Causes of Biodiversity Losses Questions in Gujarati

(C) $Parthenium \, hysterophorus$ (ગાજર ઘાસ / કોંગ્રેસ ઘાસ) એ $Asteraceae$ કુળનું અત્યંત આક્રમક નીંદણ છે.
તે $1950$ ના દાયકામાં આયાતી ઘઉં સાથે અશુદ્ધિ તરીકે $USA$ થી ભારતમાં આવ્યું હતું.
તેના આગમન પછી,તે ભારતના તમામ ભાગોમાં ઝડપથી ફેલાઈ ગયું છે,જે ગંભીર પર્યાવરણીય અને સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બને છે.

(B) $Nepenthes$ $khasiana$, જે સામાન્ય રીતે કળશપર્ણ (pitcher plant) તરીકે ઓળખાય છે, તે ભારતનાં મેઘાલયની ખાસી ટેકરીઓમાં જોવા મળતી કીટાહારી વનસ્પતિ છે.
તે નિવાસસ્થાનના નાશ અને વધુ પડતા સંગ્રહને કારણે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે.
તેથી, તે કીટાહારી અને લુપ્તપ્રાય બંને પ્રકારની વનસ્પતિ છે.

(C) ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોના પક્ષીઓ ઘણીવાર પર્વતીય ઇકોસિસ્ટમમાં ચોક્કસ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ માટે આવશ્યક પરાગવાહક અથવા બીજ ફેલાવનાર તરીકે કાર્ય કરે છે.
ઓર્કિડ્સ,ખાસ કરીને જે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે,તે પરાગનયન માટે ઘણીવાર ચોક્કસ પક્ષી પ્રજાતિઓ પર આધાર રાખે છે.
જો આ પક્ષીઓ દુર્લભ અથવા લુપ્ત થઈ જાય,તો આ ઓર્કિડ્સનું પ્રજનન ચક્ર ખોરવાઈ જાય છે,જેના કારણે ઇકોસિસ્ટમમાંથી તેમનું અદૃશ્ય થવાનું જોખમ રહે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(C) $Eichhornia$ $crassipes$,જેને સામાન્ય રીતે જળકુંભી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે એક આક્રમક જલીય વનસ્પતિ છે.
તે મીઠા પાણીના જળાશયોમાં ઉગે છે અને તેના ઝડપી વિકાસ દર માટે જાણીતી છે,જે ઘણીવાર જળાશયોની સમગ્ર સપાટીને આવરી લે છે,જેના પરિણામે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. જો જંગલ વિસ્તાર અડધો થઈ જાય,તો મોટી સંખ્યામાં સજીવોના કુદરતી નિવાસસ્થાનો નાશ પામશે. આનાથી જૈવવિવિધતામાં મોટો ઘટાડો થશે અને આહાર શૃંખલાઓ ખોરવાઈ જશે. પરિણામે,પાકના જંગલી સંબંધીઓ (જર્મપ્લાઝમ) નાશ પામવાથી પાક સંવર્ધનના કાર્યક્રમો પર નકારાત્મક અસર પડશે,કારણ કે આ જંગલી જાતો રોગ પ્રતિકારક શક્તિ અને અન્ય ઇચ્છનીય લક્ષણો માટે આવશ્યક સ્ત્રોત છે.

(D) મહાસાગરીય ટાપુ સમુદાયો બહારની પ્રજાતિઓના આક્રમણ માટે ખૂબ જ સંવેદનશીલ હોય છે કારણ કે તેમાં ઘણીવાર પ્રજાતિઓની વિવિધતા ઓછી હોય છે અને તેમાં કુદરતી શિકારીઓ અથવા સ્પર્ધકોનો અભાવ હોય છે જે આક્રમક વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખી શકે. તેમના અલગતાને કારણે,આ ઇકોસિસ્ટમ્સ ઘણી મુખ્ય ભૂમિની પ્રજાતિઓની ગેરહાજરીમાં વિકસિત થઈ છે,જે જ્યારે નવી પ્રજાતિઓ દાખલ કરવામાં આવે ત્યારે તેમને પર્યાવરણીય રીતે નાજુક બનાવે છે.

(A) $Dioscorea$ (જંગલી રતાળુ) એ $Dioscoreaceae$ કુળની વનસ્પતિ છે.
$Dioscorea$ ની ઘણી પ્રજાતિઓ તેમના કંદ માટે એકત્રિત કરવામાં આવે છે,જેનો ઉપયોગ સ્ટિરોઇડલ સેપોજેનિન,ખાસ કરીને ડાયોસ્જેનિનના સ્ત્રોત તરીકે થાય છે,જે વિવિધ સ્ટિરોઇડ હોર્મોન્સના સંશ્લેષણ માટેનું પૂર્વગામી ઘટક છે.
ઔષધીય હેતુઓ માટે જંગલોમાંથી અતિશય સંગ્રહને કારણે,$Dioscorea$ ની ઘણી પ્રજાતિઓ ભયંકર અથવા લુપ્તપ્રાય બની ગઈ છે.
તેની સામે,મકાઈ,ઘઉં અને ડાંગર એ મુખ્ય કૃષિ પાકો છે જે વિશ્વભરમાં મોટા પાયે ઉગાડવામાં આવે છે અને તેને ભયંકર ગણવામાં આવતા નથી.

(C) આધુનિક ઇકોલોજી અને પર્યાવરણીય વિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં,મનુષ્યો પોતાને અને અન્ય પ્રજાતિઓ માટે સૌથી મોટો ખતરો માનવામાં આવે છે. નિવાસસ્થાનનો વિનાશ,પ્રદૂષણ,આબોહવા પરિવર્તન અને યુદ્ધ જેવી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા,મનુષ્યો પર્યાવરણીય અધોગતિ અને મૃત્યુદરના પ્રાથમિક કારણો બની ગયા છે. તેથી,આધુનિક યુગમાં મનુષ્યને મનુષ્યનો સૌથી મોટો શિકારી ગણવામાં આવે છે.

(D) $\text{ડોડો}$ ($Raphus$ $cucullatus$) એ મોરેશિયસ ટાપુ પર જોવા મળતું ઉડી ન શકતું પક્ષી હતું। $17$ મી સદીમાં માનવીય પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે શિકાર અને આક્રમક પ્રજાતિઓના પ્રવેશને કારણે તે લુપ્ત થઈ ગયું હતું। જોકે ડાયનોસોર, પ્ટેરોડેક્ટાઇલ અને મેમથ પણ લુપ્ત થઈ ગયા છે, પરંતુ તેઓ લાખો વર્ષો પહેલા લુપ્ત થયા હતા, જ્યારે $\text{ડોડો}$ એ માનવીય પ્રભાવને કારણે થયેલી તાજેતરની લુપ્તતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે।

(D) ડાયોસ્કોરિયા એ ડાયોસ્કોરેસી કુળની સપુષ્પી વનસ્પતિઓનું પ્રજાતિ છે. તે ડાયોસ્જેનિન નામના સ્ટીરોઈડનો સ્ત્રોત છે,જેનો ઉપયોગ ગર્ભનિરોધક અને કોર્ટીકોસ્ટેરોઈડ્સ સહિતના વિવિધ ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનોના સંશ્લેષણમાં થાય છે. તેના ઉચ્ચ ઔષધીય મૂલ્ય અને વધુ પડતા વ્યાપારી શોષણને કારણે,ડાયોસ્કોરિયાની ઘણી પ્રજાતિઓનું જંગલોમાંથી અતિશય પ્રમાણમાં ઉત્ખનન કરવામાં આવ્યું છે,જેના પરિણામે તેને ભયજનક અથવા જોખમમાં મુકાયેલી વનસ્પતિઓની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવી છે.

(D) જનીનિક ધોવાણ એટલે કોઈ પ્રજાતિ કે વસ્તીમાં રહેલી જનીનિક વિવિધતામાં ઘટાડો થવો.
$1$. વનકટાઈને કારણે કુદરતી નિવાસસ્થાનોનો નાશ થાય છે,જેનાથી પાકના જંગલી સંબંધીઓ અને વિવિધ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થાય છે.
$2$. સ્થળાંતરિત ખેતી (કાપીને બાળવાની પદ્ધતિ) ઘણીવાર સ્થાનિક જાતો અને જંગલના નિવસનતંત્રની જૈવવિવિધતાને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$3$. જનીનિક રીતે સમાન એવી વધુ ઉત્પાદન આપતી પાકની જાતો (હરિત ક્રાંતિ) અપનાવવાથી પરંપરાગત અને વિવિધતાસભર જાતોનું સ્થાન લઈ લે છે,જેનાથી પાકના જનીન ભંડારમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.
આથી,આ તમામ પરિબળો જનીનિક ધોવાણ માટે જવાબદાર છે.

(B) જૈવવિવિધતાના નુકસાન માટે માનવસર્જિત કારણોમાં નિવાસસ્થાનનો નાશ,અતિ-શોષણ,વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ અને સહ-વિલુપ્તીનો સમાવેશ થાય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,પ્રદૂષણ એ એક મહત્વપૂર્ણ માનવસર્જિત પરિબળ છે જે ઇકોસિસ્ટમના અધોગતિ અને ત્યારબાદ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની જાતિઓના વિલુપ્તી તરફ દોરી જાય છે. ભૂકંપ,રોગો અને ઉદ્દવિકાસને સામાન્ય રીતે કુદરતી પ્રક્રિયાઓ ગણવામાં આવે છે,જ્યારે પ્રદૂષણ સીધી રીતે માનવ ઔદ્યોગિક અને કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા થાય છે.

(C) આ પ્રશ્ન 'સહ-વિલુપ્તિ' (Co-extinction) ના ખ્યાલ પર આધારિત છે,જે જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું એક મુખ્ય કારણ છે.
સહ-વિલુપ્તિ ત્યારે થાય છે જ્યારે એક જાતિનું વિલુપ્તિ તેની સાથે અનિવાર્યપણે જોડાયેલી બીજી જાતિના વિલુપ્તિ તરફ દોરી જાય છે.
ઘણી ઊંચાઈવાળી ઇકોસિસ્ટમમાં,ચોક્કસ પક્ષીઓની જાતિઓ અમુક વનસ્પતિઓ માટે પ્રાથમિક પરાગવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે.
ઓર્કિડમાં ઘણીવાર અત્યંત વિશિષ્ટ પરાગનયન પદ્ધતિઓ હોય છે જે ચોક્કસ પરાગવાહકો (જેમ કે પક્ષીઓ અથવા કીટકો) પર આધાર રાખે છે.
જો કોઈ ચોક્કસ ઓર્કિડનું પરાગનયન કરનાર પક્ષીની જાતિ લુપ્ત થઈ જાય,તો ઓર્કિડ પ્રજનન કરવામાં નિષ્ફળ જશે અને અંતે તે લુપ્ત થઈ જશે.
તેથી,ઓર્કિડ તેમના વિશિષ્ટ પક્ષી પરાગવાહકોના નુકસાનથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત થવાની શક્યતા ધરાવે છે.

(D) જૈવ વિવિધતાના નુકસાનનું મુખ્ય કારણ વસવાટનો નાશ અને વિખંડન છે. આ માનવીય પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે જંગલોનો નાશ,શહેરીકરણ અને ખેતીના વિસ્તારમાં વધારો થવાને કારણે થાય છે,જે વિવિધ જાતિઓના કુદરતી રહેઠાણોનો નાશ કરે છે,જેના પરિણામે તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો થાય છે અથવા તેઓ લુપ્ત થઈ જાય છે.

(A) જૈવવિવિધતાના નુકસાન અને વન્યજીવોના વિલોપન માટેનું મુખ્ય કારણ નિવાસસ્થાનનો નાશ અને તેનું વિખંડન છે. વનનાશ એ નિવાસસ્થાનના નાશનું સૌથી મહત્વનું સ્વરૂપ છે,કારણ કે તે અસંખ્ય પ્રજાતિઓના કુદરતી ઘરોનો નાશ કરે છે,જે તેમના ઘટાડા અને અંતે વિલોપન તરફ દોરી જાય છે. જોકે જંગલમાં આગ,પૂર અને ઓછો વરસાદ વન્યજીવોને અસર કરી શકે છે,પરંતુ માનવસર્જિત પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે વનનાશ એ વૈશ્વિક જૈવવિવિધતાના નુકસાન માટેનું મુખ્ય કારણ છે.

(C) વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ એ જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું એક મુખ્ય કારણ છે. જ્યારે વિદેશી જાતિઓને અજાણતા અથવા હેતુપૂર્વક કોઈપણ કારણસર દાખલ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાંથી કેટલીક આક્રમક બની જાય છે અને સ્થાનિક જાતિઓના ઘટાડા અથવા લુપ્ત થવાનું કારણ બને છે.
ભારતમાં, $Lantana \text{ } camara$ (એક આક્રમક નીંદણ) અને $Eichhornia \text{ } crassipes$ (વોટર હાયેસિન્થ) એ વિદેશી જાતિઓના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે, જેણે સ્થાનિક વનસ્પતિઓ સાથે સ્પર્ધા કરીને નોંધપાત્ર પર્યાવરણીય નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.

(C) વૈશ્વિક સ્તરે વન્યજીવોની સંખ્યામાં ઘટાડો અને જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું પ્રાથમિક અને સૌથી મહત્વનું કારણ $\text{વસવાટનો નાશ}$ (Habitat loss) અને તેનું વિખંડન છે. જોકે જંગલોની કાપણી, શિકાર અને પરભક્ષણ પણ પરિબળો છે, પરંતુ વસવાટનો નાશ સીધી રીતે એવી જગ્યા અને સંસાધનોને દૂર કરે છે જે પ્રજાતિઓના અસ્તિત્વ, પ્રજનન અને તેમની વસ્તી જાળવી રાખવા માટે જરૂરી છે. તેથી, $\text{વસવાટનો નાશ}$ એ લુપ્તતા અને વસ્તી ઘટાડા માટેનું સૌથી નિર્ણાયક પરિબળ માનવામાં આવે છે.

(A) વન્યજીવનનો નાશ જૈવવિવિધતામાં ઘટાડો કરે છે. તેની સૌથી મહત્વની અસરોમાંની એક વન્ય પ્રજાતિઓમાં જોવા મળતા જનીનિક ભંડારનો નાશ છે. ખેતીલાયક પાકોના જંગલી સંબંધીઓમાં ઘણીવાર રોગપ્રતિકારકતા,દુષ્કાળ સહન કરવાની ક્ષમતા અને અન્ય ફાયદાકારક લક્ષણો માટેના આવશ્યક જનીનો હોય છે. જો આ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ જાય,તો આપણે સંવર્ધન કાર્યક્રમો દ્વારા આપણા પાકોને સુધારવા માટે આ 'વાઈલ્ડ જનીનો'નો ઉપયોગ કરવાની તક ગુમાવી દઈએ છીએ. જમીનનું ધોવાણ,પૂર અને ગ્રીન હાઉસ અસર એ પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ છે,પરંતુ જૈવિક જનીનિક સંસાધનોનો ચોક્કસ નાશ એ વન્યજીવનના લુપ્ત થવાની સીધી અસર છે.

(D) આઈકોર્નિયા ક્રેસિપેસ (Eichhornia crassipes),જે સામાન્ય રીતે જળકુંભી તરીકે ઓળખાય છે,તે વિશ્વનું સૌથી સમસ્યાકારક જળ નીંદણ છે. તેને તેના સુંદર ફૂલો અને પાંદડાઓના આકારને કારણે ભારતમાં લાવવામાં આવ્યું હતું,પરંતુ ત્યારથી તે એક આક્રમક પ્રજાતિ બની ગઈ છે. તે જળાશયોને ભરી દે છે અને ઓક્સિજનનું સ્તર ઘટાડે છે,જેના કારણે માછલીઓ મૃત્યુ પામે છે. તેને ઘણીવાર 'બંગાળનો આતંક' (Terror of Bengal) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) દુનિયાનું સૌથી વધુ સમસ્યાકારક જલીય નીંદણ $Eichhornia$ $crassipes$ છે, જેને સામાન્ય રીતે જળકુંભી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેને તેના સુંદર ફૂલો માટે ભારતમાં લાવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તે એક આક્રમક પ્રજાતિ બની ગઈ છે જે જળાશયોને ભરી દે છે, જેના કારણે જલીય નિવસનતંત્રમાં અસંતુલન સર્જાય છે અને ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે.

(B) ડોડો ($Raphus$ $cucullatus$) એ ઉડી ન શકતું પક્ષી હતું જે હિંદ મહાસાગરમાં આવેલા મોરેશિયસ ટાપુનું સ્થાનિક પક્ષી હતું. માનવીય પ્રવૃત્તિઓ,જેમાં શિકાર અને આક્રમક પ્રજાતિઓનો પ્રવેશ સામેલ છે,તેના કારણે $17$ મી સદીમાં તે લુપ્ત થઈ ગયું હતું. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) શાહતુષ એ તિબેટીયન કાળિયારના અન્ડરકોટમાંથી મેળવવામાં આવતું એક અત્યંત ઝીણું ઊન છે,જેને વૈજ્ઞાનિક રીતે $Pantholops hodgsonii$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે તેને $Chiru$ (ચીરૂ) કહેવામાં આવે છે.
તેને વિશ્વનું સૌથી શ્રેષ્ઠ,હલકું અને ગરમ ઊન માનવામાં આવે છે.
તેના ઊન માટે $Chiru$ ના ગેરકાયદેસર શિકારને કારણે,તેને ભયજનક (endangered) પ્રજાતિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) : $Parthenium$ $hysterophorus$ સામાન્ય રીતે કોંગ્રેસ ઘાસ અથવા ગાજર ઘાસ તરીકે ઓળખાય છે. તે $Asteraceae$ કુળની એક વર્ષાયુ છોડ જેવી વનસ્પતિ છે.
તે એક ઘાતક આક્રમક અને હાનિકારક નીંદણ છે જે ખેતીલાયક અને બિન-ખેતીલાયક બંને વિસ્તારોમાં ફેલાય છે.
તે ઝડપથી વિસ્તારમાં વસાહત બનાવીને સ્થાનિક વનસ્પતિઓને દૂર કરે છે અને ત્વચાની એલર્જી,નાસિકા પ્રદાહ (rhinitis) અને આંખની બળતરા જેવી માનવ સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત ઘણી સમસ્યાઓનું કારણ બને છે.
વધુમાં,તે ઝેરી અને અસ્વાદિષ્ટ હોવાથી પશુચરાણની અછત સર્જે છે.
તેથી,તેને જૈવવિવિધતા માટે ખતરો માનવામાં આવે છે.

(A) સાચો જવાબ $(A)$ છે.
આવાસનું નુકસાન અને વિભાજન એ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને વિલુપ્ત થવા તરફ દોરી જતું સૌથી મહત્વનું કારણ છે.
કુદરતી આવાસોનો વિનાશ જૈવવિવિધતા માટે સૌથી ગંભીર ખતરો છે.
વધતી જતી વસ્તી,શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગિકીકરણને કારણે વધારાની જમીનની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે કુદરતી આવાસોનો નાશ અથવા વિભાજન થાય છે.
આવાસ ગુમાવવાને કારણે વનસ્પતિઓ અને સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ થાય છે અને પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી ઘરોમાંથી બહાર નીકળવાની ફરજ પડે છે,જ્યાં તેઓ ઘણીવાર અજાણ્યા વાતાવરણમાં મૃત્યુ પામે છે.
આવાસોનું વિભાજન પ્રજાતિઓ વચ્ચેની જટિલ આંતરક્રિયાઓને ખોરવે છે,સાફ કરેલા વિસ્તારોમાં પ્રજાતિઓનો નાશ કરે છે,જંગલોના ઊંડા અવિચલિત ભાગોમાં મર્યાદિત પ્રજાતિઓને ખતમ કરે છે અને આવાસના ટુકડાઓમાં એકંદર જૈવવિવિધતામાં ઘટાડો કરે છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે।
ભારતમાં, વર્ષોથી વિશ્વના અન્ય ભાગોમાંથી વિવિધ પ્રકારની વિદેશી પ્રાણી અને વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ દાખલ કરવામાં આવી છે।
કેટલીક વિદેશી વનસ્પતિઓ આક્રમક નીંદણ બની ગઈ છે, જે ઝડપથી ફેલાઈને સ્થાનિક નિવસનતંત્રને નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડે છે।
આવી આક્રમક વિદેશી પ્રજાતિઓના ઉદાહરણોમાં $Lantana$ $camara$ અને જળકુંભી $(Eichhornia$ $crassipes)$ નો સમાવેશ થાય છે।

(D) : લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ એટલે સજીવોની એવી વસ્તી જે લુપ્ત થવાના જોખમમાં છે કારણ કે તેમની સંખ્યા ખૂબ ઓછી છે અથવા તેઓ બદલાતા પર્યાવરણીય પરિબળો કે શિકારને કારણે જોખમમાં છે.
$Podophyllum$ એ ભારતીય ઔષધીય વનસ્પતિઓની એક લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ છે.
તેમાં પોડોફિલોટોક્સિન અને પોડોફિલિન હોય છે,જેનો ઉપયોગ રેચક (purgative) અને સાયટોસ્ટેટિક એજન્ટ તરીકે થાય છે.
તેમના આકર્ષક પર્ણો અને ફૂલોને કારણે તેમને સુશોભન વનસ્પતિ તરીકે પણ ઉગાડવામાં આવે છે.
આ વનસ્પતિઓના અર્કનો ઉપયોગ જનનાંગોના મસા (genital warts) અને કેટલાક પ્રકારના ત્વચાના કેન્સરની સારવાર માટે થાય છે.

(D) પાર્થિનિયમ,જેને સામાન્ય રીતે ગાજર ઘાસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે એક આક્રમક નીંદણ છે.
વિધાન $(a)$ સાચું છે: તે આયાતી ઘઉં સાથે અશુદ્ધિ તરીકે આકસ્મિક રીતે ભારતમાં પ્રવેશ્યું હતું.
વિધાન $(b)$ સાચું છે: પાર્થિનિયમની પરાગરજ મનુષ્યોમાં ગંભીર શ્વસન સંબંધી એલર્જી અને સંપર્ક ત્વચાનો સોજો (contact dermatitis) પેદા કરવા માટે જાણીતી છે.
વિધાન $(c)$ ખોટું છે: પાર્થિનિયમ તેના પુષ્પો દ્વારા લિંગી પ્રજનન કરે છે,અલિંગી નહીં.
તેથી,વિધાન $(a)$ અને $(b)$ સાચા છે.

(B) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોમાં જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું સૌથી મુખ્ય કારણ $\text{આવાસનું નુકસાન}$ (Habitat loss) અને તેનું વિખંડન છે। ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો, જે એક સમયે પૃથ્વીની જમીન સપાટીના $14\%$ ભાગને આવરી લેતા હતા, તે હવે $6\%$ થી વધુ વિસ્તારમાં નથી। આ જંગલોનો ઝડપથી નાશ થઈ રહ્યો છે, જે ઘણીવાર ખેતી, પશુપાલન અથવા શહેરીકરણ માટે સાફ કરવામાં આવે છે। કુદરતી આવાસોનો આ વિશાળ વિનાશ પ્રજાતિઓના સીધા નુકસાન તરફ દોરી જાય છે અને નિવસનતંત્રને ખોરવે છે, જે તેને વર્તમાન વિલુપ્તી સંકટનું પ્રાથમિક કારણ બનાવે છે।

(D) "ધ ઈવિલ ક્વાર્ટેટ" શબ્દનો ઉપયોગ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના ચાર મુખ્ય કારણો દર્શાવવા માટે થાય છે.
આ ચાર કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. નિવાસસ્થાનનો નાશ અને વિખંડન
$2$. અતિ-શોષણ
$3$. વિદેશી જાતિઓનું આક્રમણ
$4$. સહ-વિલુપ્તી
"જૈવવિવિધતા હોટ સ્પોટ" એ એવા પ્રદેશો છે જ્યાં પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ અને સ્થાનિકતાનું પ્રમાણ વધુ છે અને જે જોખમ હેઠળ છે, પરંતુ તે જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું કારણ નથી; તેના બદલે, તે સંરક્ષણ માટે અગ્રતા ધરાવતા વિસ્તારો છે.

(C) $1$. નાઈલ પર્ચને પૂર્વ આફ્રિકાના લેક વિક્ટોરિયામાં દાખલ કરવામાં આવી હતી (પશ્ચિમ આફ્રિકામાં નહીં),જેના કારણે તળાવમાં સિચલિડ માછલીઓની $200$ થી વધુ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ હતી. તેથી,વિકલ્પ $A$ ખોટો છે.
$2$. ગાજર ઘાસ $(Parthenium)$,લેન્ટાના અને જળકુંભી $(Eichhornia)$ જેવી આક્રમક નીંદણની જાતિઓ પર્યાવરણીય નુકસાન પહોંચાડે છે અને આપણી સ્થાનિક જાતિઓ માટે ખતરો ઊભો કરે છે. તેથી,વિકલ્પ $B$ ખોટો છે.
$3$. એક્વાકલ્ચર માટે આફ્રિકન કેટફિશ ($Clarias$ $gariepinus$) ની ગેરકાયદેસર રજૂઆત ખરેખર આપણી નદીઓમાં રહેલી સ્થાનિક કેટફિશ માટે ખતરો ઊભો કરી રહી છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો છે.

(D) સાચી જોડી થાયલેસિન - ઓસ્ટ્રેલિયા છે.
$1$. ડોડો મોરિશિયસનું વતની હતું.
$2$. ક્વાગા આફ્રિકાનું વતની હતું.
$3$. સ્ટેલરની સી કાઉ રશિયાનું વતની હતું.
$4$. થાયલેસિન (જેને ટાસ્મેનિયન વુલ્ફ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) ઓસ્ટ્રેલિયાનું વતની હતું.

(D) સાચી જોડી $D$ છે.
$1$. આવાસનું નુકસાન અને વિખંડન એ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના વિલુપ્તીકરણનું સૌથી મહત્વનું કારણ છે. તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો છે,જેને ઘણીવાર 'પૃથ્વીના ફેફસાં' કહેવામાં આવે છે,જે ખેતી અથવા પશુપાલન માટે કાપવામાં આવી રહ્યા છે.
$2$. સહ-વિલુપ્તી એટલે જ્યારે કોઈ જાતિ તેના ફરજિયાત ભાગીદાર જાતિના વિલુપ્ત થવાથી પોતે પણ વિલુપ્ત થઈ જાય (દા.ત.,યજમાન-પરોપજીવી).
$3$. વિદેશી જાતિઓના આક્રમણમાં $Parthenium$ (ગાજર ઘાસ) અથવા $Eichhornia$ (જળકુંભી) જેવી બિન-સ્થાનિક જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે જે પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$4$. અતિ-શોષણ એટલે કુદરતી સંસાધનોનો વધુ પડતો ઉપયોગ,જેમ કે દરિયાઈ માછલીઓનો વધુ પડતો શિકાર.

(D) $6$ઠ્ઠું લુપ્તતાનું અભિયાન હાલમાં ચાલી રહ્યું છે, પરંતુ માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે જૈવવિવિધતાનો નાશ ખૂબ જ ઝડપથી થઈ રહ્યો છે।
$\text{ડોડો}$ (મોરેશિયસથી), $\text{ક્વાગા}$ (આફ્રિકાથી), અને $\text{થાયલેસિન}$ (ઓસ્ટ્રેલિયાથી) એ બધા તાજેતરના ભૂતકાળમાં (છેલ્લા થોડા સો વર્ષોમાં) લુપ્ત થયેલા પ્રાણીઓના જાણીતા ઉદાહરણો છે।
તેથી, આપેલા તમામ વિકલ્પો તાજેતરમાં લુપ્ત થયેલા પ્રાણીઓના સાચા ઉદાહરણો છે।

(C) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,મનુષ્યો દ્વારા ઉષ્ણકટિબંધીય પેસિફિક ટાપુઓના વસાહતીકરણને કારણે સ્થાનિક પક્ષીઓની $2000$ થી વધુ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ માનવ-પ્રેરિત જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(D) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ મુજબ છેલ્લા $500$ વર્ષોમાં થયેલ વિલુપ્તીકરણની સંખ્યા નીચે મુજબ છે:
$1$. પૃષ્ઠવંશીઓ: $359$
$2$. અપૃષ્ઠવંશીઓ: $359$
$3$. વનસ્પતિઓ: $87$
આ માહિતી મુજબ,સાચી જોડી $a-s, b-r, c-p$ છે,જે પાઠ્યપુસ્તકના સંદર્ભમાં આપવામાં આવેલ છે.

(D) જૈવવિવિધતાના નુકસાનમાં પ્રજાતિઓ અને ઉપજાતિઓનું લુપ્ત થવું એ એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે.
$(1)$ કેસ્પિયન વાઘ $(Panthera \text{ tigris virgata})$ એ વાઘની એક ઉપજાતિ છે જે લુપ્ત થઈ ગઈ છે.
$(2)$ બાલી વાઘ $(Panthera \text{ tigris balica})$ એ વાઘની બીજી ઉપજાતિ છે જે લુપ્ત થઈ ગઈ છે.
$(3)$ ક્વાગા $(Equus \text{ quagga quagga})$ એ મેદાની ઝેબ્રાની એક ઉપજાતિ છે જે લુપ્ત થઈ ગઈ છે.
'રશિયન' એ આ સંદર્ભમાં તાજેતરમાં લુપ્ત થયેલી કોઈ ચોક્કસ ઉપજાતિનું નામ નથી.
તેથી, લુપ્ત થયેલી ઉપજાતિઓનો સાચો સમૂહ $(a), (c)$ અને $(d)$ છે.

(B) $Dodo$ ($Raphus$ $cucullatus$) એ ઉડી ન શકતું પક્ષી હતું જે હિંદ મહાસાગરમાં આવેલા મોરેશિયસ ટાપુનું સ્થાનિક પક્ષી હતું。
માનવીય પ્રવૃત્તિઓ, જેમાં શિકાર અને આક્રમક પ્રજાતિઓના પ્રવેશનો સમાવેશ થાય છે, તેના કારણે $17^{\text{મી}}$ સદીમાં તે લુપ્ત થઈ ગયું હતું。
તેથી, સાચો પ્રદેશ મોરેશિયસ છે。

(B) વર્ણવેલ ઘટનાને $Co-extinction$ (સહ-વિલોપન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।
જ્યારે કોઈ પ્રજાતિ લુપ્ત થાય છે, ત્યારે તેની સાથે ફરજિયાતપણે જોડાયેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે।
આ કિસ્સામાં, પરોપજીવીઓ તેમના અસ્તિત્વ માટે યજમાન માછલીની પ્રજાતિ પર નિર્ભર હોય છે।
તેથી, જ્યારે યજમાન માછલીની પ્રજાતિ લુપ્ત થાય છે, ત્યારે તે યજમાન માટે વિશિષ્ટ એવા પરોપજીવીઓ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે, જે $Co-extinction$ નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે।

(D) જંગલો એ જૈવિક વિવિધતાના ભંડાર છે,જેને જર્મપ્લાઝમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જ્યારે જંગલના વિસ્તારોનો નાશ થાય અથવા તેમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય,ત્યારે ખેતીલાયક પાકોના જંગલી સંબંધીઓ અને વિવિધ સ્થાનિક જાતો નાશ પામે છે.
આ જંગલી જાતોમાં રોગ પ્રતિકારક શક્તિ,દુષ્કાળ સહન કરવાની ક્ષમતા અને વધુ ઉત્પાદન માટેના આવશ્યક જનીનો હોય છે,તેથી તેમનો નાશ (જર્મપ્લાઝમની ખોટ) પાક સંવર્ધન કાર્યક્રમોમાં ગંભીર અવરોધ ઊભો કરે છે.
જોકે રણ બનવું કે ભૂખમરો જેવી અસરો પણ થઈ શકે છે,પરંતુ પર્યાવરણીય વિજ્ઞાન અને કૃષિના સંદર્ભમાં સૌથી મહત્વની લાંબા ગાળાની જૈવિક અસર એ પાક સુધારણા માટે જરૂરી જૈવિક વિવિધતાનો નાશ છે.

(D) ચિત્તા ($Acinonyx$ $jubatus$) ને $1952$ માં ભારતમાં લુપ્ત જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા,જેનું મુખ્ય કારણ નિવાસસ્થાનનો નાશ અને અતિશય શિકાર હતું. જોકે તાજેતરમાં તેમને ફરીથી લાવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે,પરંતુ ઐતિહાસિક રીતે,તેઓ ભારતીય ઉપખંડમાં જંગલમાંથી લુપ્ત થયેલા પ્રાણી તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે.

(C) પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના વિલુપ્ત થવાનું સૌથી મુખ્ય કારણ નિવાસસ્થાનનો નાશ અને તેનું વિખંડન છે. જેમ જેમ માનવ વસ્તી વધે છે,તેમ તેમ ખેતી,શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે કુદરતી જંગલો અને નિવસનતંત્રોનો નાશ કરવામાં આવે છે. આનાથી વન્યજીવોના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી કુદરતી પર્યાવરણ નાશ પામે છે,જે જૈવવિવિધતામાં ઝડપી ઘટાડો તરફ દોરી જાય છે. જોકે શિકાર અને કુદરતી હોનારતો પણ વન્યજીવોને અસર કરે છે,પરંતુ નિવાસસ્થાનનો નાશ એ સૌથી પ્રાથમિક અને વ્યાપક જોખમ છે.

(D) વન્યજીવોનું લુપ્ત થવું એ માનવસર્જિત વિવિધ પરિબળોને કારણે થાય છે.
$1$. નિવાસસ્થાનનો નાશ અને ટુકડા થવા એ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના લુપ્ત થવાનું સૌથી મહત્વનું કારણ છે.
$2$. હવા અને પાણીનું પ્રદૂષણ ઇકોસિસ્ટમના અધઃપતન તરફ દોરી જાય છે,જે તેમને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે અયોગ્ય બનાવે છે.
$3$. અતિશય શોષણ,જેમ કે માંસ માટે શિકાર અથવા વેપાર,વસ્તીના કદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે,જે લુપ્તતા તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,ઉપર જણાવેલ તમામ પરિબળો જૈવવિવિધતાના નુકસાન અને વન્યજીવોના લુપ્ત થવા માટે જવાબદાર છે.

(B) $IUCN$ ની રેડ લિસ્ટ માહિતી મુજબ,પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના જૂથોમાં,સસ્તન પ્રાણીઓ સૌથી વધુ જોખમમાં રહેલો વર્ગ છે,જેમાં વિશ્વભરમાં નાશપ્રાયઃ પ્રજાતિઓની સંખ્યા સૌથી વધુ છે. આનું મુખ્ય કારણ નિવાસસ્થાનનો નાશ,ટુકડાઓ થવા અને અતિશય શોષણ છે.

(A) $\text{ચીરુ}$ $(Pantholops hodgsonii)$, જેને તિબેટીયન કાળિયાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે તિબેટીયન ઉચ્ચપ્રદેશના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળતી એક નાશપ્રાયઃ પ્રજાતિ છે। તેના શરીરના નીચેના ભાગના રુંવાડા, જેને $\text{શાહતૂષ}$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે વિશ્વનું સૌથી પાતળું, હળવું અને ગરમ ઊન માનવામાં આવે છે। આ અત્યંત મોંઘા રેસા માટે $\text{ચીરુ}$ ના ગેરકાયદેસર શિકારને કારણે, તે એક નાશપ્રાયઃ પ્રજાતિ બની ગઈ છે।

(D) $IUCN$ ની ભયગ્રસ્ત જાતિઓની રેડ લિસ્ટ મુજબ લાલ પાંડા $(Ailurus fulgens)$ ને $Endangered$ (નાશપ્રાયઃ) શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે.
આ વર્ગીકરણ તેમના નિવાસસ્થાનના નાશ,વિખંડન અને શિકારને કારણે તેમની વસ્તીમાં થયેલા નોંધપાત્ર ઘટાડાને કારણે કરવામાં આવ્યું છે.

(D) પોડોફાયલમ (સામાન્ય રીતે મે-એપલ તરીકે ઓળખાય છે) એ બર્બેરીડેસી (Berberidaceae) કુળની શાકીય બહુવર્ષાયુ વનસ્પતિ છે. તેના ઔષધીય ગુણધર્મો માટે વધુ પડતી લણણીને કારણે તેને ઘણા પ્રદેશોમાં નાશપ્રાયઃ જાતિ ગણવામાં આવે છે. આ વનસ્પતિમાં પોડોફાયલોટોક્સિન હોય છે,જેનો ઉપયોગ અમુક પ્રકારના કેન્સર અને જનનાંગોના મસાની સારવારમાં થાય છે. તુલસી અને લસણ જેવી અન્ય વનસ્પતિઓ સામાન્ય ઔષધીય વનસ્પતિઓ છે પરંતુ તે નાશપ્રાયઃ જાતિ તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ નથી.

(B) વિદેશી જાતિઓ (alien species) એટલે એવી બિન-સ્થાનિક સજીવો જેમને નવા પર્યાવરણમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,જે ઘણીવાર નિવસનતંત્રમાં અસંતુલન પેદા કરે છે.
ભારતમાં,$Lantana$ $camara$ (દક્ષિણ અમેરિકાથી લાવવામાં આવેલ) અને $Eichhornia$ $crassipes$ (જળકુંભી,એમેઝોન બેસિનથી લાવવામાં આવેલ) એ આક્રમક વિદેશી જાતિઓના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે,જેણે સ્થાનિક જૈવવિવિધતાને નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.
$Ficus$ $religiosa$ (પીપળો) અને $Prosopis$ $cineraria$ (ખીજડો) એ ભારતની સ્થાનિક જાતિઓ છે.
$Nile$ $perch$ એ પ્રાણીની જાતિ છે,વનસ્પતિ નથી.

(C) જે જાતિઓ નજીકના ભવિષ્યમાં જંગલોમાંથી લુપ્ત થવાનું ઉચ્ચ જોખમ ધરાવે છે, તેમને $\text{ગંભીર નાશપ્રાયઃ જાતિઓ}$ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે। આ જાતિઓની વસ્તીમાં ખૂબ જ મોટો ઘટાડો થયો છે અને તેમને સંપૂર્ણ લુપ્ત થતી અટકાવવા માટે તાત્કાલિક સંરક્ષણના પ્રયાસોની જરૂર છે।

(B) વસવાટ નાબૂદી અને અલાયદીકરણ એ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના વિલોપન માટેનું સૌથી મહત્વનું કારણ માનવામાં આવે છે. આનું કારણ એ છે કે કુદરતી વસવાટોનો નાશ (જેમ કે જંગલોનો નાશ,શહેરીકરણ અને ખેતીનો વિસ્તાર) થવાથી જાતિઓ પાસે રહેવા,ખોરાક મેળવવા કે પ્રજનન કરવા માટે કોઈ જગ્યા રહેતી નથી,જેના પરિણામે તેમની વસ્તીમાં ઝડપથી ઘટાડો થાય છે.