Introduction and Biodiversity Questions in Gujarati

(A) વિશ્વના જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સમાંથી,બે ભારતમાં જોવા મળે છે: પશ્ચિમ ઘાટ અને પૂર્વી હિમાલય. આ વિસ્તારો પડોશી દેશો સુધી પણ વિસ્તરેલા છે. આ વિસ્તારો ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા (endemism) દર્શાવે છે અને અહીં વિવિધ પ્રકારના ફૂલ ધરાવતા છોડ,સ્વેલો-ટેલ્ડ પતંગિયા,ઉભયજીવીઓ,સરીસૃપો અને સસ્તન પ્રાણીઓ જોવા મળે છે.

(C) જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ એ એક એવો જૈવભૌગોલિક પ્રદેશ છે જ્યાં જૈવવિવિધતાનો નોંધપાત્ર ભંડાર છે અને જે વિનાશના જોખમ હેઠળ છે.
શરૂઆતમાં,$25$ જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ ઓળખવામાં આવ્યા હતા.
ત્યારબાદ,આ યાદીમાં વધુ નવ ઉમેરવામાં આવ્યા,જેનાથી વિશ્વમાં જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સની કુલ સંખ્યા $34$ થઈ ગઈ છે.

(C) આલ્ફા વિવિધતા એટલે કોઈ ચોક્કસ સમુદાય અથવા નિવાસસ્થાનમાં જોવા મળતી સજીવોની વિવિધતા.
તે તે ચોક્કસ નિવસનતંત્રમાં જાતિઓની સંખ્યા (સમૃદ્ધિ) અને તેમની સાપેક્ષ વિપુલતા (સમાનતા) દર્શાવે છે.
તેથી,તે મૂળભૂત રીતે એક જ સમુદાયની અંદરની જાતિ વિવિધતાનું માપદંડ છે.

(C) જાતિ વિવિધતાને કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશમાં હાજર રહેલી જાતિઓની વિવિધતા અને તેમની સાપેક્ષ વિપુલતાના માપ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તે વિવિધ જાતિઓની સંખ્યા (જાતિ સમૃદ્ધિ) અને તેમના વિતરણની સમાનતા (સાપેક્ષ વિપુલતા) બંનેને ધ્યાનમાં લે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પૂર્વીય ઘાટની તુલનામાં પશ્ચિમી ઘાટમાં ઉભયજીવીઓની જાતિ વિવિધતા વધુ જોવા મળે છે.

(C) પૃથ્વી પર,નોંધાયેલી તમામ પ્રજાતિઓમાંથી $70 \;\%$ પ્રાણીઓ છે,જ્યારે વનસ્પતિઓ કુલ સંખ્યાના $22 \;\%$ થી વધુ નથી.
પ્રાણીઓમાં,કીટકો સૌથી વધુ પ્રજાતિઓ ધરાવતો વર્ગીકરણ સમૂહ છે,જે કુલ પ્રાણીઓની સંખ્યાના $70 \;\%$ થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. આનો અર્થ એ છે કે આ ગ્રહ પરના દર $10$ પ્રાણીઓમાંથી,ઓછામાં ઓછા $7$ કીટકો છે.

(B) 'જૈવવિવિધતા' (biodiversity) શબ્દ સામાજિક જીવવિજ્ઞાની એડવર્ડ વિલ્સન દ્વારા લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યો હતો.
આપણા જીવાવરણમાં માત્ર જાતિ સ્તરે જ નહીં,પરંતુ કોષની અંદરના મેક્રોમોલેક્યુલ્સથી લઈને બાયોમ્સ સુધીના જૈવિક સંગઠનના તમામ સ્તરે પ્રચંડ વિવિધતા (વિષમતા) જોવા મળે છે.
એડવર્ડ વિલ્સને જૈવિક સંગઠનના તમામ સ્તરે સંયુક્ત વિવિધતાનું વર્ણન કર્યું હતું,જેમાં જનીનિક વિવિધતા,જાતિ વિવિધતા અને નિવસનતંત્રની વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.

(B) જૈવવિવિધતાના હોટ સ્પોટ એવા વિસ્તારો છે જે ઉચ્ચ સ્તરની પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ અને ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા (endemism) દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. ભારતમાં આવા $3$ હોટ સ્પોટ આવેલા છે:
$1$. પશ્ચિમ ઘાટ અને શ્રીલંકા
$2$. ઇન્ડો-બર્મા (જેમાં ઉત્તર-પૂર્વીય હિમાલયનો સમાવેશ થાય છે)
$3$. હિમાલય.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી,પશ્ચિમ ઘાટ અને ઉત્તર-પૂર્વીય હિમાલયને જૈવવિવિધતાના હોટ સ્પોટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) ભારત દક્ષિણ એશિયામાં એક પ્રભુત્વ ધરાવતું સ્થાન ધરાવે છે. આ દેશ જૈવવિવિધતાની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ સમૃદ્ધ છે અને અહીં સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિનું નોંધપાત્ર પ્રમાણ જોવા મળે છે.
ભારતને $10$ અલગ-અલગ જૈવ-ભૌગોલિક પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે.
આ પ્રદેશો છે: ટ્રાન્સ-હિમાલયન,હિમાલયન,ભારતીય રણ,અર્ધ-શુષ્ક,પશ્ચિમ ઘાટ,દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ,ગંગાના મેદાનો,ઉત્તર-પૂર્વ ભારત,ટાપુઓ અને દરિયાકિનારા.
દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ ભારતનો સૌથી મોટો જૈવ-ભૌગોલિક પ્રદેશ છે,જે કુલ જમીન વિસ્તારના આશરે $45 \; \%$ જેટલો ભાગ રોકે છે.

(D) સ્થાનિક જાતિ (Endemic species) એવી જાતિઓ છે જે કુદરતી રીતે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત હોય છે અને અન્યત્ર જોવા મળતી નથી.
સિબલિંગ જાતિઓ એવી જાતિઓ છે જે બાહ્યાકાર રીતે સમાન હોય છે પરંતુ પ્રજનનક્ષમ રીતે અલગ હોય છે.
સિમ્પેટ્રિક જાતિઓ એવી જાતિઓ છે જે એક જ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વસે છે.
એલોપેટ્રિક જાતિઓ એવી જાતિઓ છે જે અલગ-અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં વસે છે.

(B) ભારતમાં ડાંગરની $50,000$ થી વધુ જનીનિક રીતે અલગ જાતો છે.
ભારતમાં ડાંગરની વિવિધતા વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે. એકલા ભારતમાં જ ડાંગરની $50,000$ થી વધુ જનીનિક રીતે અલગ જાતો હોવાનું અનુમાન છે. આ ઉપરાંત,ભારતમાં બાસમતી ચોખાની $27$ નોંધાયેલી જાતો ઉગાડવામાં આવે છે.

(B) દક્ષિણ અમેરિકામાં આવેલા એમેઝોન ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે.
તેમાં $40,000$ થી વધુ વનસ્પતિની જાતિઓ,$3,000$ માછલીઓની જાતિઓ,$1,300$ પક્ષીઓની જાતિઓ,$427$ સસ્તન પ્રાણીઓની જાતિઓ,$427$ ઉભયજીવીઓની જાતિઓ,$378$ સરીસૃપોની જાતિઓ અને $125,000$ થી વધુ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓની જાતિઓ જોવા મળે છે.

(C) સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ (ટકાઉ વિકાસ) પરની વિશ્વ સમિટ $2002$ માં દક્ષિણ આફ્રિકાના જોહાનિસબર્ગમાં યોજાઈ હતી.
આ સમિટમાં હાજર રહેલા $190$ દેશોએ $2010$ સુધીમાં વૈશ્વિક,પ્રાદેશિક અને સ્થાનિક સ્તરે જૈવવિવિધતાના નુકસાનના વર્તમાન દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.

(B) જનીનિક વિવિધતા એટલે સજીવોમાં રહેલી જનીનિક માહિતીમાં જોવા મળતી વિવિધતા.
તેમાં વિવિધ જાતિઓમાં હાજર જનીનો અને રંગસૂત્રોની સંખ્યા અને પ્રકારોમાં રહેલી વિવિધતા,તેમજ એક જ જાતિના સજીવોમાં તેમના જનીનો અને વૈકલ્પિક કારકો (alleles) માં જોવા મળતી વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.
આ વિવિધતા જાતિ નિર્માણ (speciation) અને નવી જાતિઓના ઉત્ક્રાંતિ માટે પાયારૂપ છે,જે વસ્તીને બદલાતા પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરે છે.

(A) એમેઝોન વર્ષાવન એ એક ભેજવાળું પહોળા પાંદડાવાળું જંગલ છે જે દક્ષિણ અમેરિકાના એમેઝોન બેસિનના મોટા ભાગને આવરી લે છે.
આ પ્રદેશમાં નવ દેશોનો સમાવેશ થાય છે.
જંગલનો મોટો ભાગ બ્રાઝિલમાં છે,જેમાં $60\%$ વર્ષાવન છે,ત્યારબાદ પેરુમાં $13\%$ છે અને બાકીનો ભાગ કોલંબિયા,વેનેઝુએલા,એક્વાડોર,બોલિવિયા,ગયાના,સુરીનામ અને ફ્રેન્ચ ગયાનામાં છે.
એમેઝોન પૃથ્વી પરના બાકી રહેલા વર્ષાવનોના અડધાથી વધુ ભાગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તે વિશ્વનું સૌથી મોટું અને સૌથી વધુ પ્રજાતિઓ ધરાવતું ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવન છે.
$NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,એમેઝોન વર્ષાવન પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે,જેમાં પ્રશ્નમાં જણાવેલ ચોક્કસ પ્રજાતિઓની સંખ્યા જોવા મળે છે.

(C) જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ પાછળના કારણોને મુખ્ય ત્રણ શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$1$. સંકુચિત ઉપયોગિતાવાદી: મનુષ્યો પ્રકૃતિમાંથી અસંખ્ય સીધા આર્થિક લાભો મેળવે છે,જેમ કે ખોરાક,બળતણ,રેસા,ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો અને ઔષધીય પદાર્થો.
$2$. વ્યાપક ઉપયોગિતાવાદી: પ્રકૃતિ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી ઘણી ઇકોસિસ્ટમ સેવાઓમાં જૈવવિવિધતા મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે,જેમ કે ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન,ફૂલોનું પરાગનયન અને સૌંદર્યલક્ષી આનંદ.
$3$. નૈતિક ઉપયોગિતાવાદી: આ તર્ક એ લાખો વનસ્પતિ,પ્રાણી અને સૂક્ષ્મજીવોની પ્રજાતિઓ પ્રત્યેની આપણી જવાબદારી સાથે સંબંધિત છે જેની સાથે આપણે આ ગ્રહ શેર કરીએ છીએ. દરેક પ્રજાતિનું આંતરિક મૂલ્ય હોય છે,ભલે તે આપણા માટે વર્તમાનમાં આર્થિક મૂલ્ય ધરાવતી ન હોય.
તેથી,સાચી શ્રેણીઓ $I, II$ અને $IV$ છે.

(C) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,ભારતમાં લગભગ $45,000$ વનસ્પતિની જાતિઓ અને તેનાથી બમણી પ્રાણીઓની જાતિઓ જોવા મળે છે.

(A) ભારત કૃષિ જૈવવિવિધતાનો સમૃદ્ધ વારસો ધરાવે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ડાંગર (ચોખા) ભારતમાં સૌથી વધુ આનુવંશિક વિવિધતા દર્શાવે છે.
માત્ર ભારતમાં જ ડાંગરની અંદાજે $2,00,000$ જાતો જોવા મળે છે.
ભારતમાં ડાંગરની વિવિધતા વિશ્વમાં સૌથી સમૃદ્ધ માનવામાં આવે છે.
વધુમાં,ભારતમાં કેરીની પણ $1,000$ જાતો જોવા મળે છે.

(C) ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ $(Ardeotis \ nigriceps)$ એ લાંબી ડોક અને લાંબા પગ ધરાવતું જમીન પર રહેતું પક્ષી છે.
તે ભારતનું સૌથી મોટું લુપ્તપ્રાય પક્ષી માનવામાં આવે છે.

(C) $5$ જૂન વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
$1$ ડિસેમ્બર વિશ્વ $AIDS$ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
$22$ મે આંતરરાષ્ટ્રીય જૈવવિવિધતા દિવસ (વિશ્વ જૈવવિવિધતા દિવસ) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
$16$ સપ્ટેમ્બર ઓઝોન સ્તરના સંરક્ષણ માટે વિશ્વ ઓઝોન દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

(D) $Rivet$ $popper$ $hypothesis$ (રિવેટ પોપર ઉત્કલ્પના) સૂચવે છે કે નિવસનતંત્રો વિમાનની પાંખો જેવા છે, જ્યાં ઉડાન (નિવસનતંત્રનું કાર્ય) જોખમાઈ શકે છે અથવા નથી પણ જોખમાતી, જે તે બાબત પર આધાર રાખે છે કે કઈ જાતિઓ લુપ્ત થઈ રહી છે.
આ ઉત્કલ્પના, જે $Paul$ $Ehrlich$ દ્વારા આપવામાં આવી હતી, તે નિવસનતંત્રની સરખામણી વિમાન સાથે અને જાતિઓની સરખામણી વિમાનના તમામ ભાગોને જોડતા રિવેટ (ખીલા) સાથે કરે છે.
જો દરેક મુસાફર ઘરે લઈ જવા માટે એક રિવેટ કાઢી લે (જે જાતિઓના વિલુપ્તીકરણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે), તો શરૂઆતમાં વિમાનની સુરક્ષા (નિવસનતંત્રનું યોગ્ય કાર્ય) પર કોઈ અસર ન પણ થાય.
જો કે, જેમ જેમ સમય જતાં વધુ રિવેટ દૂર કરવામાં આવે છે, તેમ વિમાન જોખમી રીતે નબળું પડી જાય છે, જે અંતે નિવસનતંત્રની નિષ્ફળતા તરફ દોરી જાય છે.

(C) ગેમા $(\gamma)$ વિવિધતા એ કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશ,ભૌગોલિક વિસ્તાર અથવા લેન્ડસ્કેપમાં જોવા મળતા તમામ વિવિધ નિવસનતંત્રોમાં રહેલી કુલ જાતિઓની સમૃદ્ધિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. પ્રશ્નમાં ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલા વિવિધ નિવસનતંત્રો (નદી,રણ,જંગલ અને સરોવર) ની કુલ વિવિધતા વિશે પૂછવામાં આવ્યું હોવાથી,તે ગેમા વિવિધતા સૂચવે છે.

(D) $IUCN$ ની જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિઓની રેડ લિસ્ટ મુજબ,વિશ્વભરમાં લુપ્ત થવાના ભયનો સામનો કરી રહેલી પ્રજાતિઓની સંખ્યા $15,500$ છે. આ આંકડા વૈશ્વિક સ્તરે જૈવવિવિધતા સંરક્ષણના પ્રયાસોની તાતી જરૂરિયાત દર્શાવે છે.

(C) જૈવવિવિધતાના હોટ સ્પોટ્સ એ એવા વિસ્તારો છે જ્યાં જાતિઓની સમૃદ્ધિ અને સ્થાનિક જાતિઓનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે.
પરિસ્થિતિકીય અભ્યાસો અનુસાર,આ હોટ સ્પોટ્સ સામૂહિક રીતે પૃથ્વીના જમીન વિસ્તારના $2 \;\%$ કરતા પણ ઓછા ભાગને આવરી લે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,આ આશરે $1.5 \;\%$ જેટલો વિસ્તાર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) ઈરાવડી ડોલ્ફિન $(Orcaella \text{ } brevirostris)$ એ ચિલ્કા સરોવરની મુખ્ય પ્રજાતિ છે.
ચિલ્કા એ ભારતમાં ઈરાવડી ડોલ્ફિનની એકમાત્ર જાણીતી વસ્તી ધરાવતું સ્થળ છે અને તે વિશ્વના માત્ર બે લેગૂન (ખાડી) પૈકીનું એક છે જે આ પ્રજાતિનું ઘર છે.

(C) ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં વધુ જૈવવિવિધતા હોવા માટે વિવિધ પૂર્વધારણાઓ છે. તેનું એક મુખ્ય કારણ એ છે કે ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં વિલુપ્તીકરણનો દર સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોની તુલનામાં ઓછો હોય છે,કારણ કે સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોમાં વારંવાર હિમયુગ જેવી આબોહવાકીય વિક્ષેપો જોવા મળ્યા છે.

(B) રિવેટ પોપર હાયપોથેસિસ પોલ એહર્લિચ દ્વારા આપવામાં આવી હતી.
તેમાં પરિસ્થિતિકીય તંત્રને એક વિમાન તરીકે અને દરેક જાતિને વિમાનના ભાગોને જોડી રાખતા રિવેટ (ખીલા) તરીકે માનવામાં આવે છે.
જો દરેક મુસાફર યાદગીરી તરીકે એક રિવેટ કાઢી લે (જે જાતિના વિલુપ્ત થવા સમાન છે),તો શરૂઆતમાં વિમાનની ઉડાન પર કોઈ અસર થતી નથી,પરંતુ જેમ જેમ વધુ રિવેટ કાઢવામાં આવે છે,તેમ વિમાન સમય જતાં જોખમી રીતે નબળું પડી જાય છે.
આમ,$A$ એ પરિસ્થિતિકીય તંત્ર છે અને $B$ એ જાતિ છે.

(B) જાતિ વિવિધતા એ જાતિ સમૃદ્ધિ અને સમાનતા (evenness) બંનેનું પરિણામ છે,એટલે કે,જાતિ સમૃદ્ધિને જાતિની સમાનતા દ્વારા ભારિત કરવામાં આવે છે.
Odum et al. $(1960)$ એ જાતિ વિવિધતા $(d)$ ની ગણતરી કુલ વ્યક્તિઓની સંખ્યાના વર્ગમૂળના સંબંધમાં જાતિઓની સંખ્યા તરીકે કરી હતી.
પરિસ્થિતિકીય અભ્યાસોમાં,સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતો વિવિધતા સૂચકાંક શેનન સૂચકાંક (Shannon index) છે.

(B) પ્રમાણિત $NCERT$ જૈવવિવિધતાના પાઇ ચાર્ટના આધારે:
$1$. અપૃષ્ઠવંશીઓના પાઇ ડાયાગ્રામ $(I)$ માં,$A$ તરીકે દર્શાવેલ વિભાગ મૃદુકાય (Molluscs) છે.
$2$. પૃષ્ઠવંશીઓના પાઇ ડાયાગ્રામ $(II)$ માં,$B$ તરીકે દર્શાવેલ વિભાગ ઉભયજીવી (Amphibians) છે.
$3$. વનસ્પતિઓના પાઇ ડાયાગ્રામ $(III)$ માં,$C$ તરીકે દર્શાવેલ વિભાગ ફૂગ (Fungi) છે (જેને આ પ્રકારના પારિસ્થિતિક ચાર્ટમાં વનસ્પતિઓ સાથે જૂથબદ્ધ કરવામાં આવે છે) અને $D$ એ આવૃત બીજધારી (Angiosperms) છે.
તેથી,સાચા નામકરણ $A-$મૃદુકાય,$B-$ઉભયજીવી,$C-$ફૂગ અને $D-$આવૃત બીજધારી છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય અભ્યાસો અનુસાર,એક સ્થાયી સમુદાય નીચેના લક્ષણો ધરાવે છે:
$(i)$ તેની ઉત્પાદકતા વર્ષ દર વર્ષે બહુ બદલાવી ન જોઈએ.
$(ii)$ તે પ્રસંગોપાત કુદરતી અને માનવસર્જિત ખલેલ સામે પ્રતિરોધક હોવો જોઈએ.
$(iii)$ તે વિદેશી જાતિઓના આક્રમણ સામે પ્રતિરોધક હોવો જોઈએ.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(B) આપણા દેશનો પૂર્વીય હિમાલયનો હોટસ્પોટ ઉત્તર-પૂર્વ ભારત અને ભૂટાન સુધી વિસ્તરેલો છે. ઇન્ડો-બર્મા પ્રદેશ, જે પૂર્વીય હિમાલયને આવરી લે છે, તેને "Cradle of Speciation" (પ્રજાતિઓના ઉદભવનું પારણું) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તે વિવિધ પ્રજાતિઓના ઉત્ક્રાંતિ અને વિવિધતા માટેનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે.

(B) શરૂઆતમાં,વિશ્વભરમાં $25$ જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ ઓળખવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ,$9$ વધુ ઉમેરવામાં આવ્યા,જેનાથી જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સની કુલ સંખ્યા $34$ થઈ $(A=25, B=34)$.
આ વિસ્તારો ઝડપી નિવાસસ્થાનના નુકસાન દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
સામૂહિક રીતે,આ હોટસ્પોટ્સ પૃથ્વીના જમીન વિસ્તારના $2 \%$ કરતા ઓછા વિસ્તારને આવરી લે છે $(C=2)$.
તેમના નાના કદ હોવા છતાં,તેઓ અત્યંત મોટી સંખ્યામાં પ્રજાતિઓને આશ્રય આપે છે. આ વિસ્તારોનું કડક રક્ષણ ચાલુ સામૂહિક વિલુપ્તીકરણને લગભગ $30 \%$ સુધી ઘટાડી શકે છે $(D=30)$.

(D) $(i)$ આલ્ફા વિવિધતા એ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા ઇકોસિસ્ટમની અંદરની વિવિધતા દર્શાવે છે,જે ઘણીવાર આપેલ નિવાસસ્થાનમાં પ્રજાતિઓની સંખ્યા દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.
$(ii)$ આનુવંશિક વિવિધતા એ પ્રજાતિના વ્યક્તિઓના જનીનોમાં રહેલી કુલ આનુવંશિક માહિતીનો સંદર્ભ આપે છે,જેમાં પ્રજાતિની અંદરના જનીનોમાં થતા ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે.
$(iii)$ બીટા વિવિધતા એ સમુદાયો વચ્ચેની વિવિધતાનો સંદર્ભ આપે છે,જે નિવાસસ્થાનના બદલાવ સાથે પ્રજાતિઓના બદલાવને કારણે જોવા મળે છે. તે સમગ્ર પ્રદેશમાં નિવાસસ્થાનની વિવિધતા નથી (જેને ગામા વિવિધતા કહેવાય છે).
$(iv)$ પ્રજાતિ વિવિધતા એ પ્રજાતિની સમૃદ્ધિ (પ્રજાતિઓની સંખ્યા) અને પ્રજાતિની સમાનતા (પ્રજાતિઓની સાપેક્ષ વિપુલતા) બંનેનું કાર્ય છે. આમ,તે આ બે પરિબળોનો ગુણાકાર ગણાય છે.
તેથી,વિધાનો $I$,$II$ અને $IV$ યોગ્ય રીતે જોડાયેલા છે.

(B) આપેલા વિકલ્પોમાંથી,પૃથ્વી પર કીટકો સૌથી વધુ જાતિ વિવિધતા ધરાવે છે. ખાસ કરીને,કીટકોમાં ભમરા $(Coleoptera)$ સૌથી મોટો સમૂહ છે,જે મહત્તમ જાતિ વિવિધતા દર્શાવે છે.

(A) ઔષધીય વનસ્પતિ $Rauwolfia \text{ } vomitoria$ હિમાલયની વિવિધ શ્રેણીઓમાં ઉગે છે.
આ વનસ્પતિ તેમાંથી ઉત્પન્ન થતા સક્રિય રસાયણ $Reserpine$ ની ક્ષમતા અને સાંદ્રતામાં વિવિધતા દર્શાવે છે.
આ વિવિધતા એક જ જાતિની અંદર વિવિધ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓને કારણે જોવા મળે છે, તેથી તે જનીનિક વિવિધતાનું ઉદાહરણ છે.

(C) પૃથ્વી પર કીટકો સૌથી વધુ જાતિ ધરાવતો વર્ગીકરણ સમૂહ છે.
અંદાજ મુજબ,પૃથ્વી પરના દર $10$ પ્રાણીઓમાંથી $7$ કીટકો છે.
તેથી,કીટકો પ્રાણીઓનો સૌથી વધુ સંખ્યા ધરાવતો સમૂહ છે.

(A) વનસ્પતિઓની વૈશ્વિક જૈવવિવિધતાના ડેટા મુજબ,$Fungi$ (ફૂગ) સૌથી વધુ સંખ્યા ધરાવે છે,ત્યારબાદ $Angiosperms$ (આવૃત બીજધારી) આવે છે. જોકે,ઘણીવાર પાઠ્યપુસ્તકોમાં વનસ્પતિ સૃષ્ટિના સંદર્ભમાં $Angiosperms$ ને સૌથી વધુ વિવિધતા ધરાવતા જૂથ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(D) જાતિ-વિસ્તાર સંબંધને $S = CA^Z$ સમીકરણ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
નાના વિસ્તારો માટે,ઢાળ $Z$ નું મૂલ્ય સામાન્ય રીતે $0.1$ થી $0.2$ ની શ્રેણીમાં હોય છે.
જો કે,સમગ્ર ખંડો જેવા ખૂબ મોટા વિસ્તારો માટે,રેખાનો ઢાળ ($Z$ મૂલ્ય) ઘણો વધારે હોય છે,જે સામાન્ય રીતે $0.6$ થી $1.2$ ની વચ્ચે હોય છે.

(D) 'રિવેટ પોપર' ઉત્કલ્પના પરિસ્થિતિવિજ્ઞાની પોલ એહર્લિચ દ્વારા આપવામાં આવી હતી. આ ઉત્કલ્પનામાં નિવસનતંત્રની સરખામણી વિમાન સાથે કરવામાં આવી છે,જ્યાં દરેક જાતિ વિમાનને પકડી રાખતા 'રિવેટ' (ખીલા) તરીકે કાર્ય કરે છે. જેમ જેમ જાતિઓ લુપ્ત થાય છે,તેમ નિવસનતંત્ર નબળું પડતું જાય છે,જે વિમાનમાંથી રિવેટ કાઢી નાખવા જેવું છે,જે અંતે વિનાશક નિષ્ફળતા તરફ દોરી જાય છે.

(B) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,વિશ્વભરના બજારમાં હાલમાં વેચાતી દવાઓમાંથી $25\;\%$ થી વધુ દવાઓ વનસ્પતિઓમાંથી મેળવવામાં આવે છે. આ વનસ્પતિ જૈવવિવિધતાના પ્રચંડ ઔષધીય મૂલ્યને દર્શાવે છે.

(B) બાયો-પ્રોસ્પેક્ટિંગ એટલે કુદરતમાંથી રાસાયણિક સંયોજનો,જનીનો,સૂક્ષ્મજીવો,મહા-સજીવો અને અન્ય મૂલ્યવાન ઉત્પાદનોના નવા સ્ત્રોતોની વ્યવસ્થિત શોધ. તેમાં ખાસ કરીને એવા ઉત્પાદનોને ઓળખવા માટે આણ્વિય,જનીનિક અને જાતિ સ્તરની વિવિધતાની શોધ કરવામાં આવે છે જે આર્થિક લાભો પૂરા પાડે છે,જેમ કે ફાર્માસ્યુટિકલ્સ,ઔદ્યોગિક રસાયણો અને કૃષિ સંસાધનો.

(C) જૈવવિવિધતા હોટ સ્પોટ્સ એ એવા પ્રદેશો છે જ્યાં પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિનું ઉચ્ચ સ્તર અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું ઉચ્ચ પ્રમાણ જોવા મળે છે.
હાલમાં,વિશ્વભરમાં કુલ $34$ જૈવવિવિધતા હોટ સ્પોટ્સ ઓળખવામાં આવ્યા છે.

(C) $2002$ માં જોહાનિસબર્ગ,દક્ષિણ આફ્રિકા ખાતે યોજાયેલ વર્લ્ડ સમિટ ઓન સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટમાં,$190$ દેશોએ $2010$ સુધીમાં વૈશ્વિક,પ્રાદેશિક અને સ્થાનિક સ્તરે જૈવવિવિધતાના નુકસાનના વર્તમાન દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો હાંસલ કરવા માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી.

(D) જૈવિક વિવિધતા એટલે એક જાતિની અંદર રહેલા જનીનોની વિવિધતા. ઉચ્ચ જૈવિક વિવિધતા વસ્તીમાં વ્યક્તિઓ વચ્ચે વધુ ભિન્નતા તરફ દોરી જાય છે,જે બદલાતા પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધવાની વસ્તીની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે અને ઉત્ક્રાંતિ તથા જાતિ નિર્માણ માટે કાચા માલ તરીકે કાર્ય કરે છે. તેથી,'વધારે વિવિધતા એકરૂપતામાં વધારો કરે છે' તે વિધાન ખોટું છે,કારણ કે વધુ વિવિધતા વાસ્તવમાં ભિન્નતા વધારે છે અને એકરૂપતા ઘટાડે છે.

(C) પ્રાદેશિક વિવિધતાને $\gamma$ (ગામા) વિવિધતા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
$\alpha$ (આલ્ફા) વિવિધતા એટલે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા નિવસનતંત્રની અંદરની વિવિધતા (સ્થાનિક વિવિધતા).
$\beta$ (બીટા) વિવિધતા એટલે સમુદાયો વચ્ચેની અથવા ઢાળ સાથેની વિવિધતા (સમુદાય વિવિધતા).
$\gamma$ (ગામા) વિવિધતા એ સમગ્ર લેન્ડસ્કેપ અથવા પ્રદેશમાં જોવા મળતી કુલ જાતિ વિવિધતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(C) જૈવવિવિધતાને ત્રણ સ્તરોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: $\alpha$ (આલ્ફા),$\beta$ (બીટા) અને $\gamma$ (ગામા) વિવિધતા.
$\alpha$ વિવિધતા એટલે કોઈ ચોક્કસ સમુદાય અથવા નિવાસસ્થાનની અંદરની વિવિધતા (સ્થાનિક વિવિધતા).
$\beta$ વિવિધતા એટલે પર્યાવરણીય ઢાળ સાથે સમુદાયો અથવા નિવાસસ્થાનો વચ્ચેની વિવિધતા.
$\gamma$ વિવિધતા એટલે સમગ્ર લેન્ડસ્કેપ અથવા પ્રદેશની કુલ વિવિધતા (પ્રાદેશિક વિવિધતા).
$\beta$ વિવિધતાને ગાણિતિક રીતે $\gamma$ વિવિધતા અને $\alpha$ વિવિધતાના ગુણોત્તર તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે,એટલે કે $\beta = \gamma / \alpha$.

(C) ભારત વિશ્વના કુલ જમીન વિસ્તારના $2.4\;\%$ ભાગને આવરી લે છે.
તે વૈશ્વિક જાતિ વિવિધતામાં $8.1\;\%$ જેટલો ફાળો આપે છે,જે તેને વિશ્વના $12$ મેગા-બાયોડાયવર્સિટી દેશોમાંનો એક બનાવે છે.

(D) વિધાન $(A)$ સાચું છે: ભારત એક ઉષ્ણકટિબંધીય દેશ હોવાથી,નોર્વે જેવા સ્કેન્ડિનેવિયન દેશની તુલનામાં અહીં ઇકોસિસ્ટમની વિવિધતા (જેમ કે રણ,વર્ષાવન,મેન્ગ્રોવ્સ,પરવાળાના ખડકો,વેટલેન્ડ્સ,ખાડીઓ અને આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનો) ઘણી વધારે છે.
વિધાન $(B)$ ખોટું છે: $IUCN$ $(2004)$ ના ડેટા મુજબ,અત્યાર સુધીમાં વર્ણવેલ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓની કુલ સંખ્યા $1.5$ મિલિયનથી થોડી વધારે છે,$15$ મિલિયન નહીં.

(C) $NCERT$ ના વનસ્પતિઓની વૈશ્વિક વિવિધતા દર્શાવતા પ્રમાણિત પાઇ ચાર્ટ મુજબ:
$1$. સૌથી મોટા ભાગો ફૂગ $(A)$ અને આવૃત બીજધારી $(D)$ દ્વારા રોકાયેલા છે.
$2$. નાના ભાગો લીલ $(F)$,મોસ $(B)$,ત્રિઅંગી અને તેના સહાયકો $(C)$,અને લાઈકેન $(E)$ દર્શાવે છે.
$3$. આને આપેલા પાઇ ચાર્ટના લેબલ્સ સાથે સરખાવતા:
- $A$ એ ફૂગ છે.
- $B$ એ મોસ છે.
- $C$ એ ત્રિઅંગી અને તેના સહાયકો છે.
- $D$ એ આવૃત બીજધારી છે.
- $E$ એ લાઈકેન છે.
- $F$ એ લીલ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) વિધાન $(A)$ સાચું છે કારણ કે સમશીતોષ્ણ કે ધ્રુવીય પ્રદેશોની તુલનામાં ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં પ્રજાતિઓની વિવિધતા સામાન્ય રીતે વધારે હોય છે.
વિધાન $(B)$ સાચું છે કારણ કે વિષુવવૃત્તની નજીક આવેલ કોલંબિયામાં પક્ષીઓની લગભગ $1400$ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે.
વિધાન $(C)$ ખોટું છે કારણ કે ભારતનો મોટાભાગનો જમીન વિસ્તાર ઉષ્ણકટિબંધીય અક્ષાંશમાં હોવાથી,ત્યાં પક્ષીઓની $1200$ થી વધુ પ્રજાતિઓ છે,$105$ થી ઓછી નહીં.

(C) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,એમેઝોનનું વર્ષાવન પૃથ્વી પરનું સૌથી મોટું ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવન છે. તે $40,000$ થી વધુ વનસ્પતિની જાતિઓ અને $3,000$ થી વધુ માછલીઓની જાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે.