડે છે,જે નિવસનતંત્રના પતન તરફ દોરી જાય છે.

(A) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોને 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે પૃથ્વીના વાતાવરણ અને ઓક્સિજનના સ્તરને જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ઐતિહાસિક રીતે,આ વર્ષાવનો પૃથ્વીની જમીન સપાટીના $14 \%$ થી વધુ વિસ્તારને આવરી લેતા હતા.
ઝડપી વનનાબૂદી અને માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે,તેમનો વ્યાપ ખૂબ જ ઘટી ગયો છે.
હાલમાં,આ વર્ષાવનો પૃથ્વીની જમીન સપાટીના $6 \%$ થી વધુ વિસ્તારને આવરી લેતા નથી.
તેથી,સાચા મૂલ્યો $14 \%$ અને $6 \%$ છે.

(B) એમેઝોન વર્ષાવનોને 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેની વિશાળ વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું શોષણ કરે છે અને ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે,જે પૃથ્વીના વાતાવરણને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટેની દલીલોને ત્રણ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે:
$1$. સંકુચિત ઉપયોગિતાવાદી: ખોરાક,બળતણ,રેસા,બાંધકામ સામગ્રી,ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો અને ઔષધીય ઉત્પાદનો જેવા સીધા આર્થિક લાભોમાંથી મેળવેલ.
$2$. વ્યાપક ઉપયોગિતાવાદી: પ્રકૃતિ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી નિવસનતંત્રની સેવાઓમાંથી મેળવેલ,જેમ કે પરાગનયન (મધમાખી,પક્ષીઓ,ચામાચીડિયાં દ્વારા),ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન,પૂર નિયંત્રણ અને સૌંદર્યલક્ષી આનંદ.
$3$. નૈતિક: આ માન્યતા પર આધારિત છે કે દરેક જાતિનું આંતરિક મૂલ્ય છે અને આપણી નૈતિક ફરજ છે કે આપણે જૈવિક વારસો આવનારી પેઢીઓને સોંપીએ.
પરાગનયન એ પ્રકૃતિ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી નિવસનતંત્રની સેવા હોવાથી,તે વ્યાપક ઉપયોગિતાવાદી દલીલ હેઠળ આવે છે.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકના 'જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણ' પ્રકરણ મુજબ,વર્તમાન વૈશ્વિક બજારમાં વેચાતી કુલ દવાઓમાંથી $25 \%$ દવાઓ વનસ્પતિઓમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
વધુમાં,વિશ્વભરના મૂળ નિવાસી લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી પરંપરાગત દવાઓમાં $25,000$ જેટલી વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનો ફાળો છે.

(B) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકના 'જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણ' વિભાગ મુજબ,એવો અંદાજ છે કે સમગ્ર વિશ્વના મૂળ સ્થાનિક લોકો દ્વારા પરંપરાગત દવાઓમાં લગભગ $25,000$ જેટલી વનસ્પતિઓની જાતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ માનવ સ્વાસ્થ્ય અને પરંપરાગત જ્ઞાન પ્રણાલીઓમાં જૈવવિવિધતાનું મહત્વ દર્શાવે છે.

(C) બાયોપ્રોસ્પેક્ટિંગ (Bioprospecting) એટલે કુદરતમાંથી રાસાયણિક સંયોજનો,જનીનો,સૂક્ષ્મજીવો,મહા-સજીવો અને અન્ય મૂલ્યવાન ઉત્પાદનોના નવા સ્ત્રોતોની વ્યવસ્થિત શોધ.
તેમાં આર્થિક મહત્વ ધરાવતા ઉત્પાદનો,જેમ કે ફાર્માસ્યુટિકલ્સ,ઔદ્યોગિક રસાયણો અને કૃષિ ઉત્પાદનોને ઓળખવા માટે આણ્વિય,જનીનિક અને જાતીય સ્તરે વિવિધતાની શોધ કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Bioprospecting$ છે.

(D) જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ એવા જૈવભૌગોલિક વિસ્તારો છે જ્યાં જૈવવિવિધતાનો મોટો ભંડાર છે અને જે વિનાશના જોખમ હેઠળ છે.
શરૂઆતમાં,નોર્મન માયર્સ દ્વારા $25$ હોટસ્પોટ્સ ઓળખવામાં આવ્યા હતા.
સમય જતાં,વધુ સંશોધન અને માપદંડોના આધારે આ સંખ્યામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે.
હાલમાં,વિશ્વભરમાં $36$ માન્ય જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ છે.

(B) જૈવ-વિવિધતા હોટસ્પોટ્સ એ એવા પ્રદેશો છે જ્યાં જાતિઓની સમૃદ્ધિનું સ્તર ખૂબ ઊંચું હોય છે અને ત્યાં સ્થાનિક જાતિઓનું પ્રમાણ પણ વધારે હોય છે.
જોકે આ હોટસ્પોટ્સ પૃથ્વીના કુલ જમીન વિસ્તારના $2 \%$ કરતા પણ ઓછો વિસ્તાર આવરી લે છે,તેમ છતાં તેમાં જોવા મળતી જાતિઓની સંખ્યા અત્યંત વધારે છે.
આ હોટસ્પોટ્સનું કડક રક્ષણ કરવાથી ચાલુ રહેલા સામૂહિક વિલોપનને લગભગ $30 \%$ જેટલું ઘટાડી શકાય છે.

(B) જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ એવા વિસ્તારો છે જે ઉચ્ચ સ્તરની પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ અને ઉચ્ચ પ્રમાણમાં સ્થાનિક પ્રજાતિઓ (endemism) દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે,અને સાથે સાથે તેમના નિવાસસ્થાન માટે નોંધપાત્ર જોખમોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
વૈશ્વિક વર્ગીકરણ મુજબ,વિશ્વમાં કુલ $36$ જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ છે.
ભારતમાં,માન્ય જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ પશ્ચિમ ઘાટ અને શ્રીલંકા,હિમાલય,ઈન્ડો-બર્મા વિસ્તાર અને સુંડાલેન્ડ છે.
અરવલ્લીની ટેકરીઓ વૈશ્વિક જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ તરીકે વર્ગીકૃત નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલો ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા અને સ્થિર આબોહવા દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે જે આખા વર્ષ દરમિયાન વનસ્પતિના વિકાસને ટેકો આપે છે.
અનુકૂળ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓને કારણે,ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં ઘણી વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ વર્ષના અલગ-અલગ સમયે ફળો આપે છે.
ખોરાકના સ્ત્રોતો (ફળો) ની આ સતત ઉપલબ્ધતા ફળાહારી પક્ષીઓની મોટી વસ્તીને ટેકો આપે છે,કારણ કે તેઓ કોઈપણ ઋતુમાં ખોરાકની અછતનો સામનો કરતા નથી.
તેથી,ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોમાં ફળાહારી પક્ષીઓની વિપુલતાનું મુખ્ય કારણ આખા વર્ષ દરમિયાન ફળોની ઉપલબ્ધતા છે.

(C) જે પ્રજાતિઓ કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત હોય અને વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય કુદરતી રીતે જોવા મળતી ન હોય,તેમને $Endemic$ (સ્થાનિક) પ્રજાતિઓ કહેવામાં આવે છે.
પશ્ચિમ ઘાટ એ જૈવવિવિધતાનું હોટસ્પોટ છે જે ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા (endemism) માટે જાણીતું છે,જેનો અર્થ છે કે તેની ઘણી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ તે પ્રદેશ માટે અનન્ય છે.
$Threatened$ (ભયગ્રસ્ત) પ્રજાતિઓ એવી છે જે નજીકના ભવિષ્યમાં લુપ્ત થવાની સંભાવના ધરાવે છે.
$Keystone$ (કીસ્ટોન) પ્રજાતિઓ એવી છે જે તેમની વિપુલતાની તુલનામાં તેમના પર્યાવરણ પર અપ્રમાણસર મોટી અસર કરે છે.
$Vulnerable$ (સંવેદનશીલ) પ્રજાતિઓ એવી છે કે જેમના અસ્તિત્વ અને પ્રજનનને જોખમમાં મૂકતી પરિસ્થિતિઓમાં સુધારો ન થાય ત્યાં સુધી તેમના લુપ્ત થવાની સંભાવના રહેલી છે.

(C) જૈવવિવિધતા પરનું ઐતિહાસિક સંમેલન,જેને 'પૃથ્વી સંમેલન' (The Earth Summit) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે $1992$ માં રિયો ડી જાનેરો ખાતે યોજાયું હતું.
આ સંમેલને તમામ રાષ્ટ્રોને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ અને તેના ફાયદાઓના ટકાઉ ઉપયોગ માટે યોગ્ય પગલાં લેવા માટે આહવાન કર્યું હતું.

(D) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે ઉષ્ણકટિબંધીય અક્ષાંશો લાખો વર્ષોથી પ્રમાણમાં ખલેલ વિનાના રહ્યા છે,જેનાથી ઉત્ક્રાંતિના વૈવિધ્યકરણ માટે વધુ સમય મળ્યો છે.
વિધાન $B$ ખોટું છે કારણ કે સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોની તુલનામાં ઉષ્ણકટિબંધીય પર્યાવરણ ઓછું મોસમી હોય છે.
વિધાન $C$ સાચું છે કારણ કે ઉષ્ણકટિબંધમાં વધુ સૌર ઊર્જાની પ્રાપ્તિ ઉચ્ચ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
વિધાન $D$ સાચું છે કારણ કે સ્થિર પર્યાવરણ જાતિઓને વિશિષ્ટ નિકે (niche) વિકસાવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
વિધાન $E$ સાચું છે કારણ કે ઉષ્ણકટિબંધીય પર્યાવરણ પ્રમાણમાં સ્થિર અને અનુમાનિત છે,જે ઉચ્ચ જૈવવિવિધતાને ટેકો આપે છે.
તેથી,વિધાન $A, C, D$ અને $E$ સાચા છે.

(A) વિધાન-$I$ સાચું છે: ભારત તેની વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની સમૃદ્ધ વિવિધતાને કારણે વિશ્વના $12$ મેગા જૈવવિવિધતા ધરાવતા દેશોમાંનો એક ગણાય છે.
વિધાન-$II$ સાચું છે: ભારત વિશ્વના કુલ જમીન વિસ્તારના માત્ર $2.4 \%$ ભાગ પર ફેલાયેલું છે,છતાં તે વૈશ્વિક જૈવવિવિધતામાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે (વૈશ્વિક પ્રજાતિઓની વિવિધતાના લગભગ $8.1 \%$).
તેથી,બંને વિધાનો સાચા છે.