Biodiversity Conservation Questions in Gujarati

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. રેડ ડેટા બુક અથવા રેડ લિસ્ટ એ લુપ્ત થવાના જોખમનો સામનો કરી રહેલી જાતિઓ (ટેક્સા) ની યાદી છે. તે આ ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓની સંરક્ષણ સ્થિતિ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે જેથી તેમના રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનમાં મદદ મળી શકે. રેડ ડેટા બુકની શરૂઆત સૌપ્રથમ $1963$ માં ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર $(IUCN)$ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં આવેલું દાચીગામ નેશનલ પાર્ક હંગુલ (જેને કાશ્મીરી સ્ટેગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) ના કુદરતી નિવાસસ્થાન તરીકે પ્રખ્યાત છે. હંગુલ એ સેન્ટ્રલ એશિયન રેડ ડિયરની એક પેટાજાતિ છે અને તે અત્યંત જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિ છે. જોકે કસ્તુરી મૃગ પણ હિમાલયના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે,પરંતુ હંગુલ ખાસ કરીને દાચીગામ નેશનલ પાર્ક સાથે સંકળાયેલું છે.

(D) : પવિત્ર નદી ગંગા,બ્રહ્મપુત્રા,સિંધુ અને તેની સહાયક નદીઓમાં જોવા મળતી નદી ડોલ્ફિન (Platanista gangetica) ભારતનું રાષ્ટ્રીય જળચર પ્રાણી છે.
ગંગામાં નદી ડોલ્ફિનની હાજરી એ મીઠા પાણીની શુદ્ધતા અને સ્વસ્થતાનું સૂચક છે.

(C) $In \text{ situ}$ (સ્થાન-આધારિત) સંરક્ષણમાં ભયગ્રસ્ત જાતિઓને બચાવવા માટે સમગ્ર નિવસનતંત્ર અને તેની જૈવવિવિધતાનું તમામ સ્તરે રક્ષણ અને સંવર્ધન કરવામાં આવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, વન્યજીવ અભયારણ્યો, જૈવવિવિધતા આરક્ષિત વિસ્તારો અને પવિત્ર ઉપવનોનો સમાવેશ થાય છે.
$Ex \text{ situ}$ (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણમાં પસંદગીની દુર્લભ વનસ્પતિઓ કે પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષિત કરવામાં આવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં વનસ્પતિ ઉદ્યાનો (બોટનિકલ ગાર્ડન), પ્રાણી સંગ્રહાલયો, બીજ બેંક, જનીન બેંક, પેશી સંવર્ધન અને ક્રાયોપ્રિઝર્વેશનનો સમાવેશ થાય છે.
વિકલ્પ $C$ માં $In \text{ situ}$ સંરક્ષણ તરીકે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને $Ex \text{ situ}$ સંરક્ષણ તરીકે વનસ્પતિ ઉદ્યાન સાચી રીતે દર્શાવેલ છે.

(D) : ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન એ એક્સ-સિટુ (ex situ) સંરક્ષણની એક અદ્યતન પદ્ધતિ છે.
તેમાં પ્રવાહી નાઈટ્રોજનમાં $-196^{\circ}C$ તાપમાને સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.
તે પેશી સંવર્ધન, ભ્રૂણ, પ્રાણી કોષો/પેશીઓ અને શુક્રકોષોને અનિશ્ચિત સમય સુધી જાળવી શકે છે.
જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે ક્રાયોપ્રિઝર્વ કરેલી સામગ્રીને ખાસ તકનીક દ્વારા પુનર્જીવિત કરવામાં આવે છે.

(B) $In \, situ$ (સ્થાન-આધારિત) સંરક્ષણ એટલે જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિઓને બચાવવા માટે સમગ્ર નિવસનતંત્ર અને તેની જૈવવિવિધતાનું તમામ સ્તરે રક્ષણ કરવું. તેના ઉદાહરણોમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, વન્યજીવ અભયારણ્યો, જૈવવિવિધતા આરક્ષિત વિસ્તારો અને પવિત્ર ઉપવનોનો સમાવેશ થાય છે.
$Ex \, situ$ (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણ એટલે પસંદ કરેલી દુર્લભ વનસ્પતિઓ કે પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહારના સ્થળોએ સુરક્ષિત રાખવા. આમાં બીજ બેંક, જિન બેંક, વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, પ્રાણી સંગ્રહાલયો, $in \, vitro$ ફલન, ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન અને પેશી સંવર્ધનનો સમાવેશ થાય છે. તેથી, બીજ બેંક એ $ex \, situ$ સંરક્ષણનું ઉદાહરણ છે.

(B) $IUCN$ એટલે કે ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર એન્ડ નેચરલ રિસોર્સિસ,જે હવે વર્લ્ડ કન્ઝર્વેશન યુનિયન $(WCU)$ તરીકે ઓળખાય છે.
તેનું મુખ્ય મથક ગ્લેન્ડ,સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં આવેલું છે.
તે રેડ ડેટા બુક અથવા રેડ લિસ્ટ જાળવે છે,જે લુપ્ત થવાના જોખમનો સામનો કરી રહેલી પ્રજાતિઓ (taxa) ની એક વ્યાપક સૂચિ છે.
રેડ ડેટા બુક અથવા રેડ લિસ્ટની શરૂઆત $1963$ માં કરવામાં આવી હતી જેથી વૈશ્વિક સ્તરે વિવિધ પ્રજાતિઓની સંરક્ષણ સ્થિતિનું દસ્તાવેજીકરણ અને ટ્રેકિંગ કરી શકાય.

(A) : $Ex situ$ સંરક્ષણ એટલે પસંદગીની દુર્લભ વનસ્પતિઓ અથવા પ્રાણીઓનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહારના સ્થળોએ સંરક્ષણ કરવું. તેમાં વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, પ્રાણી સંગ્રહાલયો, બીજ બેંકો, ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન, ફીલ્ડ જનીન બેંકો અને ટિશ્યુ કલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે.
સ્થળાંતરિત ખેતી (Shifting cultivation) એ એક ખેતી પદ્ધતિ છે જેમાં જમીનને સાફ કરીને ટૂંકા ગાળા માટે ખેતી કરવામાં આવે છે, જે ઘણીવાર જંગલોનો નાશ અને જૈવવિવિધતામાં ઘટાડો કરે છે, સંરક્ષણ નહીં।
વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, ફીલ્ડ જનીન બેંકો અને બીજ બેંકો એ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓના $Ex situ$ સંરક્ષણ માટે વપરાતી સ્થાપિત પદ્ધતિઓ છે.

(A) $(A) : IUCN$ એટલે કે ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર એન્ડ નેચરલ રિસોર્સિસ,જે હવે વર્લ્ડ કન્ઝર્વેશન યુનિયન $(WCU)$ તરીકે ઓળખાય છે.
તેનું મુખ્ય મથક ગ્લેન્ડ,સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં આવેલું છે.
તે 'રેડ ડેટા બુક' અથવા 'રેડ લિસ્ટ' જાળવે છે,જે લુપ્ત થવાના જોખમનો સામનો કરી રહેલી જાતિઓ (taxa) ની યાદી છે.
'રેડ ડેટા બુક' અથવા 'રેડ લિસ્ટ' ની શરૂઆત $1963$ માં કરવામાં આવી હતી.
$2000$ ના રેડ લિસ્ટમાં $18,000$ પ્રજાતિઓનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.

(D) : પવિત્ર ઉપવનો એ જંગલો અને વન્યજીવોના,ખાસ કરીને દુર્લભ અને ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓના $in-situ$ (સ્થાનિક) સંરક્ષણનું એક ઉદાહરણ છે.
આ જંગલના ટુકડાઓ પૂજાના સ્થળોની આસપાસ જોવા મળે છે અને આદિવાસી સમુદાયો દ્વારા તેને ખૂબ જ આદર આપવામાં આવે છે.
તેઓ સૌથી વધુ અખંડિત જંગલના વિસ્તારો છે,જે ઘણીવાર અત્યંત ક્ષતિગ્રસ્ત લેન્ડસ્કેપ્સથી ઘેરાયેલા હોય છે.
આ જંગલોમાંથી એક પણ ડાળી કાપવાની મંજૂરી હોતી નથી.
પરિણામે,ઘણી સ્થાનિક પ્રજાતિઓ જે દુર્લભ છે અથવા અન્યત્ર લુપ્ત થઈ ગઈ છે,તે અહીં સમૃદ્ધ રીતે જોવા મળે છે.
આવા પવિત્ર ઉપવનો મેઘાલયની ખાસી અને જયંતિયા ટેકરીઓ,રાજસ્થાનની અરવલ્લી ટેકરીઓ,કર્ણાટક અને મહારાષ્ટ્રના પશ્ચિમ ઘાટના વિસ્તારો અને મધ્યપ્રદેશના સરગુજા,ચંદા અને બસ્તર વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

(B) $ex \, situ$ (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણ એટલે પસંદગીના દુર્લભ છોડ અથવા પ્રાણીઓનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહારના સ્થળોએ સંરક્ષણ કરવું.
આ અભિગમમાં વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, પ્રાણી સંગ્રહાલયો, બીજ બેંકો, ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન, ફિલ્ડ જીન બેંકો અને ટિશ્યુ કલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે.
ઘણી જંગલી અને પાલતુ પ્રજાતિઓને લુપ્ત થતી અટકાવવા માટે આવી સુવિધાઓમાં વ્યવસ્થિત રીતે રાખવામાં આવે છે.
બીજ બેંકો એવી સંસ્થાઓ છે જે આનુવંશિક વિવિધતા જાળવવા માટે સક્ષમ બીજનો સંગ્રહ કરે છે.
તેની સામે, વન્યજીવ અભયારણ્યો, પવિત્ર ઉપવનો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો એ $in \, situ$ (સ્થાન-અંતર્ગત) સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે, જ્યાં પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવસનતંત્રમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.

(D) : ભારતીય ગેંડો $(Rhinoceros \text{ unicornis})$ મુખ્યત્વે ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશમાં જોવા મળે છે.
આસામ રાજ્યમાં આવેલું કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ભારતીય ગેંડાની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવવા માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.

(B) : ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ગુજરાતના જૂનાગઢ જિલ્લામાં આવેલું છે. આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એશિયાઈ સિંહ માટે પ્રખ્યાત છે. સિંહ ઉપરાંત,અહીં દીપડા,પટ્ટીવાળા ઝરખ,સાંભર,નીલગાય અને ચિત્તલ જેવા પ્રાણીઓનું પણ સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં વાઘ જોવા મળતા નથી.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ એ તમામ રાષ્ટ્રોની સામૂહિક જવાબદારી છે.
$1992$ માં રિયો ડી જાનેરોમાં યોજાયેલ જૈવવિવિધતા પરના ઐતિહાસિક સંમેલન ('ધ અર્થ સમિટ') એ તમામ રાષ્ટ્રોને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ અને તેના ફાયદાઓના ટકાઉ ઉપયોગ માટે યોગ્ય પગલાં લેવા આહ્વાન કર્યું હતું.
તેના અનુસંધાનમાં,ટકાઉ વિકાસ પર વિશ્વ સમિટ $2002$ માં જોહાનિસબર્ગ,દક્ષિણ આફ્રિકામાં યોજાઈ હતી.
આ સમિટ દરમિયાન,$190$ દેશોએ $2010$ સુધીમાં વૈશ્વિક,પ્રાદેશિક અને સ્થાનિક સ્તરે જૈવવિવિધતાના નુકસાનના વર્તમાન દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો હાંસલ કરવા માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી.

(D) : દાચીગામ નેશનલ પાર્ક જમ્મુ અને કાશ્મીરના શ્રીનગરથી $22 \ km$ દૂર આવેલું છે. તે 'હંગુલ' અથવા 'કાશ્મીરી સ્ટેગ' માટે પ્રખ્યાત છે,જે વિશ્વમાં લાલ હરણની સૌથી ભયંકર રીતે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ છે. હિમ દીપડા સામાન્ય રીતે હેમિસ નેશનલ પાર્ક જેવા ઉચ્ચ પર્વતીય વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે,દાચીગામમાં નહીં. તેથી,આ અસંગત જોડી છે.

(C) ઇન-સિટુ (સ્વસ્થાન) સંરક્ષણ એટલે કે સજીવોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જ સંરક્ષણ કરવું.
આ અભિગમમાં જૈવવિવિધતાના મહત્વના ઘટકોનું રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન સુરક્ષિત વિસ્તારોના નેટવર્ક દ્વારા કરવામાં આવે છે,જેમ કે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો,વન્યજીવ અભયારણ્યો અને બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ.
બીજી તરફ,વનસ્પતિ ઉદ્યાનો (બોટનિકલ ગાર્ડન) એ એક્સ-સિટુ (બાહ્યસ્થાન) સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે,જ્યાં પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર જાળવવામાં આવે છે.

(C) : આસામમાં આવેલું કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ગેંડાના સંરક્ષણ માટે જાણીતું છે. અન્ય વિકલ્પો ખોટી રીતે જોડાયેલા છે: ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્કમાં જોવા મળે છે,એશિયાટિક સિંહ ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં જોવા મળે છે,અને જંગલી ગધેડો ઇન્ડિયન વાઇલ્ડ એસ સેન્ચ્યુરી (લિટલ રણ ઓફ કચ્છ) માં જોવા મળે છે.

(B) કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન,જે અગાઉ ભરતપુર પક્ષી અભયારણ્ય તરીકે ઓળખાતું હતું,તે ભારતના રાજસ્થાન રાજ્યના ભરતપુરમાં આવેલું એક પ્રખ્યાત પક્ષી અભયારણ્ય છે. તે યુનેસ્કો $(UNESCO)$ વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે અને તેની સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતું છે,ખાસ કરીને સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ માટે શિયાળાના આશ્રયસ્થાન તરીકે તે ખૂબ મહત્વનું છે.

(D) પવિત્ર ઉપવનો એ વિવિધ કદના જંગલના ટુકડાઓ છે જેનું સામૂહિક રીતે રક્ષણ કરવામાં આવે છે,જે સામાન્ય રીતે રક્ષણ કરનાર સમુદાય માટે નોંધપાત્ર ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે.
$NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,ભારતમાં પવિત્ર ઉપવનો નીચેના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે:
$1$. મેઘાલયમાં ખાસી અને જયંતિયાની ટેકરીઓ $(I)$
$2$. રાજસ્થાનની અરવલ્લીની ટેકરીઓ $(II)$
$3$. કર્ણાટક અને મહારાષ્ટ્રના પશ્ચિમ ઘાટના વિસ્તારો $(III)$
$4$. મધ્યપ્રદેશ અને છત્તીસગઢના સરગુજા,ચંદા અને બસ્તર વિસ્તારો $(IV)$
તેથી,સૂચિબદ્ધ તમામ પ્રદેશો ભારતમાં પવિત્ર ઉપવનોના જાણીતા ઉદાહરણો છે. સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) જે અભિગમમાં ભયગ્રસ્ત પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાંથી બહાર કાઢીને ખાસ વ્યવસ્થામાં રાખવામાં આવે છે,જ્યાં તેમને સુરક્ષિત કરી શકાય અને વિશેષ કાળજી આપી શકાય,તેને $Ex$ $situ$ (અસ્થાનિક) સંરક્ષણ કહેવામાં આવે છે.
$Ex$ $situ$ સંરક્ષણમાં,સજીવોને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર પ્રાણી સંગ્રહાલયો,વનસ્પતિ ઉદ્યાનો,વાઇલ્ડલાઇફ સફારી પાર્ક અને બીજ બેંકો જેવી સુવિધાઓમાં જાળવવામાં આવે છે.
તેની સામે,$In$ $situ$ (સ્થાનિક) સંરક્ષણમાં સમગ્ર નિવસનતંત્ર અને તેની જૈવવિવિધતાને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જ સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે (દા.ત.,રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો,જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તારો અને વન્યજીવ અભયારણ્યો).

(A) 'Ex situ' (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણમાં પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.
$A$. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો એ 'In situ' (સ્થાન-અંતર્ગત) સંરક્ષણનો એક પ્રકાર છે,જ્યાં પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જ સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે.
$B$. પ્રાણી સંગ્રહાલયો એ 'Ex situ' સંરક્ષણ સ્થળો છે જ્યાં પ્રાણીઓને સુરક્ષા અને શિક્ષણ માટે કેદમાં રાખવામાં આવે છે.
$C$. વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ વનસ્પતિઓ માટેના 'Ex situ' સંરક્ષણ સ્થળો છે.
$D$. વાઇલ્ડલાઇફ સફારી પાર્કને પણ 'Ex situ' સંરક્ષણ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તે કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહારનું સંચાલિત વાતાવરણ છે.
તેથી,રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો 'Ex situ' સંરક્ષણ સાથે સંબંધિત નથી.

(C) $\text{Ex-situ}$ (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણ એટલે જૈવવિવિધતાના ઘટકોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું।
$\text{Ex-situ}$ સંરક્ષણમાં, ભયગ્રસ્ત પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાંથી બહાર કાઢીને ખાસ સ્થળોએ રાખવામાં આવે છે જ્યાં તેમને સુરક્ષિત રાખી શકાય અને વિશેષ કાળજી આપી શકાય।
આના ઉદાહરણોમાં વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, પ્રાણીશાસ્ત્રીય ઉદ્યાનો, વન્યજીવ સફારી પાર્ક, બીજ બેંકો અને ટિશ્યુ કલ્ચર કેન્દ્રોનો સમાવેશ થાય છે।
જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તારો, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, અભયારણ્યો અને પવિત્ર ઉપવનો એ $\text{in-situ}$ (સ્થાન-અંતર્ગત) સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે, જેમાં સજીવોને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જ સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે।

(B) ઇન-સિટુ (સ્વ-સ્થાન) સંરક્ષણમાં સજીવોને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે.
$a$ - પવિત્ર ઉપવનો એ ઇન-સિટુ સંરક્ષણની પરંપરાગત પદ્ધતિ છે જ્યાં જંગલના ભાગોને સ્થાનિક સમુદાયો દ્વારા સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે. આ વિધાન સાચું છે.
$b$ - પ્રાણી ઉદ્યાનો એ એક્સ-સિટુ (બાહ્ય-સ્થાન) સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે,જ્યાં પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર રાખવામાં આવે છે. આ વિધાન ખોટું છે.
$c$ - ઇન-સિટુ સંરક્ષણમાં જૈવવિવિધતાથી સમૃદ્ધ અને પર્યાવરણીય રીતે અનન્ય વિસ્તારોને (જેમ કે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો,વન્યજીવ અભયારણ્યો,જૈવવિવિધતા આરક્ષિત વિસ્તારો) કાયદેસર રીતે સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે. આ વિધાન સાચું છે.
તેથી,વિધાન $a$ અને $c$ સાચા છે.

(C) વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયાના નેશનલ વાઇલ્ડલાઇફ ડેટાબેઝ સેલ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલ નવીનતમ ડેટા મુજબ,ભારતમાં કુલ $106$ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો આવેલા છે.
આપેલા મૂળ વિકલ્પો વર્તમાન આંકડાઓ મુજબ જૂના અથવા ખોટા હોવાથી,ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની વર્તમાન સંખ્યા $106$ છે.

(A) સંરક્ષણની વ્યૂહરચનાઓને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે: $In-situ$ (સ્થાન-અંતઃ) અને $Ex-situ$ (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણ.
$In-situ$ સંરક્ષણમાં સમગ્ર નિવસનતંત્ર અને તેની જૈવવિવિધતાને તેના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં સુરક્ષિત રાખવાનો સમાવેશ થાય છે (દા.ત.,રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો,વન્યજીવ અભયારણ્યો,જૈવવિવિધતા આરક્ષિત વિસ્તારો).
$Ex-situ$ સંરક્ષણમાં ભયગ્રસ્ત પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર ખાસ સ્થળોએ રક્ષણ અને સંવર્ધન માટે રાખવામાં આવે છે (દા.ત.,પ્રાણી સંગ્રહાલયો,વનસ્પતિ ઉદ્યાનો,બીજ બેંકો,પેશી સંવર્ધન).
તેથી,પ્રાણી સંગ્રહાલયો અને વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ $Ex-situ$ સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે.

(D) વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા $(WII)$ દ્વારા જાળવવામાં આવતા નેશનલ વાઇલ્ડલાઇફ ડેટાબેઝ મુજબ,ભારતમાં આશરે $448$ વન્યજીવ અભયારણ્યો આવેલા છે. વન્યજીવ અભયારણ્યો એ સંરક્ષિત વિસ્તારો છે જ્યાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોથી વિપરીત,અમુક શરતો હેઠળ લાકડા કાપવા,ગૌણ વન પેદાશો એકત્રિત કરવા અને જમીનની ખાનગી માલિકી જેવી માનવીય પ્રવૃત્તિઓને મંજૂરી આપવામાં આવે છે.

(A) ભારતમાં,પવિત્ર ઉપવનો એ જંગલોના એવા વિસ્તારો છે જે પૂજાના સ્થળોની આસપાસ જાળવવામાં આવે છે અને આદિવાસી સમુદાયો દ્વારા તેને ખૂબ માન આપવામાં આવે છે. આ વિસ્તારો સ્થાનિક લોકો દ્વારા સુરક્ષિત છે અને જૈવવિવિધતાથી સમૃદ્ધ છે. મેઘાલયમાં ખાસી અને જયંતિયાની ટેકરીઓ પવિત્ર ઉપવનોના જાણીતા ઉદાહરણો છે,જ્યાં મોટી સંખ્યામાં દુર્લભ અને ભયંકર વનસ્પતિઓ માટે આશ્રયસ્થાન જોવા મળે છે.

(D) $Ex-situ$ (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણ એટલે જૈવવિવિધતાના ઘટકોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું.
$1$. $Herbarium$ એ અભ્યાસ માટે સંગ્રહિત વનસ્પતિના નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે,જે $ex-situ$ સંરક્ષણનું એક સ્વરૂપ છે.
$2$. $Wildlife$ $safari$ $parks$ એ એવા વ્યવસ્થિત વિસ્તારો છે જ્યાં પ્રાણીઓને સંરક્ષણ અને શિક્ષણ માટે તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર રાખવામાં આવે છે.
$3$. $Botanical$ $gardens$ એ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન,સંરક્ષણ,પ્રદર્શન અને શિક્ષણના હેતુઓ માટે જીવંત વનસ્પતિઓના દસ્તાવેજી સંગ્રહ ધરાવતી સંસ્થાઓ છે.
આપેલ તમામ વિકલ્પો ($Herbarium$,$Wildlife$ $safari$ $parks$,અને $Botanical$ $gardens$) એવી પદ્ધતિઓ દર્શાવે છે જ્યાં સજીવોને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષિત કરવામાં આવે છે,તેથી તે તમામ $ex-situ$ સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે.

(B) પર્યાવરણ,વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયના તાજેતરના ડેટા મુજબ,ભારતમાં કુલ $18$ જૈવમંડળ આરક્ષિત વિસ્તારો (Biosphere Reserves) આવેલા છે. આ આરક્ષિત વિસ્તારોની સ્થાપના ચોક્કસ પ્રદેશોની જૈવવિવિધતા અને સાંસ્કૃતિક વારસાના રક્ષણ માટે કરવામાં આવી છે.

(B) ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન એ એક એવી પદ્ધતિ છે જેનો ઉપયોગ ભયગ્રસ્ત અથવા લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના જન્યુઓ, બીજ, ભ્રૂણ અને પેશીઓને ખૂબ જ નીચા તાપમાને, સામાન્ય રીતે $-196^{\circ}C$ તાપમાને પ્રવાહી નાઈટ્રોજનમાં સાચવવા માટે થાય છે। આ પદ્ધતિ જૈવિક સામગ્રીના લાંબા ગાળાના સંગ્રહ માટે પરવાનગી આપે છે, જેનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં સંરક્ષણ અને સંવર્ધન કાર્યક્રમો માટે થઈ શકે છે।

(D) જંગલોને અભયારણ્યો અથવા અનામત વિસ્તાર તરીકે જાહેર કરવાના અનેક પારિસ્થિતિકીય હેતુઓ છે:
$1$. તે લાકડા કાપવા અને અતિક્રમણ જેવી માનવીય પ્રવૃત્તિઓને મર્યાદિત કરીને કુદરતી નિવાસસ્થાનોનો વિનાશ અટકાવે છે.
$2$. તે વન્યજીવો માટે સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે,જે તેમને શિકાર અને નિવાસસ્થાનના નુકસાનથી રક્ષણ આપે છે.
$3$. ઇકોસિસ્ટમને જાળવી રાખીને,તે પ્રદેશમાં કુદરતી સંતુલન અને પ્રજાતિઓની વિવિધતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(A) ગંગા નદીની ડોલ્ફિન $(Platanista \text{ gangetica})$ એ ભારતનું રાષ્ટ્રીય જલજ પ્રાણી છે. આ પ્રજાતિને લુપ્ત થતી બચાવવા અને નદીના નિવસનતંત્રનું રક્ષણ કરવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા $2009$ માં તેને સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રીય જલજ પ્રાણી તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી.

(B) રણથંભોર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ ભારતનાં રાજસ્થાન રાજ્યના સવાઈ માધોપુર જિલ્લામાં આવેલું એક પ્રખ્યાત વન્યજીવ અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે. તે તેના બંગાળી વાઘની વસ્તી માટે જાણીતું છે અને આ પ્રદેશમાં જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માટેનું એક મહત્વપૂર્ણ સ્થળ છે.

(A) ભારતના આસામ રાજ્યમાં આવેલું કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એક શિંગડાવાળા ગેંડા $(Rhinoceros \text{ unicornis})$ ના નિવાસસ્થાન તરીકે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે। તે વિશ્વના બે-તૃતીયાંશ એક શિંગડાવાળા ગેંડાની વસ્તી ધરાવે છે।

(B, D) સાચો જવાબ $B$ અને $D$ છે.
$1$. ગીરનું જંગલ એશિયાટિક સિંહ માટે પ્રખ્યાત છે.
$2$. સરિસ્કા ટાઈગર રિઝર્વ મુખ્યત્વે વાઘ માટે જાણીતું છે,હાથી માટે નહીં.
$3$. કચ્છનું રણ (ઘુડખર અભયારણ્ય) ભારતીય જંગલી ગધેડા $(Equus hemionus khur)$ માટે પ્રખ્યાત છે.
$4$. કાઝીરંગા નેશનલ પાર્ક એક શિંગડાવાળા ગેંડા માટે પ્રખ્યાત છે,કસ્તુરી મૃગ માટે નહીં.
અહીં $B$ અને $D$ બંને ખોટી રીતે જોડાયેલા છે,તેથી પ્રશ્નમાં એક કરતા વધુ ખોટી જોડીઓ છે.

(C) સાચી જોડી $C$ છે. ગુજરાતમાં આવેલું કચ્છનું નાનું રણ એ ભારતીય ઘુડખર ($Equus$ $hemionus$ $khur$) માટેનું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન છે.
- ગીરનું જંગલ એશિયાઈ સિંહ માટે પ્રખ્યાત છે,વાઘ માટે નહીં.
- કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એક શિંગડાવાળા ગેંડા માટે પ્રખ્યાત છે,હાથી માટે નહીં.
- બનાસ વન્યજીવ અભયારણ્ય મુખ્યત્વે કસ્તુરી મૃગ માટે જાણીતું નથી,જે સામાન્ય રીતે હિમાલયના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

(D) $MAB$ નું પૂરું નામ $Man$ and $Biosphere$ (મૅન ઍન્ડ બાયોસ્ફિયર) પ્રોગ્રામ છે.
આ $UNESCO$ દ્વારા $1971$ માં શરૂ કરવામાં આવેલો એક આંતર-સરકારી વૈજ્ઞાનિક કાર્યક્રમ છે,જેનો ઉદ્દેશ્ય લોકો અને તેમના પર્યાવરણ વચ્ચેના સંબંધોને સુધારવા માટે વૈજ્ઞાનિક આધાર સ્થાપિત કરવાનો છે.

(B) વનસ્પતિ વિવિધતા સહિત જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટે સૌથી અસરકારક પદ્ધતિ $in-situ$ (સ્થાનિક) સંરક્ષણ છે।
$In-situ$ સંરક્ષણમાં તે સમગ્ર નિવસનતંત્રનું રક્ષણ કરવામાં આવે છે જ્યાં પ્રજાતિઓ કુદરતી રીતે જોવા મળે છે।
આરક્ષિત જૈવાવરણ (Biosphere reserves) એ વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તારો છે જે નિવસનતંત્ર, પ્રજાતિઓ અને જનીનિક વિવિધતાને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જાળવવા માટે બનાવવામાં આવે છે।
તેની સામે, પેશી સંવર્ધન, વનસ્પતિ ઉદ્યાન અને બીજબેંક એ $ex-situ$ (બાહ્ય) સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે, જેનો ઉપયોગ ત્યારે કરવામાં આવે છે જ્યારે કુદરતી નિવાસસ્થાન જોખમમાં હોય અથવા નાશ પામ્યું હોય।
તેથી, આરક્ષિત જૈવાવરણનું નિર્માણ એ લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ માટે સૌથી અસરકારક અભિગમ છે।

(D) ભારતમાં જૈવવિવિધતા ધારો (Biological Diversity Act) સંસદ દ્વારા વર્ષ $2002$ માં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.
આ કાયદો જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ,તેના ઘટકોના ટકાઉ ઉપયોગ અને જૈવિક સંસાધનો તથા જ્ઞાનના ઉપયોગથી ઉદ્ભવતા લાભોની ન્યાયી અને સમાન વહેંચણી માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો.

(D) જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ એવા પ્રદેશો છે જ્યાં જાતિઓની સમૃદ્ધિ અને સ્થાનિક જાતિઓનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે,અને જે સતત નિવાસસ્થાનના નાશના જોખમ હેઠળ હોય છે.
ભારતમાં,ઓળખાયેલા જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટમાં પશ્ચિમ ઘાટ અને શ્રીલંકા,હિમાલય,ઇન્ડો-બર્મા પ્રદેશ અને સુંડાલેન્ડનો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,પશ્ચિમ ઘાટ એ વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ છે જે નોંધપાત્ર પર્યાવરણીય દબાણનો સામનો કરી રહ્યો છે અને તેને તાત્કાલિક સંરક્ષણની જરૂર છે.

(D) $Beddomea nicobarica$ (એક વનસ્પતિ) અને લાલ પાન્ડા $(Ailurus fulgens)$ એ ભારતમાં નાશપ્રાયઃ સજીવો તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે.
$Beddomea nicobarica$ એ નિકોબાર ટાપુઓમાં જોવા મળતી એક દુર્લભ વનસ્પતિ છે અને લાલ પાન્ડા એ પૂર્વીય હિમાલયમાં જોવા મળતું નાશપ્રાયઃ સસ્તન પ્રાણી છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$1$. સુંદરવન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન બંગાળી વાઘ માટે પ્રખ્યાત છે.
$2$. પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તેના હાથીઓની વસ્તી માટે જાણીતું છે.
$3$. કચ્છનું રણ (જંગલી ગધેડાં અભયારણ્ય) એ ભારતીય જંગલી ગધેડાંનું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન છે.
$4$. દચીગામ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન મુખ્યત્વે હંગુલ (કાશ્મીરી સ્ટેગ) માટે પ્રખ્યાત છે,બર્ફીલા ચિત્તા માટે નહીં. તેથી,આ જોડ અસંગત છે.

(B) $\text{ગુજરાત}$ રાજ્યમાં આવેલ $\text{ગીર}$ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન મુખ્યત્વે એશિયાટિક સિંહ $(Panthera leo persica)$ માટેનું એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન તરીકે જાણીતું છે。
તેની સામે, $\text{સુંદરવન}$ (પશ્ચિમ બંગાળ), $\text{જીમ કોર્બેટ}$ (ઉત્તરાખંડ) અને $\text{રણથંભોર}$ (રાજસ્થાન) એ ભારતના જાણીતા વાઘ સંરક્ષિત વિસ્તારો છે જે બંગાળના વાઘ $(Panthera tigris tigris)$ માટે કુદરતી નિવાસસ્થાન પૂરું પાડે છે。

(D) $Ex-situ$ (નવસ્થાન) સંરક્ષણ એટલે સજીવોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું.
બોટનિકલ ગાર્ડન્સ,ફિલ્ડ જનીન બેંક અને સીડ બેંક એ $Ex-situ$ સંરક્ષણની સ્થાપિત પદ્ધતિઓ છે,જેમાં વનસ્પતિની જાતિઓને નિયંત્રિત પરિસ્થિતિઓમાં જાળવવામાં આવે છે.
સ્થળાંતરિત ખેતી (Shifting cultivation) એ ખેતીની એક પદ્ધતિ છે,સંરક્ષણની પદ્ધતિ નથી. વાસ્તવમાં,તે ઘણીવાર જંગલોના વિનાશ અને જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું કારણ બને છે.

(B) $IUCN$ (International Union for Conservation of Nature) એ સંસ્થા છે જે ભયગ્રસ્ત જાતિઓનું રેડ લિસ્ટ જાળવવા અને પ્રકાશિત કરવા માટે જવાબદાર છે.
આ યાદી વનસ્પતિ,પ્રાણી અને ફૂગની જાતિઓની વૈશ્વિક સંરક્ષણ સ્થિતિ વિશે વ્યાપક માહિતી પૂરી પાડે છે.
તે વિશ્વની જૈવવિવિધતાના સ્વાસ્થ્યના સૂચક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) $In-situ$ (સ્થાનિક) સંરક્ષણ એટલે સજીવોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જ રક્ષણ કરવું.
રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન,અભયારણ્ય અને જૈવ આરક્ષિત વિસ્તાર એ ત્રણેય $In-situ$ સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે.
બીજનિધિ (Seed Bank) એ $Ex-situ$ (બાહ્ય) સંરક્ષણનું ઉદાહરણ છે,જેમાં સજીવોને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર જાળવવામાં આવે છે.
આ પ્રશ્નમાં $A$,$C$ અને $D$ ત્રણેય સાચા વિકલ્પો છે,પરંતુ સામાન્ય રીતે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને મુખ્ય ઉદાહરણ તરીકે ગણવામાં આવે છે.

(D) સાઇબિરીયા અને અન્ય અત્યંત ઠંડા ઉત્તરીય પ્રદેશોમાંથી ઘણા સ્થળાંતરિત પક્ષીઓ શિયાળા દરમિયાન ટકી રહેવા માટે ગરમ વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરે છે. ભારતમાં,રાજસ્થાનમાં આવેલું $Keoladeo$ $National$ $Park$ (જે અગાઉ $Bharatpur$ $Bird$ $Sanctuary$ તરીકે ઓળખાતું હતું) આ સ્થળાંતરિત પક્ષીઓ માટે એક પ્રખ્યાત સ્થળ છે. તેઓ તેમના પ્રજનન ક્ષેત્રોની તીવ્ર ઠંડીથી બચવા માટે આ વેટલેન્ડ (આર્દ્રભૂમિ) નિવાસસ્થાન સુધી પહોંચવા માટે હજારો કિલોમીટરની મુસાફરી કરે છે.

(A) રેડ લિસ્ટ,જે $IUCN$ (International Union for Conservation of Nature) દ્વારા જાળવવામાં આવે છે,તે જૈવિક જાતિઓની વૈશ્વિક સંરક્ષણ સ્થિતિની એક વ્યાપક યાદી છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાશપ્રાયઃ જાતિઓ (threatened species) વિશે માહિતી અને ડેટા પૂરો પાડવાનો છે,જેથી લુપ્ત થવાના જોખમમાં રહેલી જાતિઓને ઓળખી શકાય. તેથી,તે દરિયાઈ પૃષ્ઠવંશીઓ કે આર્થિક વનસ્પતિઓ જેવી ચોક્કસ શ્રેણીઓ સુધી મર્યાદિત રહેવાને બદલે વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને ફૂગ સહિતના વિવિધ સજીવોની સંરક્ષણ સ્થિતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.