Introduction and Biodiversity Questions in Gujarati

(N/A) $(i)$ જાતિવિવિધતા: તે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા નિવસનતંત્રમાં જોવા મળતી જાતિઓની વિવિધતાને દર્શાવે છે. તેમાં વિવિધ જાતિઓની સંખ્યા (જાતિ સમૃદ્ધિ) અને તેમની સાપેક્ષ વિપુલતા બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
$(ii)$ સ્થાનિકતા $(Endemism)$: આ એક એવી પરિસ્થિતિકીય સ્થિતિ છે જેમાં કોઈ જાતિ માત્ર એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર (જેમ કે ટાપુ,દેશ અથવા અન્ય કોઈ નિર્ધારિત ઝોન) પૂરતી જ મર્યાદિત હોય અને કુદરતી રીતે અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી ન હોય.

(A) $(i)$ એડવર્ડ વિલ્સન: એક સામાજિક જીવવિજ્ઞાની જેમણે જૈવિક આયોજનના દરેક સ્તરે જોવા મળતી સંયુક્ત વિવિધતાને વર્ણવવા માટે 'જૈવવિવિધતા' (biodiversity) શબ્દને પ્રચલિત કર્યો.
$(ii)$ રોબર્ટ મે: એક વૈજ્ઞાનિક જેમણે વિવિધ આંકડાકીય અંદાજોના આધારે વૈશ્વિક જાતિ વિવિધતાનો આંકડો અંદાજે $7$ મિલિયન જેટલો હોવાનું જણાવ્યું હતું.

(C) ભારત તેના વૈવિધ્યસભર લેન્ડસ્કેપ અને આબોહવાની સ્થિતિને કારણે ઉચ્ચ સ્તરની નિવસનતંત્ર વિવિધતા દર્શાવે છે.
તે રણ,વર્ષાવનો,મેન્ગ્રોવ્સ,પરવાળાના ખડકો,આર્દ્રભૂમિ,ખાડીઓ અને આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનો સહિતના નિવાસસ્થાનોની વિશાળ શ્રેણી ધરાવે છે,જે વિવિધ પ્રકારની પ્રજાતિઓ અને પારિસ્થિતિકીય વિશિષ્ટતાઓને ટેકો આપે છે.

(N/A)

વનસ્પતિજાત (Flora)	પ્રાણીજાત (Fauna)	વનસ્પતિ આવરણ (Vegetation)
કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓની જાતિઓના સરવાળાને તે વિસ્તારની વનસ્પતિજાત કહેવાય છે।	કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જોવા મળતી પ્રાણીઓની જાતિઓના સરવાળાને તે વિસ્તારની પ્રાણીજાત કહેવાય છે।	તે કોઈ વિસ્તારમાં વનસ્પતિઓ દ્વારા આવરી લેવાયેલી જમીનનો ઉલ્લેખ કરે છે, જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર ચોક્કસ નિવસનતંત્ર કરતા વધુ વ્યાપક ભૌગોલિક સ્તરે થાય છે।

$\text{સ્થાનિક}$ $\text{જાતિ}$ ($Endemic$ $species$): જે જાતિ કુદરતી રીતે માત્ર કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે, તેને તે વિસ્તારની સ્થાનિક જાતિ કહેવામાં આવે છે। ઉદાહરણ તરીકે, $Rauwolfia$ $serpentina$ કુદરતી રીતે માત્ર ભારતમાં જ જોવા મળે છે; તેથી, તે ભારતની સ્થાનિક જાતિ છે。
$\text{વિદેશી}$ $\text{જાતિ}$ ($Exotic$ $species$): જે જાતિ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતી નથી, પરંતુ માનવીય હસ્તક્ષેપ અથવા આયાતને કારણે ત્યાં હાજર છે, તેને વિદેશી જાતિ કહેવામાં આવે છે। ઉદાહરણ તરીકે, $Eichhornia$ $crassipes$ અન્ય દેશોની મૂળ જાતિ છે પરંતુ તેને ભારતમાં લાવવામાં આવી હતી; તેથી, તે ભારત માટે વિદેશી જાતિ છે।

(N/A) $\rightarrow$ પૃથ્વી પર સજીવોની અતિ વિશાળ વિવિધતા જોવા મળે છે.
$\rightarrow$ સર્વેક્ષણ મુજબ,અત્યાર સુધીમાં જાણીતી અને વર્ણવેલી જાતિઓની સંખ્યા $1.7-1.8$ મિલિયનની વચ્ચે છે.
$\rightarrow$ આ સંખ્યા પૃથ્વી પરની જૈવવિવિધતા દર્શાવે છે.
$\rightarrow$ જૈવવિવિધતા (Biodiversity) અથવા જૈવિક વિવિધતા એટલે પૃથ્વી પર હાજર સજીવોની સંખ્યા અને પ્રકારો,જે જીવંત વિશ્વમાં જીવનના સ્વરૂપોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
$\rightarrow$ સજીવ વિશ્વમાં સૂક્ષ્મજીવો,વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને મનુષ્યો જેવા તમામ સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.
$\rightarrow$ જૈવવિવિધતા માત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતા જીવન સ્વરૂપો પૂરતી મર્યાદિત નથી.
$\rightarrow$ જો આપણે નવા વિસ્તારો અથવા જૂના વિસ્તારોનું સંશોધન કરીએ,તો સતત નવા સજીવો ઉમેરાતા રહે છે.
$\rightarrow$ આ વિશાળ વિવિધતાનો અભ્યાસ અને ઓળખ યોગ્ય વર્ગીકરણ અને નામકરણની પદ્ધતિ વિના શક્ય નથી.

(D) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ (Ecological succession) દરમિયાન,જેમ જેમ સમુદાય પાયોનિયર અવસ્થાથી ક્લાઈમેક્સ અવસ્થા તરફ આગળ વધે છે,તેમ જૈવવિવિધતા નીચેના કારણોસર વધે છે:
$1$. જાતિઓ અને સજીવોની સંખ્યામાં વધારો: જેમ પર્યાવરણ વધુ અનુકૂળ બને છે,તેમ વધુ જાતિઓ તે વિસ્તારમાં વસવાટ કરી શકે છે.
$2$. સમુદાયો વધુ જટિલ અને સ્થિર બને છે: જટિલ આહાર જાળ અને માળખાકીય વિવિધતાનો વિકાસ વધુ સ્થિરતા તરફ દોરી જાય છે.
$3$. નિક વિશિષ્ટતામાં વધારો: જેમ સંસાધનોનું વિભાજન થાય છે,તેમ જાતિઓ ચોક્કસ નિક (niche) પર કબજો કરવા માટે વિકસિત થાય છે,જે વધુ જાતિઓને સહઅસ્તિત્વમાં રહેવાની મંજૂરી આપે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(A) સ્થાનિક (Endemic) જાતિઓ એવી જાતિઓ છે જે કુદરતી રીતે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક પ્રદેશ પૂરતી મર્યાદિત અથવા ત્યાંની મૂળ વતની હોય છે અને તે અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી.
વિદેશી (Exotic) જાતિઓ (જેને આક્રમક કે દાખલ કરેલી જાતિઓ પણ કહેવાય છે) એવી જાતિઓ છે જે અન્ય ભૌગોલિક પ્રદેશોમાંથી નવા વિસ્તારમાં લાવવામાં આવી હોય અથવા દાખલ કરવામાં આવી હોય,જે ઘણીવાર માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે થાય છે.

(N/A) જાતિ વિવિધતા એટલે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર કે સમુદાયમાં રહેલી વિવિધ જાતિઓની સંખ્યા અને તેમની વિપુલતા. તે જૈવિક સંગઠનના જાતિ સ્તર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
નિવસનતંત્રીય વિવિધતા એટલે જીવાવરણમાં રહેલા વિવિધ નિવાસસ્થાનો,જૈવિક સમુદાયો અને નિવસનતંત્રીય પ્રક્રિયાઓની વિવિધતા. તે નિવસનતંત્રના સ્તર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે,જેમ કે રણ,વર્ષાવનો,મેન્ગ્રોવ્સ,પરવાળાના ખડકો,આદ્રભૂમિ,ખાડીઓ અને આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનો.

(B) ઔષધીય વનસ્પતિ $Rauwolfia$ $vomitoria$ માં જનીનિક ભિન્નતા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે રિસર્પિન તરીકે ઓળખાતા સક્રિય રાસાયણિક સંયોજનના ઉત્પાદનને સીધી અસર કરે છે.
આ ભિન્નતાને કારણે વનસ્પતિની વિવિધ વસ્તીઓમાં દવાની સાંદ્રતા અને તેની અસરકારકતામાં તફાવત જોવા મળે છે.
જનીનિક વિવિધતા જાતિઓના અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક છે, કારણ કે તે વસ્તીને બદલાતી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલન સાધવા, રોગો સામે પ્રતિકાર વિકસાવવા અને એકંદરે ઉત્ક્રાંતિ ક્ષમતા જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) $(i)$ બાયોપ્રોસ્પેક્ટિંગ: આર્થિક મહત્વની નીપજો મેળવવા માટે આણ્વિય,જનીનિક અને જાતિ-સ્તરીય વિવિધતાની શોધ કરવાની પ્રક્રિયાને બાયોપ્રોસ્પેક્ટિંગ કહે છે.
$(ii)$ એન્ડેમિઝમ: જ્યારે કોઈ જાતિ કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર (જેમ કે ટાપુ,દેશ કે અન્ય કોઈ સીમિત ક્ષેત્ર) પૂરતી જ મર્યાદિત હોય અને કુદરતી રીતે અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી ન હોય,તો તેને એન્ડેમિઝમ કહે છે.

(B) ઘણા બેક્ટેરિયા સામાન્ય પ્રયોગશાળાની પરિસ્થિતિઓમાં ઉછેરી (culturable) શકાતા નથી.
આ કારણોસર,તેમના બાહ્યાકાર,જૈવરાસાયણિક અને અન્ય લક્ષણો,જે તેમના મૂલ્યાંકન માટે ઉપયોગી છે,તેનો અભ્યાસ પરંપરાગત પદ્ધતિઓ દ્વારા કરી શકાતો નથી.

(N/A) માનવો પ્રકૃતિમાંથી અસંખ્ય સીધા આર્થિક લાભો મેળવે છે. બે ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ખોરાક: માનવો અનાજ,કઠોળ અને ફળો માટે વિવિધ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ પર આધાર રાખે છે.
$(b)$ ઔષધીય ઉત્પાદનો: ઘણી બધી દવાઓ અને ઔષધો વનસ્પતિઓ અને અન્ય સજીવોમાંથી મેળવવામાં આવે છે,જે આરોગ્ય સંભાળ માટે અત્યંત આવશ્યક છે.

(N/A) વપરાશી ઉપયોગનું મૂલ્ય એટલે જૈવવિવિધતાના એવા ઉત્પાદનોનો સીધો ઉપયોગ જે મનુષ્યો દ્વારા મેળવી અને વાપરી શકાય છે.
$1$. ખોરાક: જૈવવિવિધતા ખોરાકના વિશાળ સ્ત્રોતો પૂરા પાડે છે જેમાં અનાજ (દા.ત. ઘઉં,ચોખા),કઠોળ,ફળો,શાકભાજી અને પ્રાણીજન્ય ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. દવાઓ: પ્રકૃતિ એ ફાર્માસ્યુટિકલ્સનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. વિશ્વભરમાં વેચાતી $25\%$ થી વધુ દવાઓ વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,મોર્ફિન $Papaver \ somniferum$ માંથી અને ક્વિનાઈન સિંકોનાની છાલમાંથી મેળવવામાં આવે છે. લગભગ $25,000$ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ પરંપરાગત દવાઓમાં વપરાય છે.
$3$. બળતણ: લાકડું અને અન્ય વનસ્પતિ બાયોમાસ વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં રસોઈ અને ગરમી માટે બળતણના પ્રાથમિક સ્ત્રોત તરીકે સેવા આપે છે.
$4$. રેસા: વનસ્પતિઓ કપડાં,કાગળ અને બાંધકામ માટે જરૂરી રેસા પૂરા પાડે છે,જેમ કે કપાસ,શણ અને હેમ્પ.

(N/A) જૈવવિવિધતા એટલે જૈવિક સંગઠનના તમામ સ્તરે જોવા મળતી અતિશય વિવિધતા અથવા વિષમતા, જે કોષોમાં રહેલા મહાઅણુઓથી લઈને જીવાવરણ સુધી વિસ્તરેલી છે.
કરોળિયાની $20,000$ થી વધુ પ્રજાતિઓ, ભમરાની $3,00,000$ પ્રજાતિઓ, માછલીઓની $28,000$ પ્રજાતિઓ અને ઓર્કિડની લગભગ $20,000$ પ્રજાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
'જૈવવિવિધતા' (Biodiversity) શબ્દ સામાજિક જીવવિજ્ઞાની એડવર્ડ વિલ્સન દ્વારા જૈવિક સંગઠનના તમામ સ્તરો પરની સંયુક્ત વિવિધતાને વર્ણવવા માટે લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યો હતો.
જૈવવિવિધતાના સ્તરો:
$(i)$ જનીનિક વિવિધતા: તે એક જ જાતિની અંદર જનીનિક સ્તરે જોવા મળતી વિવિધતા છે। ઉદાહરણ તરીકે, ભારતમાં કેરીની $(Mangifera \text{ } indica)$ લગભગ $1,000$ જાતો અને ડાંગરની $50,000$ જાતો જોવા મળે છે। જનીનિક વિવિધતા જાતિઓને બદલાતી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરે છે। તેને નવી જાતિઓના ઉદભવ માટેનો કાચો માલ માનવામાં આવે છે.
$(ii)$ જાતિ વિવિધતા: તે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી જાતિઓની વિવિધતા દર્શાવે છે। જાતિ વિવિધતાનું માપન તેની સમૃદ્ધિ એટલે કે એકમ વિસ્તાર દીઠ જાતિઓની સંખ્યા દ્વારા કરવામાં આવે છે। ઉદાહરણ તરીકે, પશ્ચિમ ઘાટમાં પૂર્વ ઘાટ કરતા ઉભયજીવીઓની જાતિ વિવિધતા વધુ છે.
$(iii)$ નિવસનતંત્ર વિવિધતા: તે નિવસનતંત્રના સ્તરે જોવા મળતી વિવિધતા છે। ભારત તેના રણ, વર્ષાવનો, મેન્ગ્રોવ્સ, પરવાળાના ટાપુઓ, આર્દ્રભૂમિ, ખાડીઓ અને આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનો સાથે નોર્વે જેવા સ્કેન્ડિનેવિયન દેશ કરતા વધુ નિવસનતંત્ર વિવિધતા ધરાવે છે। તે $3$ પ્રકારની હોઈ શકે છે:
- આલ્ફા $(\alpha)$ વિવિધતા: એક જ સમુદાયની અંદર સજીવોની વિવિધતા.
- બીટા $(\beta)$ વિવિધતા: સમુદાયો વચ્ચેની વિવિધતા.
- ગામા $(\gamma)$ વિવિધતા: સમગ્ર ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જોવા મળતી વિવિધતા.

(A) દક્ષિણ અમેરિકામાં આવેલું એમેઝોન ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવન 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખાય છે. તે પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે. તે $40,000$ થી વધુ વનસ્પતિની જાતિઓ,$3,000$ માછલીઓની જાતિઓ,$1,300$ પક્ષીઓની જાતિઓ,$427$ સસ્તન પ્રાણીઓની જાતિઓ,$427$ ઉભયજીવીઓની જાતિઓ,$378$ સરીસૃપોની જાતિઓ અને $1,25,000$ થી વધુ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓનું ઘર છે. તેથી,તે સૌથી વધુ જાતિ વિવિધતા દર્શાવે છે.

(D) દક્ષિણ અમેરિકામાં આવેલા $Amazonian$ (એમેઝોન) વર્ષાવનોને 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તે પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે.
તેમાં લાખોની સંખ્યામાં કીટકો,વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની જાતિઓ જોવા મળે છે.
આ પ્રદેશમાં $40,000$ થી વધુ વનસ્પતિની જાતિઓ,$3,000$ માછલીઓની જાતિઓ,$1,300$ પક્ષીઓની જાતિઓ,$427$ સસ્તન પ્રાણીઓની જાતિઓ,$427$ ઉભયજીવીઓની જાતિઓ,$378$ સરીસૃપોની જાતિઓ અને $1,25,000$ થી વધુ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓની જાતિઓ વસવાટ કરે છે.

(D) વિકાસશીલ અને અલ્પવિકસિત રાષ્ટ્રો સામાન્ય રીતે જૈવવિવિધતા અને જૈવ-સંસાધનોના ઉપયોગ સંબંધિત પરંપરાગત જ્ઞાનમાં સમૃદ્ધ હોય છે.
બીજી તરફ,ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રો નાણાકીય સંસાધનો અને ટેકનોલોજીમાં સમૃદ્ધ હોય છે.
તેથી,જૈવવિવિધતા અને પરંપરાગત જ્ઞાન બંને વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોની મુખ્ય સંપત્તિ છે.

(D) 'જૈવ-વિવિધતા' (Biodiversity) શબ્દને સામાજિક જીવવિજ્ઞાની $Edward \ Wilson$ દ્વારા લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યો હતો,જેનો ઉપયોગ જૈવિક સંગઠનના તમામ સ્તરો પર રહેલી વિવિધતાને વર્ણવવા માટે થાય છે. જોકે આ શબ્દ સૌપ્રથમ $1985$ માં $Walter \ G. \ Rosen$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો,પરંતુ આપેલા વિકલ્પોમાંથી $Edward \ Wilson$ આ શબ્દના પ્રચલિત ઉપયોગ અને વૈજ્ઞાનિક ચર્ચાઓ સાથે સૌથી વધુ સંકળાયેલા છે.

(C) $Rauwolfia \text{ vomitoria}$ એ એક ઔષધીય વનસ્પતિ છે જે હિમાલયના વિવિધ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. આ વનસ્પતિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા સક્રિય રાસાયણિક ઘટક $Reserpine$ ની સાંદ્રતા અને તેની અસરકારકતાના સંદર્ભમાં તે જનીનિક વિવિધતા દર્શાવે છે. આ વિવિધતા એક જ જાતિની અંદર જોવા મળતી જનીનિક વિવિધતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય વિવિધતા એટલે જીવાવરણમાં જોવા મળતા વિવિધ પ્રકારના નિવાસસ્થાનો,જૈવિક સમુદાયો અને નિવસનતંત્રીય પ્રક્રિયાઓ. તે નિવસનતંત્રના સ્તરે જોવા મળે છે,જેમ કે રણ,વર્ષાવનો,મેન્ગ્રોવ્સ,પરવાળાના ખડકો,આદ્રભૂમિ,ખાડીઓ અને આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનોની વિવિધતા. તેની સરખામણીમાં,જનીનિક વિવિધતા જનીનિક સ્તરે અને જાતિ વિવિધતા જાતિના સ્તરે જોવા મળે છે.

(B) ભારતની પરિસ્થિતિકીય વિવિધતા $Norway$ જેવા ઘણા સ્કેન્ડિનેવિયન દેશો કરતા વધારે છે. આનું કારણ ભારતનો વિશાળ ભૌગોલિક વિસ્તાર છે,જેમાં રણ,વર્ષાવનો,મેન્ગ્રોવ્સ,પરવાળાના ખડકો,ભેજવાળી જમીન,ખાડીઓ અને આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનોનો સમાવેશ થાય છે.

(C) $Edward \text{ } O. \text{ } Wilson$ એક પ્રખ્યાત અમેરિકન જીવવિજ્ઞાની, સંશોધક, સિદ્ધાંતવાદી, પ્રકૃતિવિદ્ અને લેખક હતા。
તેમને વ્યાપકપણે સામાજિક જીવવિજ્ઞાન (Sociobiology) અને જૈવવિવિધતાના પિતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે。
તેમના કાર્યે ટાપુઓના જીવભૂગોળ (Island Biogeography) અને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણના મહત્વને સમજવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે。

(A) ધોરણ $12$ જીવવિજ્ઞાનના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક,પ્રકરણ $13$ (જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણ) મુજબ,કોલંબિયા વિષુવવૃત્તની નજીક આવેલું છે અને ત્યાં જૈવવિવિધતાનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું છે. નોંધાયેલ માહિતી મુજબ,કોલંબિયામાં પક્ષીઓની $1400$ થી વધુ જાતિઓ જોવા મળે છે.

(C) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોની તુલનામાં ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં જૈવવિવિધતા ઘણી વધારે જોવા મળે છે. ખાસ કરીને,એવું નોંધવામાં આવ્યું છે કે $U.S.A.$ ના મધ્ય-પશ્ચિમના સમશીતોષ્ણ પ્રદેશના જંગલની સરખામણીમાં ઈક્વેડોરના ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલમાં વાહકપેશીધારી વનસ્પતિઓની જાતિઓ $10$ ગણી વધારે છે.

(A) દક્ષિણ અમેરિકામાં આવેલ એમેઝોન રેઈનફોરેસ્ટને 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવ-વિવિધતા ધરાવે છે,જેમાં વનસ્પતિઓ,કીટકો અને પ્રાણીઓની લાખો પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આ એક ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવન છે જે વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે અને ગ્રહ પરના અન્ય કોઈપણ નિવસનતંત્ર કરતા વધુ પ્રજાતિઓનું ઘર છે.

(B) જાતિ-વિસ્તારનો સંબંધ જર્મન પ્રકૃતિવિદ અને ભૂગોળશાસ્ત્રી $Alexander$ $von$ $Humboldt$ દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યો હતો।
તેમણે અવલોકન કર્યું કે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં, જેમ જેમ શોધાયેલ વિસ્તાર વધે છે તેમ તેમ જાતિ વિવિધતામાં વધારો થાય છે, પરંતુ તે એક મર્યાદા સુધી જ હોય છે।
આ સંબંધને $S = CA^z$ સમીકરણ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે, જ્યાં $S$ એ જાતિ વિવિધતા છે, $A$ એ વિસ્તાર છે, $Z$ એ રેખાનો ઢાળ (રિગ્રેશન કોએફિશિયન્ટ) છે અને $C$ એ $Y$-આંતરછેદ છે।

(D) જાતિ સમૃદ્ધિ અને વિસ્તાર વચ્ચેનો સંબંધ $S = CA^Z$ સમીકરણ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
બંને બાજુ લઘુગુણક (logarithm) લેતા,આપણને મળે છે:
$log \,S = log \,(CA^Z)$
લઘુગુણકના ગુણધર્મ $log(xy) = log \,x + log \,y$ નો ઉપયોગ કરતા:
$log \,S = log \,C + log \,A^Z$
હવે $log(x^a) = a \,log \,x$ ગુણધર્મનો ઉપયોગ કરતા:
$log \,S = log \,C + Z \,log \,A$
આ એક સીધી રેખાનું સમીકરણ દર્શાવે છે,જ્યાં $log \,S$ એ $y$-અક્ષ પર છે,$log \,A$ એ $x$-અક્ષ પર છે,$Z$ એ ઢાળ (slope) છે અને $log \,C$ એ $y$-આંતરછેદ (intercept) છે.

(A) એલેકઝાન્ડર વોન હમ્બોલ્ટ એક જર્મન બહુશ્રુત વિદ્વાન,ભૂગોળશાસ્ત્રી અને પ્રકૃતિવિદ્ હતા. તેઓ બાયોજીયોગ્રાફી (જૈવભૂગોળ) માં તેમના અગ્રણી કાર્ય માટે અને જાતિ સમૃદ્ધિ તથા વિસ્તાર વચ્ચેના સંબંધનું અવલોકન કરવા માટે જાણીતા છે,જેને જાતિ-વિસ્તાર સંબંધ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,તેમને પ્રકૃતિવિદ્ અને ભૂગોળશાસ્ત્રી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) દક્ષિણ અમેરિકાનું એમેઝોન વર્ષાવન તેની વિશાળ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતું છે. ઇકોલોજીકલ ડેટા મુજબ,તેમાં આશરે $1300$ પક્ષીઓની જાતિઓ,$427$ સસ્તન પ્રાણીઓની જાતિઓ,$427$ ઉભયજીવીઓની જાતિઓ,$378$ સરીસૃપોની જાતિઓ અને $40,000$ થી વધુ વનસ્પતિઓની જાતિઓ જોવા મળે છે. તેથી,પક્ષીઓની જાતિઓની સાચી સંખ્યા $1300$ છે.

(B) 'રિવેટ પોપર' પૂર્વધારણા ઇકોલોજિસ્ટ $Paul Ehrlich$ દ્વારા આપવામાં આવી હતી.
આ પૂર્વધારણા ઇકોસિસ્ટમમાં જાતિઓની વિવિધતાનું મહત્વ સમજાવવા માટે વિમાનની સામ્યતાનો ઉપયોગ કરે છે.
આ સામ્યતામાં,ઇકોસિસ્ટમને વિમાન સાથે અને જાતિઓને તેના ભાગોને જોડી રાખતા રિવેટ્સ (ખીલા) સાથે સરખાવવામાં આવે છે.
જો મુસાફરો રિવેટ્સ કાઢવાનું શરૂ કરે (જાતિઓનું વિલુપ્ત થવું),તો શરૂઆતમાં વિમાનની સુરક્ષા પર કોઈ અસર થતી નથી,પરંતુ જેમ જેમ વધુ રિવેટ્સ કાઢવામાં આવે છે,તેમ વિમાન જોખમી રીતે નબળું પડે છે અને અંતે તે ક્રેશ થાય છે,જે ઇકોસિસ્ટમના પતનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(A) 'રીવેટ પોપર પૂર્વધારણા' પોલ એહર્લિચ દ્વારા નિવસનતંત્રમાં જાતિ વિવિધતાનું મહત્વ સમજાવવા માટે આપવામાં આવી હતી.
આ પૂર્વધારણામાં,નિવસનતંત્રની સરખામણી એક વિમાન સાથે કરવામાં આવી છે.
નિવસનતંત્રની દરેક જાતિને એક 'રીવેટ' (ખીલી) તરીકે ગણવામાં આવે છે જે વિમાનને જોડી રાખે છે.
જો મુસાફરો (મનુષ્યો) એક પછી એક રીવેટ કાઢવાનું શરૂ કરે (જાતિઓનો નાશ કરે),તો વિમાન (નિવસનતંત્ર) શરૂઆતમાં કાર્યરત રહી શકે છે,પરંતુ જેમ જેમ વધુ રીવેટ દૂર કરવામાં આવે છે,તેમ વિમાન નબળું પડે છે અને અંતે તે ક્રેશ થઈ જાય છે (નિવસનતંત્રનું પતન).

(C) ધોરણ $12$ જીવવિજ્ઞાનના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક,પ્રકરણ $15$ (જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણ) મુજબ,વિશ્વમાં ઓર્કિડની $20,000$ થી વધુ જાતિઓ જોવા મળે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$25,000$ એ ઓર્કિડની અંદાજિત વિવિધતાનું સૌથી સચોટ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(C) રીવેટ પોપર પૂર્વધારણા $Paul$ $Ehrlich$ દ્વારા આપવામાં આવી હતી.
આ તુલનામાં,વિમાનને એક નિવસનતંત્ર તરીકે ગણવામાં આવે છે અને વિમાનના ભાગોને જોડતી ખીલીઓ (રિવેટ્સ) ને જાતિઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે.
જો તેમાં મુસાફરી કરતો દરેક મુસાફર યાદગીરી તરીકે ઘરે લઈ જવા માટે એક ખીલી કાઢવાનું શરૂ કરે,તો શરૂઆતમાં તે ઉડ્ડયનની સલામતીને અસર કરી શકતું નથી,પરંતુ જેમ જેમ વધુ ને વધુ ખીલીઓ દૂર કરવામાં આવે છે,તેમ વિમાન સમય જતાં જોખમી રીતે નબળું પડી જાય છે.
તે જ રીતે,જાતિઓ (ખીલીઓ) ના નાશથી શરૂઆતમાં નિવસનતંત્ર (વિમાન) પર અસર ન પણ થાય,પરંતુ મુખ્ય જાતિઓનો નાશ નિવસનતંત્રની નિષ્ફળતા તરફ દોરી શકે છે.

(B) સમીકરણ $log S = log C + Z log A$ એ જાતિ-વિસ્તાર સંબંધ દર્શાવે છે,જે ઘાતાંકીય વિધેય $S = CA^Z$ નું રેખીય સ્વરૂપ છે.
આ સમીકરણમાં:
$S$ એ જાતિવિવિધતા (Species richness) દર્શાવે છે.
$A$ એ વિસ્તાર (Area) દર્શાવે છે.
$C$ એ $Y$-આંતર્છેદ દર્શાવે છે.
$Z$ એ સમાશ્રયણ ગુણાંક (Regression coefficient) દર્શાવે છે.
તેથી,'$A$' એ વિસ્તાર દર્શાવે છે.

(B) એમેઝોન વર્ષાવન તેની વિશાળ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતું છે. $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલા ડેટા મુજબ,એમેઝોન વર્ષાવનમાં $3,000$ થી વધુ મત્સ્યની જાતિઓ,$1,300$ પક્ષીઓની જાતિઓ,$427$ સસ્તનોની જાતિઓ,$427$ ઉભયજીવીઓની જાતિઓ,$378$ સરિસૃપોની જાતિઓ અને $125,000$ થી વધુ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓની જાતિઓ જોવા મળે છે. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી,એમેઝોન વર્ષાવન સૌથી વધુ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓની જાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે.

(A) એમેઝોન વર્ષાવનને 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા વિશ્વનો મોટાભાગનો ઓક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે અને તે એક વિશાળ કાર્બન સિંક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે વૈશ્વિક આબોહવાને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.

(D) એમેઝોનના વર્ષાવનોને ઘણીવાર 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
એવો અંદાજ છે કે એમેઝોનના વર્ષાવનો પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા પૃથ્વીના વાતાવરણમાં રહેલા કુલ ઓક્સિજનના આશરે $20 \%$ જેટલો ઓક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) જે પ્રદેશોમાં ખૂબ જ ઉચ્ચ સ્તરની જાતિસમૃદ્ધિ અને ઉચ્ચ પ્રમાણમાં સ્થાનિકતા (એવી જાતિઓ જે અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી) જોવા મળે છે,તેને જૈવ-વિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રદેશોને સંરક્ષણ માટે અગ્રતા આપવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ સતત નિવાસસ્થાનના વિનાશના જોખમ હેઠળ છે.
હાલમાં,વિશ્વભરમાં $36$ જૈવ-વિવિધતા હોટસ્પોટ્સ ઓળખવામાં આવ્યા છે.

(B) જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ એવા વિસ્તારો છે જે જૈવવિવિધતાના મહત્વપૂર્ણ ભંડાર છે અને વિનાશના આરે છે.
શરૂઆતમાં,નોર્મન માયર્સે વિશ્વમાં $25$ જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સની ઓળખ કરી હતી.
ત્યારબાદ,આ યાદીમાં વધુ $9$ હોટસ્પોટ્સ ઉમેરવામાં આવ્યા,જેનાથી કુલ સંખ્યા $34$ થઈ.
વર્તમાનમાં વિશ્વમાં $36$ માન્ય જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ છે,પરંતુ $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકના આધારે,શૈક્ષણિક હેતુઓ માટે $34$ એ સ્વીકૃત જવાબ છે.

(C) ભારતે તેની અજોડ જૈવવિવિધતાના રક્ષણ માટે જૈવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તારોનું એક નેટવર્ક સ્થાપિત કર્યું છે. પર્યાવરણ,વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર,ભારતમાં કુલ $18$ જૈવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તારો આવેલા છે. આ વિસ્તારોનું રક્ષણ ઇકોસિસ્ટમ,પ્રજાતિઓ અને આનુવંશિક વિવિધતાને જાળવી રાખવા માટે કરવામાં આવે છે.

(A) એલેક્ઝાન્ડર વોન હમ્બોલ્ટ દ્વારા સૂચિત જાતિ-વિસ્તાર સંબંધ મુજબ,જાતિસમૃદ્ધિ અને વિસ્તાર વચ્ચેનો સંબંધ $\log S = \log C + Z \log A$ સમીકરણ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
આ સમીકરણમાં,$Z$ એ રિગ્રેશન કોએફિશિયન્ટ (રેખાનો ઢાળ) દર્શાવે છે.
મોટાભાગના વર્ગીકરણ જૂથો માટે (જેમ કે બ્રિટનમાં વનસ્પતિઓ,કેલિફોર્નિયામાં પક્ષીઓ અથવા ન્યૂયોર્કમાં મૃદુકાય પ્રાણીઓ),$Z$ નું મૂલ્ય $0.1$ થી $0.2$ ની શ્રેણીમાં હોય છે,પછી ભલે તે કોઈ પણ વર્ગીકરણ જૂથ કે પ્રદેશ હોય.
તેથી,કેલિફોર્નિયામાં પક્ષીઓની જાતિસમૃદ્ધિ માટે સાચી શ્રેણી $0.1$ થી $0.2$ છે.

(D) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ એમેઝોન વર્ષાવનની જૈવ વિવિધતાના ડેટા મુજબ:
- વનસ્પતિઓ: $40,000$ જાતિઓ $(a-3)$
- સસ્તનો: $427$ જાતિઓ $(b-2)$
- સરિસૃપો: $378$ જાતિઓ $(c-4)$
- અપૃષ્ઠવંશીઓ: $1,25,000$ જાતિઓ $(d-1)$
તેથી,સાચી જોડ $a-3, b-2, c-4, d-1$ છે.

(C) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલી વૈશ્વિક જૈવવિવિધતાની માહિતી મુજબ:
$1$. પશ્ચિમઘાટમાં ઉભયજીવી જાતિઓની વિવિધતા પૂર્વીય ઘાટ કરતાં વધારે છે. (સાચું)
$2$. ફૂગની જાતિઓની સંખ્યા એ મત્સ્ય,ઉભયજીવી,સરીસૃપ અને સસ્તનોની કુલ જાતિઓની સંખ્યા કરતાં પણ વધારે છે. (સાચું)
$3$. કીટકો એ સૌથી વધુ જાતિ ધરાવતો સમૂહ છે,જે કુલ પ્રાણી જાતિઓના $70 \%$ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે. (અહીં '$70 \%$ થી વધારે' એ તકનીકી રીતે અયોગ્ય છે કારણ કે તે બરાબર $70 \%$ છે.)
$4$. પૃષ્ઠવંશીઓમાં માછલીઓ સૌથી વધુ વિવિધતા ધરાવે છે. (સાચું)
તેથી,વિકલ્પ $C$ એ અયોગ્ય વિધાન છે.

(C) $Biodiversity$ (જૈવવિવિધતા) શબ્દનો ઉપયોગ કુદરતી પરિસ્થિતિઓમાં આપેલ પ્રદેશમાં હાજર વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવો જેવા તમામ પ્રકારના જીવંત સજીવો વચ્ચેની વિવિધતા અને પરિવર્તનશીલતાને દર્શાવવા માટે થાય છે.
જૈવવિવિધતાને કોઈ પ્રદેશના જનીનો,જાતિઓ અને નિવસનતંત્રની સંપૂર્ણતા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે.
પૃથ્વી પર જીવનના વિવિધ સ્વરૂપોનો વિશાળ ભંડાર છે અને આ વિવિધતાનો અભ્યાસ જીવવિજ્ઞાન માટે પાયારૂપ છે.

(A) વિશ્વને છ મુખ્ય જૈવભૌગોલિક પ્રદેશોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું છે: ઓરિએન્ટલ,નિયાર્કટિક,ઇથોપિયન,ઓસ્ટ્રેલિયન,પેલિયાર્કટિક અને નિયોટ્રોપિકલ.
ભારત ભૌગોલિક અને જૈવિક રીતે ઓરિએન્ટલ પ્રદેશ હેઠળ વર્ગીકૃત થયેલ છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(A) માત્ર ભારતમાં જ ડાંગરની આશરે $2,00,000$ જાતો જોવા મળે છે.
ભારતમાં ડાંગરની વિવિધતા વિશ્વમાં સૌથી સમૃદ્ધ છે.
ભારતમાં બાસમતી ચોખાની $27$ નોંધાયેલી જાતો ઉગાડવામાં આવે છે.

(B) રોબર્ટ કોન્સ્ટાન્ઝા અને તેમના સહયોગીઓએ પ્રકૃતિની જીવન-આધારિત સેવાઓ પર કિંમત નિર્ધારિત કરી છે। સંશોધકોએ આ પાયાની ઇકોસિસ્ટમ સેવાઓ પર વાર્ષિક સરેરાશ $US\;\$33$ \text{ ટ્રિલિયનની કિંમત નક્કી કરી છે}, \text{ જેને મોટાભાગે આપણે સામાન્ય ગણીએ છીએ। } \text{ આ વૈશ્વિક ગ્રોસ નેશનલ પ્રોડક્ટ } ($GNP$) \text{ ના મૂલ્ય કરતા લગભગ બમણી છે}, \text{ જે } $US\;\$18$ ટ્રિલિયન છે।

(D) આલ્ફા વિવિધતા એ પારિસ્થિતિકીય વિવિધતાના ત્રણ પ્રકારોમાંનો એક છે.
તે કોઈ ચોક્કસ સમુદાય અથવા નિવાસસ્થાનમાં જોવા મળતી જાતિઓની વિવિધતા દર્શાવે છે.
તે જાતિઓની સમૃદ્ધિ અને સમાનતા પર આધારિત છે.
તેનાથી વિપરીત,બીટા વિવિધતા એ સમુદાયો વચ્ચેની વિવિધતા દર્શાવે છે,અને ગામા વિવિધતા એ સમગ્ર પ્રદેશની કુલ વિવિધતા દર્શાવે છે.

(B) ભારત તેની વિશાળ આનુવંશિક વિવિધતા માટે જાણીતું છે. ખાસ કરીને, એવું અનુમાન છે કે સમગ્ર દેશમાં આંબાની $(Mangifera \text{ } indica)$ આશરે $1000$ જેટલી વિવિધ જાતો જોવા મળે છે.

(B) સ્થાનિક (Endemic) વનસ્પતિઓ એવી પ્રજાતિઓ છે જે કુદરતી રીતે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત હોય છે અને વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી.
આ વનસ્પતિઓ તે ચોક્કસ વિસ્તારની વિશિષ્ટ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલન સાધવા માટે વિકસિત થઈ હોય છે.
તેથી,તેઓ ચોક્કસ વિસ્તારોમાં જ ઉગવા માટે મર્યાદિત હોય છે.