Loss of Biodiversity Questions in Gujarati

(B) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ ના દસ્તાવેજો મુજબ,કુલ $784$ જાતિઓ લુપ્ત થઈ છે.
આમાં $338$ પૃષ્ઠવંશીઓ,$359$ અપૃષ્ઠવંશીઓ અને $87$ વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

(C) $\text{ડોડો}$ (મોરેશિયસ), $\text{ક્વાગા}$ (આફ્રિકા) અને $\text{થાયલેસિન}$ (ઓસ્ટ્રેલિયા) એ એવી પ્રજાતિઓના ઉદાહરણો છે જે માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે પ્રમાણમાં તાજેતરના સમયમાં લુપ્ત થઈ ગઈ છે।
તેની સામે, $\text{ડાયનાસોર}$ આશરે $65$ મિલિયન વર્ષો પહેલા $\text{ક્રિટેશિયસ}-\text{પેલેઓજીન}$ વિલુપ્તીકરણ ઘટના દરમિયાન લુપ્ત થયા હતા, જેને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઇતિહાસમાં સામૂહિક વિલુપ્તીકરણની ઘટના માનવામાં આવે છે, તાજેતરની નહીં।

(A) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ મુજબ,છેલ્લા $500$ વર્ષોમાં લુપ્ત થયેલી કુલ જાતિઓની સંખ્યા $784$ છે.
આ કુલ સંખ્યામાં $338$ પૃષ્ઠવંશીઓ,$359$ અપૃષ્ઠવંશીઓ અને $87$ વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,લુપ્ત થયેલી પૃષ્ઠવંશી જાતિઓની સંખ્યા $338$ છે.

(D) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ ના ડેટા મુજબ,લુપ્ત થવાનો ભય વિવિધ વર્ગોમાં વહેંચાયેલો છે. ખાસ કરીને,$31\%$ અનાવૃત બીજધારી (gymnosperm) જાતિઓ હાલમાં લુપ્ત થવાના ભયનો સામનો કરી રહી છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) જૈવવિવિધતા એ લાખો વર્ષોના ઉત્ક્રાંતિનું પરિણામ છે.
જોકે,વિવિધ માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે,આ જૈવવિવિધતા ચિંતાજનક દરે નાશ પામી રહી છે.
જો જાતિઓના નાશનો વર્તમાન દર ચાલુ રહેશે,તો આપણે $200$ વર્ષથી પણ ઓછા સમયમાં આપણી જૈવવિવિધતાનો મોટો હિસ્સો ગુમાવી શકીએ છીએ.
જૈવવિવિધતાનો નાશ વૈશ્વિક નિવસનતંત્ર,આબોહવા અને ખાદ્ય સુરક્ષાને અસર કરતું હોવાથી,તેનું સંરક્ષણ એક અત્યંત મહત્વનો આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય મુદ્દો ગણાય છે.

(N/A) પૃથ્વી પર $3$ અબજ વર્ષ પહેલાં જીવનનો ઉદભવ અને વૈવિધ્યીકરણ થયા બાદ,અત્યાર સુધીમાં જાતિઓના સામૂહિક વિલોપનની પાંચ ઘટનાઓ જોવા મળી છે.
વર્તમાન સમયમાં જાતિ વિલોપનનો દર કુદરતી દર કરતા $100$ થી $1000$ ગણો ઝડપી હોવાનું અનુમાન છે. જો આ ઝડપે જાતિઓનું વિલોપન ચાલુ રહેશે,તો આગામી $100$ વર્ષમાં પૃથ્વી પરની અડધાથી વધુ જાતિઓ નાશ પામી શકે છે.
જૈવવિવિધતાના નુકસાનની અસરો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ વનસ્પતિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે.
$(b)$ દુષ્કાળ જેવી પર્યાવરણીય અસ્થિરતાઓ સામે પ્રતિકારકતા ઘટે છે.
$(c)$ વનસ્પતિની ઉત્પાદકતા,પાણીનો ઉપયોગ અને જંતુઓ તથા રોગચક્રો જેવી નિવસનતંત્રની પ્રક્રિયાઓમાં પરિવર્તનશીલતા વધે છે.

(B) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ માં 'રેડ' (લાલ) રંગ એવી પ્રજાતિઓ સૂચવે છે જે લુપ્ત થવાના આરે છે અથવા ભયજનક સ્થિતિમાં છે. તે સંરક્ષણના પ્રયાસો માટે એક મહત્વપૂર્ણ સૂચક તરીકે કાર્ય કરે છે,જેથી જે સજીવો જંગલમાંથી લુપ્ત થવાના જોખમમાં છે તેમને ઓળખી શકાય અને તેમનું રક્ષણ કરી શકાય.

(N/A) પૃથ્વીની જૈવિક સંપત્તિ ઝડપથી ઘટી રહી છે અને માનવીય પ્રવૃત્તિઓ તેનું મુખ્ય કારણ છે. ઉદાહરણ તરીકે,ઉષ્ણકટિબંધીય પેસિફિક ટાપુઓ પર માનવીઓના વસવાટને કારણે $2,000$ થી વધુ સ્થાનિક પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ છે.
ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર એન્ડ નેચરલ રિસોર્સિસ $[IUCN]$ ની સ્થાપના $1948$ માં થઈ હતી અને તેનું મુખ્ય મથક સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં છે. તે પ્રકૃતિ સંરક્ષણ અને કુદરતી સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગના ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરે છે.
$IUCN$ રેડ લિસ્ટ ઓફ થ્રેટન્ડ સ્પીસીઝ એ જૈવિક પ્રજાતિઓની વૈશ્વિક સંરક્ષણ સ્થિતિની યાદી છે,જે રેડ ડેટા બુકમાં સંકલિત કરવામાં આવે છે,જેની શરૂઆત $1964$ માં થઈ હતી.
તાજેતરની લુપ્તતાના કેટલાક ઉદાહરણો:
$(i)$ ડોડો (મોરેશિયસ),ક્વાગ્ગા (આફ્રિકા),થાઇલેસિન (ઓસ્ટ્રેલિયા),સ્ટેલર સી કાઉ (રશિયા) અને વાઘની ત્રણ પેટાજાતિઓ (બાલી,જાવન અને કેસ્પિયન).
$(ii)$ છેલ્લા $20$ વર્ષમાં વિશ્વમાં લગભગ $27$ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. $15,500$ થી વધુ પ્રજાતિઓ હાલમાં ભયંકર જોખમમાં છે. હાલમાં,તમામ પક્ષીઓની પ્રજાતિઓના $12\%$,સસ્તન પ્રાણીઓની $23\%$,ઉભયજીવીઓની $32\%$ અને અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓની $31\%$ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાના જોખમનો સામનો કરી રહી છે,જેમાં ઉભયજીવીઓ વધુ સંવેદનશીલ જણાય છે.
$(iii)$ $2012$ ની રેડ લિસ્ટમાં ભારતની $132$ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. કેટલીક ભયંકર જોખમમાં રહેલી પ્રજાતિઓમાં એશિયાટીક સિંહ,બંગાળ વાઘ,લાયન-ટેલ્ડ મેકાક,નીલગિરી લંગૂર અને ગંગા નદીના ડોલ્ફિનનો સમાવેશ થાય છે.
અશ્મિભૂત રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે માનવી પૃથ્વી પર આવ્યો તે પહેલાં પણ મોટા પાયે પ્રજાતિઓનું નુકસાન થયું હતું. છેલ્લા $3$ અબજ વર્ષો દરમિયાન કુદરતી આફતોને કારણે (દા.ત.,ડાયનાસોરનું લુપ્ત થવું) સામૂહિક લુપ્તતાના પાંચ એપિસોડ થયા છે. હાલમાં,પૃથ્વી છઠ્ઠી લુપ્તતા તરફ આગળ વધી રહી છે,જે તેના દરની દ્રષ્ટિએ અગાઉના એપિસોડ કરતા અલગ છે. વર્તમાન લુપ્તતાનો દર માનવ-પૂર્વ સમય કરતા $100$ થી $1,000$ ગણો ઝડપી હોવાનો અંદાજ છે,જે માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે છે. જો આ ચાલુ રહેશે,તો આગામી $100$ વર્ષમાં $50\%$ પ્રજાતિઓ નાશ પામી શકે છે.
જૈવવિવિધતાના નુકસાનની અસરો:
$(i)$ વનસ્પતિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો.
$(ii)$ દુષ્કાળ જેવી પર્યાવરણીય વિક્ષેપો સામે ઓછી પ્રતિકારક શક્તિ.
$(iii)$ ઇકોસિસ્ટમ પ્રક્રિયાઓમાં વધેલી પરિવર્તનશીલતા જેમ કે વનસ્પતિ ઉત્પાદકતા,પાણીનો ઉપયોગ અને જીવાત અને રોગના ચક્ર.

(C) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ ના દસ્તાવેજો અનુસાર,છેલ્લા $500$ વર્ષોમાં $784$ જાતિઓ (જેમાં $338$ પૃષ્ઠવંશીઓ,$359$ અપૃષ્ઠવંશીઓ અને $87$ વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે) લુપ્ત થઈ હોવાનું નોંધાયું છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) કોઈપણ વિસ્તારમાં જૈવવિવિધતાનો નાશ થવાથી જાતિઓ લુપ્ત થઈ શકે છે. $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,તાજેતરમાં લુપ્ત થયેલી જાતિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$i)$ ડોડો (મોરિશિયસ)
$ii)$ થાયલેસિન (ઓસ્ટ્રેલિયા)
$iii)$ સ્ટીલર સી કાઉ (રશિયા)
$iv)$ કવેગા (આફ્રિકા)
$v)$ જાવાન (ઇન્ડોનેશિયા)
આ તમામ જાતિઓ માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે તાજેતરના ભૂતકાળમાં લુપ્ત થઈ ગઈ છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) ડેવિડ ટિલમેનના લાંબા ગાળાના નિવસનતંત્રના પ્રયોગો દર્શાવે છે કે વધુ વિવિધતા ઉચ્ચ ઉત્પાદકતામાં ફાળો આપે છે. કોઈ પ્રદેશમાં જૈવવિવિધતાના નુકસાનને કારણે નીચે મુજબની અસરો થાય છે:
$1$. વનસ્પતિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો.
$2$. વનસ્પતિ ઉત્પાદકતા,પાણીનો ઉપયોગ અને જીવાત તથા રોગના ચક્ર જેવી નિવસનતંત્રની પ્રક્રિયાઓમાં અસ્થિરતામાં વધારો.
$3$. દુષ્કાળ જેવી પર્યાવરણીય વિક્ષેપો સામે સંવેદનશીલતામાં વધારો.
જૈવવિવિધતાનું નુકસાન જીવાત સામે પ્રતિકારક શક્તિમાં વધારો કરતું નથી; તેના બદલે,તે નિવસનતંત્રને જીવાતના ઉપદ્રવ સામે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે. તેથી,વિકલ્પ $D$ સાચો જવાબ છે.

(B) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ મુજબ, છેલ્લા $500$ વર્ષોમાં કુલ $784$ જાતિઓ વિલુપ્ત થઈ ગઈ છે.
આ કુલ સંખ્યામાં $338$ પૃષ્ઠવંશીઓ, $359$ અપૃષ્ઠવંશીઓ અને $87$ વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

(C) જનીન ભંડાર (gene pool) એટલે કોઈપણ સમયે વસ્તીમાં રહેલા જનીનોનો કુલ સરવાળો. જો કોઈ પ્રજાતિ (દા.ત.,બંગાળનો વાઘ) લુપ્ત થઈ જાય,તો તેનો જનીન ભંડાર કાયમ માટે નાશ પામે છે.

(D) જૈવવિવિધતાના નુકસાનની ઇકોસિસ્ટમની સ્થિરતા પર નોંધપાત્ર નકારાત્મક અસરો પડે છે.
$I$. પર્યાવરણીય વિક્ષેપ સામે ઓછી પ્રતિકારક શક્તિ એ પ્રજાતિઓની વિવિધતામાં ઘટાડાનું સીધું પરિણામ છે.
$II$. વનસ્પતિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો જોવા મળે છે કારણ કે જૈવવિવિધતાનું નુકસાન ઇકોસિસ્ટમના કાર્યોને ખોરવે છે.
$III$. ઇકોસિસ્ટમ પ્રક્રિયાઓમાં (જેમ કે પાણીનો ઉપયોગ,જીવાત/રોગ ચક્ર અને વનસ્પતિ ઉત્પાદકતા) વધેલી પરિવર્તનશીલતા જોવા મળે છે કારણ કે ઇકોસિસ્ટમ ઓછી સ્થિર અને ઓછી સ્થિતિસ્થાપક બને છે.
$IV$. વનસ્પતિ ઉત્પાદનમાં વધારો એ ખોટું છે,કારણ કે જૈવવિવિધતાનું નુકસાન સામાન્ય રીતે ઇકોસિસ્ટમની ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો કરે છે.
તેથી,વિધાનો $I$,$II$ અને $III$ એ જૈવવિવિધતાના નુકસાનના સાચા પરિણામો છે.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,માનવો દ્વારા ઉષ્ણકટિબંધીય પેસિફિક ટાપુઓના વસાહતીકરણને કારણે સ્થાનિક પક્ષીઓની $2000$ થી વધુ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ છે.

(B) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ મુજબ,છેલ્લા $500$ વર્ષોમાં વિલુપ્ત થયેલી જાતિઓની કુલ સંખ્યા $784$ છે.
તેથી,$A = 784$ અને $B = 500$ થાય.
આ વિકલ્પ $B$ ને અનુરૂપ છે.

(D) ડેવિડ ટિલમેનના લાંબા ગાળાના નિવસનતંત્રના પ્રયોગો અનુસાર,વધતી જતી જૈવવિવિધતા નિવસનતંત્રમાં ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા અને સ્થિરતામાં ફાળો આપે છે.
તેનાથી વિપરીત,જૈવવિવિધતાના નાશને કારણે નીચે મુજબની અસરો થાય છે:
$1$. વનસ્પતિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે.
$2$. દુષ્કાળ જેવા પર્યાવરણીય વિક્ષેપો સામે પ્રતિકાર શક્તિ ઘટે છે.
$3$. વનસ્પતિ ઉત્પાદકતા,પાણીનો વપરાશ અને રોગચક્ર જેવી નિવસનતંત્રની પ્રક્રિયાઓમાં અસ્થિરતા વધે છે.
સ્થાનિક જાતિઓ (Endemism) એટલે એવી જાતિઓ જે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત હોય. જૈવવિવિધતાનો નાશ એટલે જાતિઓનું વિલુપ્ત થવું અથવા તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો થવો,જે સ્થાનિક જાતિઓની સંખ્યામાં વધારો કરતું નથી.

(C) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ મુજબ,વિવિધ જૂથો માટે લુપ્ત થવાના ભય અંગેના વર્તમાન આંકડા નીચે મુજબ છે:
તમામ સસ્તન પ્રાણીઓની જાતિઓમાંથી $23\%$ જાતિઓ લુપ્ત થવાના ભય હેઠળ છે.
તમામ અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓની જાતિઓમાંથી $31\%$ જાતિઓ લુપ્ત થવાના ભય હેઠળ છે.
તેથી,$A = 23$ અને $B = 31$ થાય છે.

(C) $IUCN$ ની રેડ લિસ્ટ માર્ગદર્શિકા મુજબ,જ્યારે કોઈ ટેક્સન (taxon) નજીકના ભવિષ્યમાં લુપ્ત થવાનું અત્યંત ઊંચું જોખમ અનુભવતું હોય,ત્યારે તેને 'અત્યંત ભયગ્રસ્ત' (Critically Endangered) શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે.

(B) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ મુજબ,છેલ્લા $20$ વર્ષોમાં $27$ જાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આ માહિતી માનવીય પ્રવૃત્તિઓ અને પર્યાવરણીય ફેરફારોને કારણે જૈવવિવિધતાના નુકસાનના ચિંતાજનક દરને દર્શાવે છે.

(C) પૃથ્વી પર જીવનના ઇતિહાસ દરમિયાન,કુલ $5$ મુખ્ય સામૂહિક વિલોપન (mass extinction) ઘટનાઓ બની છે. આ ઘટનાઓ પૃથ્વી પરની જૈવવિવિધતામાં નોંધપાત્ર અને ઝડપી ઘટાડા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. આ $5$ મુખ્ય વિલોપન ઘટનાઓ નીચે મુજબ છે: ઓર્ડોવિશિયન-સિલુરિયન,લેટ ડેવોનિયન,પર્મિયન-ટ્રાયસિક,ટ્રાયસિક-જુરાસિક અને ક્રીટેસિયસ-પેલેઓજીન વિલોપન. હાલમાં,વૈજ્ઞાનિકો સૂચવે છે કે આપણે $6$ઠ્ઠા સામૂહિક વિલોપન તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ,જેને ઘણીવાર એન્થ્રોપોસીન વિલોપન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે મુખ્યત્વે માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે થઈ રહ્યું છે.

(B) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,વર્તમાન સમયમાં જાતિઓના વિલોપનનો દર એ માનવ-અસ્તિત્વના સમય પૂર્વે થવાવાળા વિલોપન કરતાં $100$ થી $1000$ ગણો ઝડપી આંકવામાં આવ્યો છે. આ ઝડપી ઘટાડો મુખ્યત્વે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે નિવાસસ્થાનનો નાશ,અતિ-શોષણ અને પ્રદૂષણને આભારી છે.

(D) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ અને જૈવવિવિધતાના નુકસાન પરના પરિસ્થિતિકીય અભ્યાસો અનુસાર,એવું અનુમાન છે કે જો જાતિ વિલુપ્તીનો વર્તમાન દર ચાલુ રહેશે,તો આવતાં $100$ વર્ષોની અંદર પૃથ્વી પરની તમામ જાતિઓમાંથી આશરે $50 \%$ જાતિઓ વિલુપ્ત થઈ શકે છે. આ મુખ્યત્વે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે નિવાસસ્થાનનો વિનાશ,પ્રદૂષણ અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે છે.

(C) વર્તમાન જૈવવિવિધતાના નાશને ઘણીવાર $6^{th}$ વિલુપ્તીકરણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
અગાઉના પાંચ સામૂહિક વિલુપ્તીકરણો જે કુદરતી ઘટનાઓને કારણે થયા હતા,તેનાથી વિપરીત,વર્તમાન વિલુપ્તીકરણ મુખ્યત્વે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા સંચાલિત છે.
એક મુખ્ય તફાવત એ છે કે આ પ્રક્રિયા જે ઝડપે થઈ રહી છે.
જ્યારે કુદરતી વિલુપ્તીકરણ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયના ગાળામાં થાય છે,ત્યારે પ્રજાતિઓના વિલુપ્તીકરણનો વર્તમાન દર કુદરતી પૃષ્ઠભૂમિ દર કરતા $100$ થી $1000$ ગણો ઝડપી હોવાનો અંદાજ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. થાયલેસિન (ટાસ્મેનિયન વુલ્ફ) એ ઓસ્ટ્રેલિયા,ટાસ્મેનિયા અને ન્યુ ગિનીનું લુપ્ત થયેલું માંસાહારી માર્સુપિયલ પ્રાણી હતું,થાઈલેન્ડનું નહીં. અન્ય જોડીઓ સાચી છે: ડોડો મોરેશિયસનું હતું,સ્ટેલરની સી કાઉ રશિયાની હતી અને ક્વાગ્ગા આફ્રિકાનું હતું.