Biodiversity Conservation Questions in Gujarati

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
આપણા દેશનું પ્રખ્યાત પક્ષી અભયારણ્ય,કેઓલાદેવ ઘાના પક્ષી અભયારણ્ય,રાજસ્થાનના ભરતપુર ખાતે આવેલું છે.

(B) ઓફસાઇટ સંગ્રહ એટલે જનીનિક સંસાધનોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું. આ અભિગમને $Ex \text{ } situ$ (બાહ્ય સ્થાનિક) સંરક્ષણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, પ્રાણી સંગ્રહાલયો, બીજ બેંકો અને પેશી સંવર્ધન સંગ્રહસ્થાનોનો સમાવેશ થાય છે. તેનાથી વિપરીત, $In \text{ } situ$ (સ્થાનિક) સંરક્ષણમાં જાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે, જેમ કે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને વન્યજીવ અભયારણ્યો.

(B) એક્સ-સિટુ (ex situ) સંરક્ષણ એટલે જૈવવિવિધતાના ઘટકોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું.
$A$. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો એ ઇન-સિટુ (in situ) સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે, જ્યાં સજીવોને તેમના કુદરતી પર્યાવરણમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.
$B$. વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ એક્સ-સિટુ સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે.
$C$. પેશી સંવર્ધન એ વનસ્પતિના જર્મપ્લાઝમના પ્રસાર અને સંરક્ષણ માટે વપરાતી એક એક્સ-સિટુ તકનીક છે.
$D$. ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન એ એક એક્સ-સિટુ પદ્ધતિ છે જેમાં પદાર્થોને ખૂબ જ નીચા તાપમાને (દા.ત., $-196^{\circ}C$ પર પ્રવાહી નાઈટ્રોજનમાં) સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
અહીં $B$, $C$ અને $D$ ત્રણેય એક્સ-સિટુ પદ્ધતિઓ છે.

(C) મેન્ગ્રોવ જંગલો ક્ષાર-સહિષ્ણુ વનસ્પતિઓ છે જે ઉષ્ણકટિબંધીય અને ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય ભરતીના વિસ્તારોમાં ઉગે છે. ભારતમાં,મેન્ગ્રોવ જંગલોનો સૌથી મોટો વિસ્તાર સુંદરવન છે,જે પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યમાં આવેલું છે. આ જંગલો દરિયાકાંઠાના રક્ષણ અને જૈવવિવિધતા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(A) $MAB$ કાર્યક્રમનો અર્થ 'Man and the Biosphere' (માનવ અને જીવાવરણ) કાર્યક્રમ છે.
તે $UNESCO$ દ્વારા $1971$ માં સત્તાવાર રીતે શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
તે સંશોધન અને તાલીમનો એક આંતરશાખાકીય કાર્યક્રમ છે જે માનવ અને તેના પર્યાવરણ વચ્ચેના આંતર સંબંધોના અભ્યાસ માટે પારિસ્થિતિકીય અભિગમ પર ભાર મૂકે છે.

(A) મેન એન્ડ ધ બાયોસ્ફિયર $(MAB)$ કાર્યક્રમ એ $UNESCO$ (યુનાઈટેડ નેશન્સ એજ્યુકેશનલ,સાયન્ટિફિક એન્ડ કલ્ચરલ ઓર્ગેનાઈઝેશન) નો એક આંતરરાષ્ટ્રીય જૈવિક કાર્યક્રમ છે.
આ કાર્યક્રમ વૈશ્વિક સ્તરે $1971$ માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
ભારતમાં,જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ અને ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ કાર્યક્રમ સત્તાવાર રીતે $1986$ માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

(C) વન્યજીવોનું સંરક્ષણ એ સૌથી મહત્વનું પગલું છે કારણ કે તે નિવસનતંત્રને તેના કુદરતી સ્વરૂપમાં જાળવી રાખે છે. માનવ વસ્તીનું અસ્તિત્વ અને ભવિષ્ય મૂળભૂત રીતે નિવસનતંત્રીય સંતુલન જાળવવા પર નિર્ભર છે,જે જૈવવિવિધતા અને વન્યજીવ આવાસના સંરક્ષણ દ્વારા જ શક્ય છે.

(A) વનસ્પતિની જંગલી જાતિઓને સંરક્ષિત કરવાની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ $in-situ$ (સ્થાન-આધારિત) સંરક્ષણ છે, જેમાં જાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે। આ પદ્ધતિ વનસ્પતિઓને તેમની ઉત્ક્રાંતિ પ્રક્રિયા ચાલુ રાખવા અને પર્યાવરણીય ફેરફારો સાથે કુદરતી રીતે અનુકૂલન સાધવા દે છે। જોકે બીજ બેંક અને ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન જેવી $ex-situ$ પદ્ધતિઓ લાંબા ગાળાના સંગ્રહ માટે ઉપયોગી છે, પરંતુ જનીનિક વિવિધતા અને પારિસ્થિતિકીય આંતરક્રિયાઓને જાળવી રાખવા માટે $in-situ$ સંરક્ષણ સૌથી અસરકારક માનવામાં આવે છે।

(A) વનસ્પતિઓની જંગલી જાતિઓના સંરક્ષણ માટેની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ $In-situ$ (સ્થાનિક) સંરક્ષણ છે,જેમાં જાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ વનસ્પતિઓને તેમની ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખવા અને અન્ય સજીવો સાથેના તેમના પારિસ્થિતિક સંબંધો જાળવી રાખવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. જોકે બીજ બેંક અને શીતકરણ જેવી $Ex-situ$ પદ્ધતિઓ ઉપયોગી છે,પરંતુ લાંબા ગાળાના અસ્તિત્વ અને જનીનિક વિવિધતા માટે $In-situ$ સંરક્ષણ સૌથી અસરકારક માનવામાં આવે છે.

(B) જનીન બેન્ક એ એવી સુવિધાઓ છે જ્યાં વનસ્પતિ સામગ્રી (બીજ,પેશીઓ અથવા જનનકોષો) ને લાંબા ગાળાના ઉપયોગ માટે સાચવવામાં આવે છે.
આ સામગ્રીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર રાખવામાં આવતી હોવાથી,આ પદ્ધતિને $Ex-situ$ (નવસ્થાન) સંરક્ષણ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$In-situ$ (સ્વસ્થાન) સંરક્ષણમાં જાતિઓને તેમના કુદરતી પર્યાવરણમાં સુરક્ષિત રાખવાનો સમાવેશ થાય છે,જેમ કે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અથવા વન્યજીવ અભયારણ્યો.
તેથી,જનીન બેન્ક એ $Ex-situ$ સંરક્ષણનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(D) રીકાલ્સીટ્રન્ટ બીજ એવા બીજ છે જે $ex-situ$ સંરક્ષણ દરમિયાન સૂકવણી અને થીજી જવાની પ્રક્રિયામાં ટકી શકતા નથી. તેઓ ભેજ ગુમાવવા અને નીચા તાપમાન પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. રીકાલ્સીટ્રન્ટ બીજ ધરાવતી વનસ્પતિઓના ઉદાહરણોમાં રબ્બર ($Hevea$ $brasiliensis$),ઓઈલ પામ ($Elaeis$ $guineensis$),ચા ($Camellia$ $sinensis$),કોકા ($Theobroma$ $cacao$),અને ફણસ ($Artocarpus$ $heterophyllus$) નો સમાવેશ થાય છે. તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) જનીન બેંક એ એક પ્રકારનું બાયોરિપોઝિટરી છે જે જનીનિક દ્રવ્યનું સંરક્ષણ કરે છે.
જનીન બેંકમાં,જનીનિક દ્રવ્યનો સંગ્રહ બીજ,વાનસ્પતિક દ્રવ્યો (જેમ કે કલમ,ગાંઠામૂળી અથવા પેશી સંવર્ધન) અને ક્યારેક પરાગરજ અથવા $DNA$ ના નમૂનાઓ તરીકે પણ કરવામાં આવે છે.
તેથી,જનીન બેંકમાં જનીનિક વિવિધતાના સંરક્ષણ માટે બીજ અને વાનસ્પતિક દ્રવ્યો બંનેનો ઉપયોગ થાય છે.

(C) ક્રાયોપ્રીઝર્વેશન એ જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટે વપરાતી એક તકનીક છે,જે ખાસ કરીને જર્મપ્લાઝમ,બીજ અને પેશીઓ માટે ઉપયોગી છે.
આ પદ્ધતિમાં જૈવિક પદાર્થોને અત્યંત નીચા તાપમાને,સામાન્ય રીતે $-196^{\circ}C$ તાપમાને પ્રવાહી નાઈટ્રોજનમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
આ તાપમાને કોષોની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અટકી જાય છે,જેના કારણે નમૂનાઓને લાંબા સમય સુધી બગડ્યા વગર સાચવી શકાય છે.

(D) રેડ પાંડા $(Ailurus fulgens)$ હાલમાં $IUCN$ ની રેડ લિસ્ટમાં $Endangered$ (નાશપ્રાય) જાતિ તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે. આ વર્ગીકરણનું મુખ્ય કારણ નિવાસસ્થાનનો નાશ,ટુકડાઓમાં વિભાજન અને શિકારને લીધે તેમની વસ્તીમાં થયેલો નોંધપાત્ર ઘટાડો છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) જે સજીવો નજીકના ભવિષ્યમાં લુપ્ત થવાનું ઉચ્ચ જોખમ ધરાવે છે તેમને નાશપ્રાય (Endangered) સજીવો કહેવામાં આવે છે.
$Bentinckia nicobarica$ (એક પ્રકારની તાડની જાતિ) અને રેડ પાંડા $(Ailurus fulgens)$ બંને ભારતની નાશપ્રાય પ્રજાતિઓ તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે.
$Bentinckia nicobarica$ એ નિકોબાર ટાપુઓની સ્થાનિક પ્રજાતિ છે અને તે અત્યંત જોખમમાં છે, જ્યારે રેડ પાંડા હિમાલયના પ્રદેશમાં જોવા મળે છે અને તે પણ નિવાસસ્થાનના નાશને કારણે જોખમમાં છે.

(C) પૃથ્વી પરિષદ (Earth Summit),જેને યુનાઇટેડ નેશન્સ કોન્ફરન્સ ઓન એન્વાયરમેન્ટ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ $(UNCED)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $1992$ માં રીઓ ડી જાનેરો ખાતે યોજાઈ હતી.
આ ઐતિહાસિક પરિષદનું પરિણામ 'જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માટેનો કરાર' $(CBD)$ હતો,જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ,તેના ઘટકોનો ટકાઉ ઉપયોગ અને જનીનિક સ્ત્રોતોમાંથી મળતા લાભોની ન્યાયી અને સમાન વહેંચણીને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

(C) નવસ્થાનીય (ex-situ) સંરક્ષણમાં સજીવોને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષિત કરવામાં આવે છે.
$A$,$B$,અને $D$ (રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન,વન્યજીવ અભયારણ્ય અને પવિત્ર ઉપવન) એ સ્વસ્થાનીય (in-situ) સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે,જેમાં જાતિઓને તેમના કુદરતી નૈસર્ગિક નિવાસસ્થાનમાં સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે.
$C$ (બીજ નિધિ) એ નવસ્થાનીય સંરક્ષણનું ઉદાહરણ છે,જેમાં જનીનિક દ્રવ્ય (બીજ) ને કુદરતી પર્યાવરણની બહાર નિયંત્રિત પરિસ્થિતિઓમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.

(C) ભારતીય ગેંડો $(Rhinoceros unicornis)$,જેને એક-શિંગી ગેંડા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ભારતીય ઉપખંડનું મૂળ પ્રાણી છે. તેનો મુખ્ય પ્રાકૃતિક વસવાટ આસામ રાજ્યમાં બ્રહ્મપુત્રા ખીણના ઘાસના મેદાનો અને જંગલોમાં જોવા મળે છે,ખાસ કરીને કાઝીરંગા નેશનલ પાર્ક અને માનસ નેશનલ પાર્કમાં.

(C) ભારતમાં વાઈલ્ડ લાઈફ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ (વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ) સંસદ દ્વારા $1972$ ના વર્ષમાં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.
આ અધિનિયમ દેશની પર્યાવરણીય અને નિવસનતંત્રની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાના હેતુથી વન્ય પ્રાણીઓ,પક્ષીઓ અને વનસ્પતિઓના સંરક્ષણ માટેની જોગવાઈઓ પૂરી પાડે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$1$. કચ્છનું રણ ભારતીય જંગલી ગધેડા (Equus hemionus khur) માટે પ્રખ્યાત છે.
$2$. ડાચીગામ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન મુખ્યત્વે હંગુલ અથવા કાશ્મીરી સ્ટેગ (Cervus hanglu hanglu) માટે જાણીતું છે,હિમ ચિત્તા માટે નહીં. હિમ ચિત્તા સામાન્ય રીતે હેમિસ નેશનલ પાર્ક જેવા ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
$3$. સુંદરવન એ બંગાળી વાઘ (Panthera tigris tigris) નું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે.
$4$. પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તેના એશિયન હાથીઓ (Elephas maximus) ની વસ્તી માટે જાણીતું છે.

(A) વન્ય જાતિઓના સંરક્ષણ માટેની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ $In-situ$ (સ્થાનિક) સંરક્ષણ છે,જેમાં જાતિઓને તેમના કુદરતી વસવાટમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. જે નિવસનતંત્રમાં જાતિ કુદરતી રીતે જોવા મળે છે તેનું સંરક્ષણ કરવાથી,આપણે માત્ર તે જાતિને જ નહીં પરંતુ અન્ય સજીવો સાથેના તેના આંતર-સંબંધો અને તેની ઉત્ક્રાંતિ પ્રક્રિયાઓને પણ સુરક્ષિત કરીએ છીએ. વિકલ્પો $B$,$C$,અને $D$ એ $Ex-situ$ (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ દર્શાવે છે,જે ઉપયોગી છે પરંતુ કુદરતી પર્યાવરણને જાળવી રાખવા કરતાં ગૌણ છે.

(C) ગ્રીન બૂક એ એક એવું પ્રકાશન છે જે વનસ્પતિ ઉદ્યાનોમાં જોવા મળતી દુર્લભ અને નાશપ્રાય વનસ્પતિઓની યાદી ધરાવે છે. તે એવી વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ માટે સંરક્ષણના પ્રયાસોના રેકોર્ડ તરીકે કામ કરે છે જે જોખમમાં છે અથવા જેનું વિતરણ મર્યાદિત છે.

(D) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ જાતિઓને તેમના લુપ્ત થવાના જોખમના આધારે વર્ગીકૃત કરે છે.
$1$. ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ $(Ardeotis \text{ nigriceps})$ અને ભારતીય ગેંડો $(Rhinoceros \text{ unicornis})$ એ ગંભીર રીતે જોખમમાં મુકાયેલી અથવા નાશપ્રાય જાતિઓ છે.
$2$. એશિયાઈ જંગલી ગધેડો $(Equus \text{ hemionus khur})$ પણ નાશપ્રાય જાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે.
$3$. કાળિયાર $(Antilope \text{ cervicapra})$ એક એવી જાતિ છે જેણે વસ્તીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો અનુભવ્યો છે અને તેને વિવિધ પ્રદેશોમાં સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે.
તેથી, જૈવવિવિધતા સંરક્ષણના સંદર્ભમાં ઉલ્લેખિત તમામ જાતિઓ જોખમમાં અથવા નાશપ્રાય ગણાય છે.

(C) જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે: $In-situ$ (સ્વસ્થાન) અને $Ex-situ$ (નવસ્થાન) સંરક્ષણ.
$In-situ$ સંરક્ષણમાં જાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે,જેમ કે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને વન્યજીવ અભયારણ્યો.
$Ex-situ$ સંરક્ષણમાં નાશપ્રાય વનસ્પતિઓ કે પ્રાણીઓને વનસ્પતિ ઉદ્યાનો,પ્રાણી સંગ્રહાલયો,બીજ બેંક અથવા પેશી સંવર્ધન પ્રયોગશાળાઓ જેવી ખાસ જગ્યાઓ પર રાખવામાં આવે છે,જ્યાં તેમને નિયંત્રિત સંજોગોમાં સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે.
તેથી,પ્રશ્નમાં વર્ણવેલ પદ્ધતિ $Ex-situ$ (નવસ્થાન) સંરક્ષણ છે.

નાશપ્રાય જાતિ એટલે એવી જાતિ કે જે નજીકના ભવિષ્યમાં વિશ્વભરમાં અથવા કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં લુપ્ત થવાની સંભાવના ધરાવે છે.
$1.$ ગાર્ડન ગરોળી, રીહસસ વાંદરો, ભારતીય મોર અને ગાજર ઘાસ એ નાશપ્રાય જાતિઓમાં ગણવામાં આવતા નથી.
$2.$ શૃંગચાંચ (હોર્નબિલ - એક પક્ષી) અને ભારતીય એકોનીટ (એક ઔષધીય વનસ્પતિ, $Aconitum\ heterophyllum$) એ નિવાસસ્થાનના નાશ અને અતિશય શોષણને કારણે નાશપ્રાય જાતિઓની શ્રેણીમાં આવે છે.
તેથી, સાચો જવાબ શૃંગચાંચ (હોર્નબિલ) અને ભારતીય એકોનીટ છે.

(C) કોઈપણ વિસ્તારની વનસ્પતિ વિવિધતાના સંરક્ષણ માટે સૌથી અસરકારક રીત $in-situ$ (સ્થાનિક) સંરક્ષણ છે, જેમાં સમગ્ર નિવસનતંત્રનું રક્ષણ કરવામાં આવે છે। જીવાવરણ સંરક્ષણ (Biosphere Reserves) એ વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તારો છે જે ચોક્કસ પ્રદેશની જૈવવિવિધતાને, જેમાં તમામ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે, તેમને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં વિકસવા દઈને તેનું સંરક્ષણ કરવા માટે બનાવવામાં આવે છે। જોકે બીજ નિધિ, પેશી સંવર્ધન અને વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ $ex-situ$ (બહારના સ્થળે) સંરક્ષણની પદ્ધતિઓ છે, પરંતુ તે $in-situ$ પદ્ધતિઓ કરતા ઓછી અસરકારક છે કારણ કે તે પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવસનતંત્ર અને ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયાઓમાં સુરક્ષિત કરતી નથી।

(D) સ્વસ્થાન $(In-situ)$ સંરક્ષણ એટલે સજીવોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જ રક્ષણ કરવું. જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર,રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને વન્યજીવ અભ્યારણ્ય એ સ્વસ્થાન સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે. વનસ્પતિ ઉદ્યાન એ બહિસ્થાન $(Ex-situ)$ સંરક્ષણનું ઉદાહરણ છે,જ્યાં વનસ્પતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંશોધન,શિક્ષણ અને સંરક્ષણના હેતુ માટે ઉછેરવામાં આવે છે.

(C) જૈવવિવિધતાના હોટ સ્પોટ એવા પ્રદેશો છે જ્યાં પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે અને જે વિનાશના આરે હોય છે.
ભારતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ જૈવવિવિધતાના હોટ સ્પોટ માન્ય છે:
$1$. પશ્ચિમ ઘાટ અને શ્રીલંકા.
$2$. હિમાલય.
$3$. ઈન્ડો-બર્મા પ્રદેશ.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,પશ્ચિમ ઘાટ એ ભારતના મુખ્ય જૈવવિવિધતાના હોટ સ્પોટ પૈકીનું એક છે.

(C) રેડ ડેટા બુક એ એક જાહેર દસ્તાવેજ છે જે ચોક્કસ પ્રદેશમાં જોવા મળતી પ્રાણીઓ,વનસ્પતિઓ અને ફૂગની નાશપ્રાય અને દુર્લભ પ્રજાતિઓ તેમજ કેટલીક સ્થાનિક ઉપ-પ્રજાતિઓની નોંધ રાખવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે. તેનું સંચાલન $IUCN$ ($International$ $Union$ $for$ $Conservation$ of $Nature$) દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેથી,તે નાશપ્રાય (ભયજનક,સંવેદનશીલ અથવા દુર્લભ) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની માહિતી રાખવા માટે પ્રખ્યાત છે.

(D) સાચી જોડ $D$ છે. ગેંડો (એકશિંગી ગેંડો) આસામ,ભારતમાં આવેલા કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં સુરક્ષિત છે.
- જંગલી ગધેડો ગુજરાતના લિટલ રણ ઓફ કચ્છમાં જોવા મળે છે,દુધવામાં નહીં.
- ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ રાજસ્થાનના ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્કમાં જોવા મળે છે,કેઓલાદેવમાં નહીં.
- સિંહ ગુજરાતના ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં જોવા મળે છે,કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં નહીં (જે વાઘ માટે પ્રખ્યાત છે).

(C) નવસ્થાન $(ex-situ)$ સંરક્ષણ એટલે નાશપ્રાય જાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સુરક્ષિત રાખવાની પદ્ધતિ.
ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન એ એક એવી તકનીક છે જેમાં જનનકોષો, બીજ અથવા ભ્રૂણને અત્યંત નીચા તાપમાને (પ્રવાહી નાઈટ્રોજનનો ઉપયોગ કરીને $-196^{\circ}C$ પર) સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે જેથી તેમની જીવિતતા લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે।
વન્યજીવ અભયારણ્ય, જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ સ્વસ્થાન $(in-situ)$ સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે, જેમાં જાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જ સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે।

(A) વનસ્પતિ વિવિધતાના સંરક્ષણ માટે સૌથી અસરકારક રીત $In-situ$ (સ્વ-સ્થાન) સંરક્ષણ છે,જેમાં તે સમગ્ર નિવસનતંત્રનું રક્ષણ કરવામાં આવે છે જ્યાં પ્રજાતિઓ કુદરતી રીતે જોવા મળે છે.
$Biosphere Reserve$ (જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર) નું સર્જન એ $In-situ$ સંરક્ષણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તે એક વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર પૂરો પાડે છે જે પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં કુદરતી ઉત્ક્રાંતિ અને અનુકૂલન સાધવાની તક આપે છે. આનાથી વિપરીત,વનસ્પતિ ઉદ્યાન,બીજ નિધિ અથવા પેશી સંવર્ધન જેવી $Ex-situ$ (બાહ્ય-સ્થાન) પદ્ધતિઓ કૃત્રિમ છે અને તેનો વ્યાપ મર્યાદિત હોય છે.

(A) $\text{જનીન બેંક}$ (Gene bank) એ એક પ્રકારનું બાયોરિપોઝિટરી છે જે આનુવંશિક દ્રવ્યને સાચવે છે। વનસ્પતિઓ માટે, આ સામાન્ય રીતે વનસ્પતિના ટુકડાઓને થીજવીને અથવા વધુ સામાન્ય રીતે, બીજનો સંગ્રહ કરીને (બીજ બેંક) કરવામાં આવે છે। જો કે, $\text{જનીન બેંક}$ એ વ્યાપક અને વધુ સચોટ વૈજ્ઞાનિક શબ્દ છે જેનો ઉપયોગ જૈવવિવિધતા જાળવવા અને લુપ્ત થતા અટકાવવા માટે વનસ્પતિઓના આનુવંશિક દ્રવ્ય ($DNA$ અથવા જર્મપ્લાઝમ) ના સંરક્ષણ માટે થાય છે।

(C) જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ, ખાસ કરીને નાશપ્રાય અને ભયગ્રસ્ત જાતિઓ માટે, તેમના $ \text{ભૌગોલિક વિતરણ} $ ને સમજવા પર ખૂબ આધાર રાખે છે। સજીવો ક્યાં રહે છે તેનો નકશો બનાવીને, વૈજ્ઞાનિકો એવા મહત્વપૂર્ણ રહેઠાણોને ઓળખી શકે છે જેને સુરક્ષાની જરૂર છે। જોકે વર્ગીકરણ, નામકરણ અને ઓળખવિધિ એ સજીવોની યાદી બનાવવા માટે જરૂરી છે, પરંતુ $ \text{ભૌગોલિક વિતરણ} $ એ અસરકારક સંરક્ષણ આયોજન અને વ્યવસ્થાપન માટે જરૂરી અવકાશી માહિતી પૂરી પાડે છે।

(B) $Gene \ bank$ (જનીનબૅન્ક) એ એક પ્રકારનું જૈવિક સંગ્રહસ્થાન છે જે જનીનિક દ્રવ્યનું સંરક્ષણ કરે છે. વનસ્પતિઓ માટે,આ પ્રક્રિયા વનસ્પતિના ટુકડાઓને થીજવીને અથવા બીજ સંગ્રહિત કરીને (દા.ત.,$Seed \ bank$ માં) કરવામાં આવે છે. પ્રાણીઓ માટે,આમાં શુક્રકોષો અને અંડકોષોને જરૂર પડે ત્યાં સુધી ઝૂઓલોજિકલ ફ્રીઝરમાં થીજવીને રાખવામાં આવે છે. આમ,અલભ્ય અથવા લુપ્તપ્રાય જનીનિક દ્રવ્યોની જાળવણી માટે ખાસ કરીને $Gene \ banks$ વિકસાવવામાં આવે છે.

(A) જનીનબેંક $(Gene \text{ } bank)$ એ એક પ્રકારનું જૈવિક સંગ્રહસ્થાન છે જે જનીનિક દ્રવ્યનું સંરક્ષણ કરે છે। વનસ્પતિઓ માટે, આ પ્રક્રિયા છોડના ટુકડાઓને થીજવીને અથવા બીજને સંગ્રહિત કરીને (દા.ત., બીજ બેંકમાં) કરવામાં આવે છે। પ્રાણીઓ માટે, આમાં શુક્રકોષો અને અંડકોષોને જરૂર પડે ત્યાં સુધી ઝૂઓલોજિકલ ફ્રીઝરમાં થીજવીને રાખવામાં આવે છે। તેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને જૈવવિવિધતા જાળવવા માટે અલભ્ય અથવા લુપ્તપ્રાય જનીનોના સંરક્ષણ અને જાળવણી માટે થાય છે।

(B) જર્મપ્લાઝ્મ બૅન્ક એ એક પ્રકારની જનીન બૅન્ક છે જે આનુવંશિક વિવિધતાને જાળવી રાખવા માટે બીજ,પરાગરજ અથવા પેશી સંવર્ધન જેવી આનુવંશિક સામગ્રીનો સંગ્રહ કરે છે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ 'એક્સ-સિટુ' (ex-situ) સંરક્ષણ સ્થળો તરીકે કાર્ય કરે છે જ્યાં વનસ્પતિની જાતિઓનું જતન કરવામાં આવે છે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનમાં જર્મપ્લાઝ્મ બૅન્ક જાળવીને,વૈજ્ઞાનિકો વિવિધ વનસ્પતિ જાતિઓમાંથી અલભ્ય અથવા વિશિષ્ટ જનીનોને સુરક્ષિત કરી શકે છે,જેથી આનુવંશિક વિવિધતાને લુપ્ત થતી અટકાવી શકાય.
તેથી,તેનો મુખ્ય હેતુ અલભ્ય જનીનોની જાળવણી કરવાનો છે.

(A) આ સંદર્ભમાં સામાન્ય રીતે $Sacred$ $Grove$ (પવિત્ર ઉપવન) અથવા $Biosphere$ $Reserve$ (જૈવ આરક્ષિત વિસ્તાર) જવાબ હોઈ શકે છે,પરંતુ આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Zoological$ $Parks$ (પ્રાણી ઉદ્યાનો) એવી સંસ્થાઓ છે જ્યાં જૈવિક વિવિધતાને બચાવવા અને લોકોમાં કુદરતી વારસા વિશે જાગૃતિ લાવવા માટે પ્રાણીઓને સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે. $NCERT$ જીવવિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં,સાંસ્કૃતિક અને જૈવિક વિવિધતાના સંરક્ષણ માટે $Sacred$ $Groves$ નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આપેલા વિકલ્પોને ધ્યાનમાં લેતા,$Ex-situ$ સંરક્ષણ માટે $Zoological$ $Park$ સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ છે.

(C) હિમાલયન પ્રાણીઉદ્યાન એ ભારતના સિક્કિમ રાજ્યના ગંગટોક ખાતે આવેલું એક ઉચ્ચ-ઊંચાઈ ધરાવતું પ્રાણી સંગ્રહાલય છે. તે લાલ પાંડા અને હિમ દીપડા જેવી હિમાલયની પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે જાણીતું છે.

(B) સંરક્ષણની વ્યૂહરચનાઓને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: સ્વ-સ્થાન $(In-situ)$ અને નવ-સ્થાન $(Ex-situ)$ સંરક્ષણ.
સ્વ-સ્થાન સંરક્ષણમાં સમગ્ર નિવસનતંત્ર અને તેની જૈવવિવિધતાને તેના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે,જેમ કે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો,વન્યજીવ અભયારણ્યો અને જૈવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તારો.
નવ-સ્થાન સંરક્ષણમાં ભયગ્રસ્ત પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર ખાસ સ્થળોએ રક્ષણ અને સંવર્ધન માટે રાખવામાં આવે છે,જેમ કે પ્રાણીઉદ્યાનો,વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અને બીજ બેંકો.
તેથી,પ્રાણીઉદ્યાન એ નવ-સ્થાન $(Ex-situ)$ સંરક્ષણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(C) સફારી પાર્ક,ખાસ કરીને લાયન સફારી પાર્ક,ગુજરાતના સાસણગીરમાં આવેલું છે. સાસણગીર એશિયાઈ સિંહ $(Panthera leo persica)$ નું એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન હોવા માટે પ્રખ્યાત છે. તે આ લુપ્તપ્રાય બિલાડી કુળના પ્રાણીઓના સંરક્ષણ માટે સમર્પિત એક મુખ્ય વન્યજીવ અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) ઈન્દ્રોડા નેચર પાર્ક,જેને ઘણીવાર 'ભારતનો જ્યુરાસિક પાર્ક' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે ગુજરાતના ગાંધીનગરમાં આવેલ એક વિશાળ અશ્મિ ઉદ્યાન (fossil park) છે. તેનું સંચાલન ગુજરાત ઇકોલોજીકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ $(GEER)$ ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવે છે.

(D) અરિગનાર અન્ના પ્રાણી ઉદ્યાન,જેને વંડાલુર ઝૂ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ભારતનાં તમિલનાડુ રાજ્યના ચેન્નાઈના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા વંડાલુર ખાતે આવેલું એક પ્રાણી ઉદ્યાન છે. તે ભારતનાં સૌથી મોટા પ્રાણી ઉદ્યાનોમાંનું એક છે.

(C) નવસ્થાન $(Ex-situ)$ સંરક્ષણ એટલે જૈવવિવિધતાના ઘટકોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું.
વનસ્પતિ ઉદ્યાન અને પ્રાણી ઉદ્યાન એ નવસ્થાન સંરક્ષણના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે,જ્યાં ભયગ્રસ્ત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાંથી બહાર કાઢીને ખાસ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,જ્યાં તેમની કાળજી લઈ શકાય છે.
તેથી,વનસ્પતિ ઉદ્યાન અને પ્રાણી ઉદ્યાન બંને નવસ્થાન સંરક્ષણનો મુખ્ય હેતુ સિદ્ધ કરે છે.

(A) $CZA$ એટલે સેન્ટ્રલ ઝૂ ઑથોરિટી (Central Zoo Authority).
તે ભારત સરકારના પર્યાવરણ,વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય હેઠળની એક વૈધાનિક સંસ્થા છે.
તેની સ્થાપના $1992$ માં વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ,$1972$ હેઠળ કરવામાં આવી હતી,જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતમાં પ્રાણી સંગ્રહાલયોના સંચાલન પર દેખરેખ રાખવાનો અને પ્રાણીઓના કલ્યાણ માટે ઉચ્ચ ધોરણો સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

(B) $CZA$ (સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી) એ ભારત સરકારના પર્યાવરણ,વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય હેઠળની એક વૈધાનિક સંસ્થા છે. તે સમગ્ર દેશમાં પ્રાણી સંગ્રહાલયોનું નિયમન કરે છે,જેમાં સરકારી અને ખાનગી બંને પ્રકારના સંચાલિત પ્રાણી સંગ્રહાલયોનો સમાવેશ થાય છે. તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે આ સંસ્થાઓ પ્રાણીઓના કલ્યાણ અને સંરક્ષણ માટેના ચોક્કસ ધોરણોનું પાલન કરે છે. તેથી,તે બંને પ્રકારના સંચાલન હેઠળની સંસ્થાઓનું નિરીક્ષણ કરે છે.

(B) ગુજરાતના પ્રસિદ્ધ ઉદ્યાનો અને પ્રાણી સંગ્રહાલયોમાં $Indroda$ $Nature$ $Park$ (ગાંધીનગર),$Sakkarbaug$ $Zoological$ $Garden$ (જૂનાગઢ) અને વિવિધ $Safari$ $Parks$ (જેમ કે દેવળિયા સફારી પાર્ક) નો સમાવેશ થાય છે. $Rani$ $Jijamata$ $Park$ (જેને $Veermata$ $Jijabai$ $Bhosale$ $Udyan$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) મુંબઈ,મહારાષ્ટ્રમાં આવેલું છે,ગુજરાતમાં નહીં. તેથી,આ સાચો જવાબ છે.

(C) $Ex-situ$ (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણ એટલે ભયજનક પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સુરક્ષિત રાખવી.
પ્રાણીઉદ્યાન એ $Ex-situ$ સંરક્ષણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જ્યાં પ્રાણીઓને રક્ષણ,સંવર્ધન અને જાહેર શિક્ષણ માટે માનવ-નિયંત્રિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે.
વનસ્પતિ-ઉદ્યાન પણ $Ex-situ$ સંરક્ષણના સ્થળો છે,પરંતુ તે ખાસ કરીને વનસ્પતિઓ માટે છે,પ્રાણીઓ માટે નહીં.
મ્યુઝિયમ અને એથનોગૅલરી એ નમૂનાઓ અથવા સાંસ્કૃતિક વસ્તુઓના સંગ્રહ માટે છે,જીવંત પ્રાણીઓના સંરક્ષણ માટે નહીં.

(D) $Ex situ$ સંરક્ષણ એટલે દુર્લભ અથવા ભયંકર પ્રજાતિના પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સુરક્ષિત રાખવાની પદ્ધતિ.
આ પદ્ધતિમાં આવી પ્રજાતિઓને વનસ્પતિ ઉદ્યાનો (botanical gardens), પ્રાણી સંગ્રહાલયો, વાઈલ્ડલાઈફ સફારી પાર્ક અને જનીન બેંકો જેવી નિયંત્રિત જગ્યાઓ પર રાખવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત, જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ, એમેઝોન રેઈનફોરેસ્ટ અને હિમાલયનો વિસ્તાર એ $in situ$ સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે, જેમાં પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નૈસર્ગિક નિવાસસ્થાનમાં જ સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે.

(D) : બાયોસ્ફિયર રિઝર્વનો $Core$ $zone$ અથવા $Natural$ $zone$ એ ખલેલ વગરનું અને કાયદેસર રીતે સુરક્ષિત નિવસનતંત્ર છે.
આ વિસ્તારમાં કોઈ પણ માનવીય પ્રવૃત્તિની મંજૂરી નથી.
$Buffer$ $zone$ માં થોડી માનવીય પ્રવૃત્તિઓની મંજૂરી હોય છે,જ્યારે $Transition$ $zone$ માં વસાહતો અને ખેતી જેવી પ્રવૃત્તિઓ માટે રિઝર્વ મેનેજમેન્ટ અને સ્થાનિક લોકો વચ્ચે સક્રિય સહકાર જોવા મળે છે.
$Restoration$ $zone$ એ ક્ષતિગ્રસ્ત વિસ્તાર છે જેને કુદરતી સ્વરૂપમાં પાછું લાવવા માટે પસંદ કરવામાં આવે છે.