Hindi

Fundamental definite integration Questions in Hindi

Class 12 Mathematics · 7-2.Definite Integral · Fundamental definite integration

682+

Questions

Hindi

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 682 questions in Hindi

51
MediumMCQ
$\int_0^{\pi /4} \sec x \log (\sec x + \tan x) \, dx = $
A
$\frac{1}{2} [\log (1 + \sqrt{2})]^2$
B
$[\log (1 + \sqrt{2})]^2$
C
$\frac{1}{2} [\log (\sqrt{2} - 1)]^3$
D
$\frac{1}{2} [\log (\sqrt{2} - 1)]^2$

Solution

(A) माना $I = \int_0^{\pi /4} \sec x \log (\sec x + \tan x) \, dx$.
$t = \log (\sec x + \tan x)$ प्रतिस्थापित करने पर।
तब $dt = \frac{1}{\sec x + \tan x} (\sec x \tan x + \sec^2 x) \, dx = \frac{\sec x (\tan x + \sec x)}{\sec x + \tan x) \, dx = \sec x \, dx}$.
समाकलन की सीमाओं को बदलने पर:
जब $x = 0$,तब $t = \log (\sec 0 + \tan 0) = \log (1 + 0) = \log 1 = 0$.
जब $x = \pi / 4$,तब $t = \log (\sec(\pi / 4) + \tan(\pi / 4)) = \log (\sqrt{2} + 1)$.
अब,समाकलन इस प्रकार होगा:
$I = \int_0^{\log (\sqrt{2} + 1)} t \, dt = \left[ \frac{t^2}{2} \right]_0^{\log (\sqrt{2} + 1)} = \frac{1}{2} [\log (\sqrt{2} + 1)]^2$.
अतः,सही विकल्प $A$ है।
52
EasyMCQ
$\int_0^{2/3} \frac{dx}{4 + 9x^2} = $
A
$\frac{\pi}{12}$
B
$\frac{\pi}{24}$
C
$\frac{\pi}{4}$
D
$0$

Solution

(B) समाकल $I = \int_0^{2/3} \frac{dx}{4 + 9x^2}$ का मूल्यांकन करने के लिए,हम हर को फिर से लिखते हैं:
$I = \int_0^{2/3} \frac{dx}{2^2 + (3x)^2}$.
मान लीजिए $3x = u$,तो $3dx = du$,जिसका अर्थ है $dx = \frac{du}{3}$.
जब $x = 0$,तो $u = 0$. जब $x = 2/3$,तो $u = 2$.
इन मानों को समाकल में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int_0^2 \frac{1}{2^2 + u^2} \cdot \frac{du}{3} = \frac{1}{3} \int_0^2 \frac{du}{2^2 + u^2}$.
मानक सूत्र $\int \frac{du}{a^2 + u^2} = \frac{1}{a} \tan^{-1}(\frac{u}{a}) + C$ का उपयोग करते हुए:
$I = \frac{1}{3} \left[ \frac{1}{2} \tan^{-1}(\frac{u}{2}) \right]_0^2 = \frac{1}{6} [\tan^{-1}(1) - \tan^{-1}(0)]$.
चूंकि $\tan^{-1}(1) = \frac{\pi}{4}$ और $\tan^{-1}(0) = 0$:
$I = \frac{1}{6} \times \frac{\pi}{4} = \frac{\pi}{24}$.
53
MediumMCQ
$\int_0^1 \frac{x^4 + 1}{x^2 + 1} \, dx$ का मान है
A
$\frac{1}{6}(3\pi - 4)$
B
$\frac{1}{6}(3 - 4\pi)$
C
$\frac{1}{6}(3\pi + 4)$
D
$\frac{1}{6}(3 + 4\pi)$

Solution

(A) माना $I = \int_0^1 \frac{x^4 + 1}{x^2 + 1} \, dx$.
हम समाकल्य को $\frac{x^4 - 1 + 2}{x^2 + 1} = \frac{(x^2 - 1)(x^2 + 1) + 2}{x^2 + 1} = x^2 - 1 + \frac{2}{x^2 + 1}$ के रूप में लिख सकते हैं।
अब,पद-दर-पद समाकलन करने पर:
$I = \int_0^1 (x^2 - 1) \, dx + 2 \int_0^1 \frac{1}{x^2 + 1} \, dx$.
समाकलन का मान ज्ञात करने पर:
$I = \left[ \frac{x^3}{3} - x \right]_0^1 + 2 \left[ \tan^{-1} x \right]_0^1$.
$I = \left( \frac{1}{3} - 1 \right) - (0) + 2 \left( \tan^{-1}(1) - \tan^{-1}(0) \right)$.
$I = -\frac{2}{3} + 2 \left( \frac{\pi}{4} - 0 \right)$.
$I = -\frac{2}{3} + \frac{\pi}{2} = \frac{3\pi - 4}{6}$.
54
DifficultMCQ
$\int_0^{\pi /4} [\sqrt{\tan x} + \sqrt{\cot x}] \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\sqrt{2} \pi$
B
$\frac{\pi}{2}$
C
$\frac{\pi}{\sqrt{2}}$
D
$2\pi$

Solution

(C) माना $I = \int_0^{\pi /4} [\sqrt{\tan x} + \sqrt{\cot x}] \, dx$.
हम समाकल्य को इस प्रकार लिख सकते हैं:
$I = \int_0^{\pi /4} \left( \sqrt{\frac{\sin x}{\cos x}} + \sqrt{\frac{\cos x}{\sin x}} \right) dx = \int_0^{\pi /4} \frac{\sin x + \cos x}{\sqrt{\sin x \cos x}} \, dx$.
अंश और हर को $\sqrt{2}$ से गुणा करने पर:
$I = \sqrt{2} \int_0^{\pi /4} \frac{\sin x + \cos x}{\sqrt{2 \sin x \cos x}} \, dx = \sqrt{2} \int_0^{\pi /4} \frac{\sin x + \cos x}{\sqrt{1 - (\sin x - \cos x)^2}} \, dx$.
माना $t = \sin x - \cos x$. तब $dt = (\cos x + \sin x) \, dx$.
जब $x = 0$,तब $t = \sin 0 - \cos 0 = -1$.
जब $x = \pi / 4$,तब $t = \sin(\pi / 4) - \cos(\pi / 4) = 0$.
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \sqrt{2} \int_{-1}^0 \frac{dt}{\sqrt{1 - t^2}} = \sqrt{2} [\sin^{-1} t]_{-1}^0$.
$I = \sqrt{2} [\sin^{-1}(0) - \sin^{-1}(-1)] = \sqrt{2} [0 - (-\pi / 2)] = \sqrt{2} \cdot \frac{\pi}{2} = \frac{\pi}{\sqrt{2}}$.
55
MediumMCQ
$\int_0^1 \sqrt{\frac{1-x}{1+x}} \,dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\left(\frac{\pi}{2} - 1\right)$
B
$\left(\frac{\pi}{2} + 1\right)$
C
$\frac{\pi}{2}$
D
$(\pi + 1)$

Solution

(A) माना $I = \int_0^1 \sqrt{\frac{1-x}{1+x}} \,dx$.
समाकल्य का परिमेयकरण करने पर:
$I = \int_0^1 \frac{\sqrt{1-x}}{\sqrt{1+x}} \cdot \frac{\sqrt{1-x}}{\sqrt{1-x}} \,dx = \int_0^1 \frac{1-x}{\sqrt{1-x^2}} \,dx$.
समाकलन को अलग करने पर:
$I = \int_0^1 \frac{1}{\sqrt{1-x^2}} \,dx - \int_0^1 \frac{x}{\sqrt{1-x^2}} \,dx$.
पहले भाग के लिए,$\int \frac{1}{\sqrt{1-x^2}} \,dx = \sin^{-1}(x)$.
दूसरे भाग के लिए,$u = 1-x^2$ लेने पर,$du = -2x \,dx$ होगा,इसलिए $\int \frac{x}{\sqrt{1-x^2}} \,dx = -\sqrt{1-x^2}$.
निश्चित समाकलन का मान ज्ञात करने पर:
$I = [\sin^{-1}(x)]_0^1 + [\sqrt{1-x^2}]_0^1$.
$I = (\sin^{-1}(1) - \sin^{-1}(0)) + (\sqrt{1-1^2} - \sqrt{1-0^2})$.
$I = (\frac{\pi}{2} - 0) + (0 - 1) = \frac{\pi}{2} - 1$.
56
EasyMCQ
$\int_1^e \frac{1}{x} \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\infty$
B
$0$
C
$1$
D
$\log (1 + e)$

Solution

(C) मान लीजिए $I = \int_1^e \frac{1}{x} \, dx$ है।
हम जानते हैं कि $\frac{1}{x}$ का प्रति-अवकलज $\ln|x|$ होता है।
कलन के मूलभूत प्रमेय का उपयोग करने पर:
$I = [\ln|x|]_1^e$
$I = \ln(e) - \ln(1)$
चूंकि $\ln(e) = 1$ और $\ln(1) = 0$ है,
$I = 1 - 0 = 1$।
अतः,सही विकल्प $C$ है।
57
EasyMCQ
$\int_{1}^{x} \frac{\log(x^2)}{x} \, dx = $
A
$(\log x)^2$
B
$\frac{1}{2}(\log x)^2$
C
$\frac{\log(x^2)}{2}$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(A) दिया गया समाकलन: $I = \int_{1}^{x} \frac{\log(x^2)}{x} \, dx$
$\log(a^b) = b \log a$ गुणधर्म का उपयोग करने पर:
$I = \int_{1}^{x} \frac{2 \log x}{x} \, dx$
माना $t = \log x$,तब $dt = \frac{1}{x} \, dx$.
जब $x = 1$,तब $t = \log(1) = 0$.
जब $x = x$,तब $t = \log x$.
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int_{0}^{\log x} 2t \, dt$
$I = 2 \left[ \frac{t^2}{2} \right]_{0}^{\log x}$
$I = [t^2]_{0}^{\log x}$
$I = (\log x)^2 - 0^2 = (\log x)^2$
अतः,सही विकल्प $A$ है।
58
MediumMCQ
$\int_{0}^{\pi /2}{\frac{dx}{{{a}^{2}}{{\cos }^{2}}x+{{b}^{2}}{{\sin }^{2}}x}}\,=$
A
$\pi ab$
B
${\pi ^2}ab$
C
$\frac{\pi }{{ab}}$
D
$\frac{\pi }{{2ab}}$

Solution

(D) माना $I = \int_0^{\pi /2} {\frac{{dx}}{{{a^2}{{\cos }^2}x + {b^2}{{\sin }^2}x}}.} $
अंश और हर को ${\cos ^2}x$ से विभाजित करने पर,हमें प्राप्त होता है
$I = \int_0^{\pi /2} {\frac{{\sec^2 x \, dx}}{{{a^2} + {b^2}\tan^2 x}}} $
$b \tan x = t$ प्रतिस्थापित करने पर,हमें $b \sec^2 x \, dx = dt$ मिलता है,अर्थात $\sec^2 x \, dx = \frac{dt}{b}$.
जब $x = 0$,तब $t = 0$. जब $x = \frac{\pi}{2}$,तब $t \to \infty$.
अतः,$I = \int_0^\infty {\frac{{dt/b}}{{{a^2} + {t^2}}}} = \frac{1}{b} \int_0^\infty \frac{dt}{a^2 + t^2}$
सूत्र $\int \frac{dx}{a^2 + x^2} = \frac{1}{a} \tan^{-1}(\frac{x}{a}) + C$ का उपयोग करने पर,
$I = \frac{1}{b} \left[ \frac{1}{a} \tan^{-1} \left( \frac{t}{a} \right) \right]_0^\infty = \frac{1}{ab} \left( \tan^{-1}(\infty) - \tan^{-1}(0) \right)$
$I = \frac{1}{ab} \left( \frac{\pi}{2} - 0 \right) = \frac{\pi}{2ab}$.
59
DifficultMCQ
$\int_0^{\pi /4} (\cos x - \sin x) dx + \int_{\pi /4}^{5\pi /4} (\sin x - \cos x) dx + \int_{2\pi }^{\pi /4} (\cos x - \sin x) dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\sqrt{2} - 2$
B
$2\sqrt{2} - 2$
C
$3\sqrt{2} - 2$
D
$4\sqrt{2} - 2$

Solution

(D) माना $I = \int_0^{\pi /4} (\cos x - \sin x) dx + \int_{\pi /4}^{5\pi /4} (\sin x - \cos x) dx + \int_{2\pi }^{\pi /4} (\cos x - \sin x) dx$ है।
प्रत्येक समाकलन का मान ज्ञात करने पर:
$1$. $\int_0^{\pi /4} (\cos x - \sin x) dx = [\sin x + \cos x]_0^{\pi /4} = (\frac{1}{\sqrt{2}} + \frac{1}{\sqrt{2}}) - (0 + 1) = \sqrt{2} - 1$.
$2$. $\int_{\pi /4}^{5\pi /4} (\sin x - \cos x) dx = [-\cos x - \sin x]_{\pi /4}^{5\pi /4} = -[\cos x + \sin x]_{\pi /4}^{5\pi /4} = -[(-\frac{1}{\sqrt{2}} - \frac{1}{\sqrt{2}}) - (\frac{1}{\sqrt{2}} + \frac{1}{\sqrt{2}})] = -[-\sqrt{2} - \sqrt{2}] = 2\sqrt{2}$.
$3$. $\int_{2\pi }^{\pi /4} (\cos x - \sin x) dx = [\sin x + \cos x]_{2\pi }^{\pi /4} = (\frac{1}{\sqrt{2}} + \frac{1}{\sqrt{2}}) - (0 + 1) = \sqrt{2} - 1$.
इन मानों का योग करने पर: $I = (\sqrt{2} - 1) + 2\sqrt{2} + (\sqrt{2} - 1) = 4\sqrt{2} - 2$.
60
MediumMCQ
यदि $\left( \int_{0}^{a} x \, dx \right) \le (a + 4)$ है,तो
A
$0 \le a \le 4$
B
$-2 \le a \le 4$
C
$-2 \le a \le 0$
D
$a \le -2 \text{ या } a \ge 4$

Solution

(B) दी गई असमिका: $\int_{0}^{a} x \, dx \le a + 4$
निश्चित समाकलन का मूल्यांकन करने पर: $\left[ \frac{x^2}{2} \right]_{0}^{a} \le a + 4$
$\frac{a^2}{2} \le a + 4$
दोनों पक्षों को $2$ से गुणा करने पर: $a^2 \le 2a + 8$
पदों को व्यवस्थित करने पर: $a^2 - 2a - 8 \le 0$
द्विघात व्यंजक का गुणनखंड करने पर: $(a - 4)(a + 2) \le 0$
गुणनफल के शून्य या शून्य से कम होने के लिए,$a$ को इसके मूलों के बीच होना चाहिए: $-2 \le a \le 4$.
61
EasyMCQ
$\int_{-1}^{0} \frac{dx}{x^2 + 2x + 2} = $
A
$0$
B
$\pi / 4$
C
$\pi / 2$
D
$-\pi / 4$

Solution

(B) माना $I = \int_{-1}^{0} \frac{dx}{x^2 + 2x + 2}$.
सबसे पहले,हर में पूर्ण वर्ग बनाने पर: $x^2 + 2x + 2 = (x^2 + 2x + 1) + 1 = (x + 1)^2 + 1^2$.
अतः,समाकलन $I = \int_{-1}^{0} \frac{dx}{(x + 1)^2 + 1^2}$ हो जाता है।
मानक समाकलन सूत्र $\int \frac{dx}{x^2 + a^2} = \frac{1}{a} \tan^{-1}(\frac{x}{a}) + C$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = [\tan^{-1}(x + 1)]_{-1}^{0}$.
सीमाओं का मूल्यांकन करने पर:
$I = \tan^{-1}(0 + 1) - \tan^{-1}(-1 + 1) = \tan^{-1}(1) - \tan^{-1}(0)$.
चूंकि $\tan^{-1}(1) = \frac{\pi}{4}$ और $\tan^{-1}(0) = 0$,इसलिए:
$I = \frac{\pi}{4} - 0 = \frac{\pi}{4}$.
62
EasyMCQ
$\int_1^{\sqrt{3}} \frac{1}{1 + x^2} dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\pi / 12$
B
$\pi / 6$
C
$\pi / 4$
D
$\pi / 3$

Solution

(A) हम जानते हैं कि $\frac{1}{1 + x^2}$ का $x$ के सापेक्ष समाकलन $\tan^{-1}(x)$ होता है।
निश्चित समाकलन के लिए कलन के मूलभूत प्रमेय का उपयोग करते हुए:
$\int_1^{\sqrt{3}} \frac{1}{1 + x^2} dx = [\tan^{-1}(x)]_1^{\sqrt{3}}$
$= \tan^{-1}(\sqrt{3}) - \tan^{-1}(1)$
चूंकि $\tan^{-1}(\sqrt{3}) = \frac{\pi}{3}$ और $\tan^{-1}(1) = \frac{\pi}{4}$,इसलिए:
$= \frac{\pi}{3} - \frac{\pi}{4}$
$= \frac{4\pi - 3\pi}{12} = \frac{\pi}{12}$.
63
EasyMCQ
$\int_{1}^{3} (x - 1)(x - 2)(x - 3) \, dx = $
A
$3$
B
$2$
C
$1$
D
$0$

Solution

(D) माना $I = \int_{1}^{3} (x - 1)(x - 2)(x - 3) \, dx$.
समाकल्य का विस्तार करने पर: $(x - 1)(x - 2)(x - 3) = (x^2 - 3x + 2)(x - 3) = x^3 - 6x^2 + 11x - 6$.
अब,प्रत्येक पद का समाकलन करने पर:
$I = \left[ \frac{x^4}{4} - 2x^3 + \frac{11x^2}{2} - 6x \right]_{1}^{3}$.
ऊपरी सीमा $x = 3$ पर मान रखने पर:
$\left( \frac{81}{4} - 54 + \frac{99}{2} - 18 \right) = \frac{279}{4} - 72 = -\frac{9}{4}$.
निचली सीमा $x = 1$ पर मान रखने पर:
$\left( \frac{1}{4} - 2 + \frac{11}{2} - 6 \right) = \frac{23}{4} - 8 = -\frac{9}{4}$.
अतः,$I = -\frac{9}{4} - (-\frac{9}{4}) = 0$.
64
EasyMCQ
$\int_{2}^{3} \frac{dx}{x^2 - x} = $
A
$\log(2/3)$
B
$\log(1/4)$
C
$\log(4/3)$
D
$\log(8/3)$

Solution

(C) माना $I = \int_{2}^{3} \frac{dx}{x(x - 1)}$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए,हम लिख सकते हैं $\frac{1}{x(x - 1)} = \frac{1}{x - 1} - \frac{1}{x}$.
अतः,$I = \int_{2}^{3} \left( \frac{1}{x - 1} - \frac{1}{x} \right) dx$.
पदवार समाकलन करने पर,हमें प्राप्त होता है $I = [\log|x - 1| - \log|x|]_{2}^{3}$.
गुणधर्म $\log a - \log b = \log(a/b)$ का उपयोग करते हुए,$I = [\log|\frac{x - 1}{x}|]_{2}^{3}$.
सीमाओं को प्रतिस्थापित करने पर: $I = \log|\frac{3 - 1}{3}| - \log|\frac{2 - 1}{2}|$.
$I = \log(2/3) - \log(1/2) = \log(\frac{2/3}{1/2}) = \log(4/3)$.
65
MediumMCQ
$\int_{0}^{\pi} |\sin^3 \theta| \, d\theta$ का मान क्या है?
A
$0$
B
$3/8$
C
$4/3$
D
$\pi$

Solution

(C) माना $I = \int_{0}^{\pi} |\sin^3 \theta| \, d\theta$.
चूंकि $\theta \in [0, \pi]$ के लिए $\sin \theta \ge 0$ है,इसलिए $|\sin^3 \theta| = \sin^3 \theta$ होगा।
अतः,$I = \int_{0}^{\pi} \sin^3 \theta \, d\theta$.
सर्वसमिका $\sin^3 \theta = \sin \theta (1 - \cos^2 \theta)$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_{0}^{\pi} \sin \theta (1 - \cos^2 \theta) \, d\theta = \int_{0}^{\pi} \sin \theta \, d\theta - \int_{0}^{\pi} \sin \theta \cos^2 \theta \, d\theta$.
समाकलन करने पर:
$\int_{0}^{\pi} \sin \theta \, d\theta = [-\cos \theta]_{0}^{\pi} = -(\cos \pi - \cos 0) = -(-1 - 1) = 2$.
दूसरे भाग के लिए,$u = \cos \theta$ लेने पर,$du = -\sin \theta \, d\theta$ प्राप्त होता है।
जब $\theta = 0, u = 1$; जब $\theta = \pi, u = -1$.
$-\int_{0}^{\pi} \sin \theta \cos^2 \theta \, d\theta = \int_{1}^{-1} u^2 \, du = [\frac{u^3}{3}]_{1}^{-1} = \frac{(-1)^3}{3} - \frac{1^3}{3} = -\frac{1}{3} - \frac{1}{3} = -\frac{2}{3}$.
अतः,$I = 2 - \frac{2}{3} = \frac{4}{3}$.
66
MediumMCQ
$\int_{0}^{3} \frac{3x + 1}{x^2 + 9} dx = $
A
$\log(2\sqrt{2}) + \frac{\pi}{12}$
B
$\log(2\sqrt{2}) + \frac{\pi}{2}$
C
$\log(2\sqrt{2}) + \frac{\pi}{6}$
D
$\log(2\sqrt{2}) + \frac{\pi}{3}$

Solution

(A) हम समाकलन $I = \int_{0}^{3} \frac{3x + 1}{x^2 + 9} dx$ का मूल्यांकन करते हैं।
समाकलन को दो भागों में विभाजित करें: $I = \frac{3}{2} \int_{0}^{3} \frac{2x}{x^2 + 9} dx + \int_{0}^{3} \frac{1}{x^2 + 9} dx$.
दोनों भागों का समाकलन करने पर,हमें प्राप्त होता है: $I = \left[ \frac{3}{2} \log(x^2 + 9) + \frac{1}{3} \tan^{-1}\left(\frac{x}{3}\right) \right]_{0}^{3}$.
सीमाओं को लागू करने पर: $I = \left( \frac{3}{2} \log(9 + 9) + \frac{1}{3} \tan^{-1}(1) \right) - \left( \frac{3}{2} \log(0 + 9) + \frac{1}{3} \tan^{-1}(0) \right)$.
$I = \frac{3}{2} \log(18) + \frac{1}{3} \left(\frac{\pi}{4}\right) - \frac{3}{2} \log(9) - 0$.
$I = \frac{3}{2} \log\left(\frac{18}{9}\right) + \frac{\pi}{12} = \frac{3}{2} \log(2) + \frac{\pi}{12}$.
चूंकि $\frac{3}{2} \log(2) = \log(2^{3/2}) = \log(2\sqrt{2})$,अंतिम परिणाम $\log(2\sqrt{2}) + \frac{\pi}{12}$ है।
67
DifficultMCQ
$\int_2^3 \frac{x + 1}{x^2(x - 1)} dx$ का मान क्या है?
A
$2\log 2 - \frac{1}{6}$
B
$\log \frac{16}{9} - \frac{1}{6}$
C
$\log \frac{4}{3} - \frac{1}{6}$
D
$\log \frac{16}{9} + \frac{1}{6}$

Solution

(B) माना $I = \int_2^3 \frac{x + 1}{x^2(x - 1)} dx$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करते हुए,$\frac{x + 1}{x^2(x - 1)} = \frac{A}{x^2} + \frac{B}{x} + \frac{C}{x - 1}$.
$x^2(x - 1)$ से गुणा करने पर,$A(x - 1) + Bx(x - 1) + Cx^2 = x + 1$.
$x = 0$ रखने पर,$A(-1) = 1 \implies A = -1$.
$x = 1$ रखने पर,$C(1)^2 = 1 + 1 \implies C = 2$.
$x^2$ के गुणांकों की तुलना करने पर,$B + C = 0 \implies B = -2$.
अतः,$I = \int_2^3 \left( -\frac{1}{x^2} - \frac{2}{x} + \frac{2}{x - 1} \right) dx$.
$I = \left[ \frac{1}{x} - 2\log|x| + 2\log|x - 1| \right]_2^3$.
$I = \left[ \frac{1}{x} + 2\log\left| \frac{x - 1}{x} \right| \right]_2^3$.
$I = \left( \frac{1}{3} + 2\log\left( \frac{2}{3} \right) \right) - \left( \frac{1}{2} + 2\log\left( \frac{1}{2} \right) \right)$.
$I = \left( \frac{1}{3} - \frac{1}{2} \right) + 2\log\left( \frac{2/3}{1/2} \right) = -\frac{1}{6} + 2\log\left( \frac{4}{3} \right)$.
$I = \log\left( \frac{4}{3} \right)^2 - \frac{1}{6} = \log\frac{16}{9} - \frac{1}{6}$.
68
DifficultMCQ
$I = \int_0^{\pi /2} \frac{(\sin x + \cos x)^2}{\sqrt{1 + \sin 2x}} dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$3$
B
$1$
C
$2$
D
$0$

Solution

(C) दिया गया है $I = \int_0^{\pi /2} \frac{(\sin x + \cos x)^2}{\sqrt{1 + \sin 2x}} dx$।
हम जानते हैं कि $1 + \sin 2x = \sin^2 x + \cos^2 x + 2 \sin x \cos x = (\sin x + \cos x)^2$।
इसे समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \int_0^{\pi /2} \frac{(\sin x + \cos x)^2}{\sqrt{(\sin x + \cos x)^2}} dx$।
चूंकि $x \in [0, \pi/2]$ के लिए $\sin x + \cos x > 0$ है,इसलिए $\sqrt{(\sin x + \cos x)^2} = \sin x + \cos x$।
अतः,$I = \int_0^{\pi /2} (\sin x + \cos x) dx$।
समाकलन का मान निकालने पर:
$I = [-\cos x + \sin x]_0^{\pi /2}$।
$I = (-\cos(\pi/2) + \sin(\pi/2)) - (-\cos(0) + \sin(0))$।
$I = (0 + 1) - (-1 + 0) = 1 + 1 = 2$।
69
MediumMCQ
$\int_0^{\pi /8} \cos^3(4\theta) \, d\theta = $
A
$\frac{2}{3}$
B
$\frac{1}{4}$
C
$\frac{1}{3}$
D
$\frac{1}{6}$

Solution

(D) माना $I = \int_0^{\pi /8} \cos^3(4\theta) \, d\theta = \int_0^{\pi /8} \cos^2(4\theta) \cos(4\theta) \, d\theta$.
सर्वसमिका $\cos^2(4\theta) = 1 - \sin^2(4\theta)$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_0^{\pi /8} (1 - \sin^2(4\theta)) \cos(4\theta) \, d\theta$.
माना $t = \sin(4\theta)$. तब $dt = 4 \cos(4\theta) \, d\theta$,जिसका अर्थ है $\cos(4\theta) \, d\theta = \frac{dt}{4}$.
जब $\theta = 0$,तब $t = \sin(0) = 0$.
जब $\theta = \frac{\pi}{8}$,तब $t = \sin(4 \times \frac{\pi}{8}) = \sin(\frac{\pi}{2}) = 1$.
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \frac{1}{4} \int_0^1 (1 - t^2) \, dt = \frac{1}{4} [t - \frac{t^3}{3}]_0^1$.
$I = \frac{1}{4} (1 - \frac{1}{3}) = \frac{1}{4} (\frac{2}{3}) = \frac{1}{6}$.
70
MediumMCQ
$\int_3^8 \frac{2 - 3x}{x\sqrt{1 + x}} \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$2\log \left( \frac{3}{2e^3} \right)$
B
$\log \left( \frac{3}{e^3} \right)$
C
$4\log \left( \frac{3}{e^3} \right)$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(A) माना $I = \int_3^8 \frac{2 - 3x}{x\sqrt{1 + x}} \, dx$.
$1 + x = t^2$ प्रतिस्थापित करने पर,$x = t^2 - 1$ और $dx = 2t \, dt$ प्राप्त होता है।
जब $x = 3$,तब $t = 2$ और जब $x = 8$,तब $t = 3$ है।
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \int_2^3 \frac{2 - 3(t^2 - 1)}{(t^2 - 1)t} \cdot 2t \, dt = 2 \int_2^3 \frac{5 - 3t^2}{t^2 - 1} \, dt$.
$I = 2 \int_2^3 \left( \frac{2}{t^2 - 1} - 3 \right) \, dt$.
सूत्र $\int \frac{1}{t^2 - a^2} \, dt = \frac{1}{2a} \log \left| \frac{t - a}{t + a} \right|$ का उपयोग करने पर:
$I = 2 \left[ \frac{2}{2(1)} \log \left| \frac{t - 1}{t + 1} \right| - 3t \right]_2^3$.
$I = 2 \left[ \log \left| \frac{t - 1}{t + 1} \right| - 3t \right]_2^3$.
सीमाओं का मान रखने पर:
$I = 2 \left[ (\log(2/4) - 9) - (\log(1/3) - 6) \right] = 2 \left[ \log(1/2) - \log(1/3) - 3 \right]$.
$I = 2 \left[ \log(3/2) - 3 \right] = 2 \log \left( \frac{3}{2e^3} \right)$.
71
EasyMCQ
$\int_0^1 {x^2 e^x dx}$ का मान किसके बराबर है?
A
$e - 2$
B
$e + 2$
C
$e^2 - 2$
D
$e^2$

Solution

(A) माना $I = \int_0^1 x^2 e^x dx$.
खंडशः समाकलन (integration by parts) का उपयोग करते हुए,$\int u v dx = u \int v dx - \int (u' \int v dx) dx$.
यहाँ $u = x^2$ और $v = e^x$ लेने पर,$u' = 2x$ और $\int v dx = e^x$ प्राप्त होता है।
$I = [x^2 e^x]_0^1 - \int_0^1 2x e^x dx$.
$I = (1^2 e^1 - 0^2 e^0) - 2 \int_0^1 x e^x dx$.
$I = e - 2 \int_0^1 x e^x dx$.
अब,पुनः खंडशः समाकलन का उपयोग करके $\int_0^1 x e^x dx$ का मान ज्ञात करते हैं:
$\int_0^1 x e^x dx = [x e^x]_0^1 - \int_0^1 e^x dx = (e - 0) - [e^x]_0^1 = e - (e - 1) = 1$.
इस मान को $I$ के समीकरण में रखने पर:
$I = e - 2(1) = e - 2$.
72
DifficultMCQ
मान लीजिए ${I_1} = \int_1^2 \frac{dx}{\sqrt{1 + x^2}}$ और ${I_2} = \int_1^2 \frac{dx}{x}$,तो:
A
${I_1} > {I_2}$
B
${I_2} > {I_1}$
C
${I_1} = {I_2}$
D
${I_1} > 2{I_2}$

Solution

(B) हमें ${I_1} = \int_1^2 \frac{dx}{\sqrt{1 + x^2}}$ और ${I_2} = \int_1^2 \frac{dx}{x}$ दिया गया है।
सभी $x \in (1, 2)$ के लिए,हम जानते हैं कि $1 + x^2 > x^2$।
दोनों पक्षों का वर्गमूल लेने पर,हमें $\sqrt{1 + x^2} > x$ प्राप्त होता है।
चूंकि $x \in (1, 2)$ के लिए दोनों पक्ष धनात्मक हैं,व्युत्क्रम लेने पर असमिका बदल जाएगी:
$\frac{1}{\sqrt{1 + x^2}} < \frac{1}{x}$।
दोनों पक्षों का $1$ से $2$ तक $x$ के सापेक्ष समाकलन करने पर:
$\int_1^2 \frac{dx}{\sqrt{1 + x^2}} < \int_1^2 \frac{dx}{x}$।
अतः,${I_1} < {I_2}$,जिसका अर्थ है कि ${I_2} > {I_1}$।
73
DifficultMCQ
$\int_{1/e}^{\tan x} \frac{t \, dt}{1 + t^2} + \int_{1/e}^{\cot x} \frac{dt}{t(1 + t^2)}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$ - 1$
B
$1$
C
$0$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(B) माना $I = \int_{1/e}^{\tan x} \frac{t \, dt}{1 + t^2} + \int_{1/e}^{\cot x} \frac{dt}{t(1 + t^2)}$.
प्रथम समाकलन के लिए,$u = 1 + t^2$ लेने पर,$du = 2t \, dt$ प्राप्त होता है,अतः $\int \frac{t \, dt}{1 + t^2} = \frac{1}{2} \ln(1 + t^2)$.
$1/e$ से $\tan x$ तक सीमाएँ रखने पर: $\frac{1}{2} [\ln(1 + \tan^2 x) - \ln(1 + 1/e^2)] = \frac{1}{2} [\ln(\sec^2 x) - \ln(1 + 1/e^2)]$.
द्वितीय समाकलन के लिए,$\int \frac{dt}{t(1 + t^2)} = \int (\frac{1}{t} - \frac{t}{1 + t^2}) \, dt = \ln|t| - \frac{1}{2} \ln(1 + t^2)$.
$1/e$ से $\cot x$ तक सीमाएँ रखने पर: $[\ln(\cot x) - \frac{1}{2} \ln(1 + \cot^2 x)] - [\ln(1/e) - \frac{1}{2} \ln(1 + 1/e^2)]$.
चूँकि $1 + \cot^2 x = \csc^2 x$,यह पद $[\ln(\cot x) - \frac{1}{2} \ln(\csc^2 x)] - [\ln(1/e) - \frac{1}{2} \ln(1 + 1/e^2)]$ बन जाता है।
दोनों भागों को जोड़ने पर:
$I = \frac{1}{2} \ln(\sec^2 x) - \frac{1}{2} \ln(1 + 1/e^2) + \ln(\cot x) - \frac{1}{2} \ln(\csc^2 x) - \ln(1/e) + \frac{1}{2} \ln(1 + 1/e^2)$.
$I = \ln(\sec x) + \ln(\cot x) - \ln(\csc x) - \ln(1/e)$.
$I = \ln(\frac{\sec x \cdot \cot x}{\csc x}) - \ln(1/e) = \ln(1) - \ln(1/e) = 0 - (-1) = 1$.
74
MediumMCQ
$\int_{\pi /4}^{3\pi /4} \frac{dx}{1 + \cos x}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$2$
B
$-2$
C
$\frac{1}{2}$
D
$-\frac{1}{2}$

Solution

(A) माना $I = \int_{\pi /4}^{3\pi /4} \frac{dx}{1 + \cos x}$.
सर्वसमिका $1 + \cos x = 2\cos^2(x/2)$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_{\pi /4}^{3\pi /4} \frac{dx}{2\cos^2(x/2)} = \frac{1}{2} \int_{\pi /4}^{3\pi /4} \sec^2(x/2) dx$.
$\sec^2(x/2)$ का समाकलन करने पर:
$I = \frac{1}{2} [2 \tan(x/2)]_{\pi /4}^{3\pi /4} = [\tan(x/2)]_{\pi /4}^{3\pi /4}$.
सीमाओं का मान रखने पर:
$I = \tan(3\pi /8) - \tan(\pi /8)$.
चूंकि $\tan(3\pi /8) = \cot(\pi /8)$:
$I = \cot(\pi /8) - \tan(\pi /8) = \frac{\cos(\pi /8)}{\sin(\pi /8)} - \frac{\sin(\pi /8)}{\cos(\pi /8)} = \frac{\cos^2(\pi /8) - \sin^2(\pi /8)}{\sin(\pi /8)\cos(\pi /8)}$.
$\cos(2\theta) = \cos^2\theta - \sin^2\theta$ और $2\sin\theta\cos\theta = \sin(2\theta)$ का उपयोग करने पर:
$I = \frac{\cos(\pi /4)}{\frac{1}{2}\sin(\pi /4)} = 2 \cot(\pi /4) = 2(1) = 2$.
75
EasyMCQ
$\int_{\pi /4}^{\pi /2} \csc^2 x \, dx = $
A
$-1$
B
$1$
C
$0$
D
$\frac{1}{2}$

Solution

(B) हमें निश्चित समाकल $\int_{\pi /4}^{\pi /2} \csc^2 x \, dx$ का मान ज्ञात करना है।
याद रखें कि $\csc^2 x$ का प्रति-अवकलज $-\cot x$ होता है।
कलन के मूलभूत प्रमेय का उपयोग करते हुए:
$\int_{\pi /4}^{\pi /2} \csc^2 x \, dx = [-\cot x]_{\pi /4}^{\pi /2}$
$= -(\cot(\frac{\pi}{2}) - \cot(\frac{\pi}{4}))$
चूंकि $\cot(\frac{\pi}{2}) = 0$ और $\cot(\frac{\pi}{4}) = 1$ है:
$= -(0 - 1) = 1$.
76
DifficultMCQ
यदि $g(1) = g(2)$,तो $\int_1^2 {{{\left[ {f(g(x))} \right]}^{ - 1}}} f'\{ g(x)\} \;g'(x)\;dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$1$
B
$2$
C
$0$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(C) माना कि समाकलन $I = \int_1^2 \frac{f'(g(x)) \cdot g'(x)}{f(g(x))} \; dx$ है।
$u = f(g(x))$ प्रतिस्थापन करने पर।
अतः,अवकलन $du = f'(g(x)) \cdot g'(x) \; dx$ होगा।
अब,समाकलन की सीमाओं को बदलने पर:
जब $x = 1$,तब $u = f(g(1))$।
जब $x = 2$,तब $u = f(g(2))$।
चूंकि $g(1) = g(2)$ दिया गया है,इसलिए $f(g(1)) = f(g(2))$ होगा।
अतः,समाकलन $I = \int_{f(g(1))}^{f(g(1))} \frac{1}{u} \; du$ बन जाता है।
निश्चित समाकलन की निचली और ऊपरी सीमाएं समान होने के कारण,समाकलन का मान $0$ होगा।
77
MediumMCQ
$\int_{-4}^{4} |x + 2| \, dx = $
A
$50$
B
$24$
C
$20$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(C) हम निश्चित समाकल $\int_{-4}^{4} |x + 2| \, dx$ का मूल्यांकन अंतराल को $x = -2$ पर विभाजित करके करते हैं,जहाँ निरपेक्ष मान के अंदर का व्यंजक अपना चिह्न बदलता है।
चूँकि $x < -2$ के लिए $|x + 2| = -(x + 2)$ और $x \ge -2$ के लिए $|x + 2| = (x + 2)$ है,इसलिए:
$\int_{-4}^{4} |x + 2| \, dx = \int_{-4}^{-2} -(x + 2) \, dx + \int_{-2}^{4} (x + 2) \, dx$
प्रथम समाकल का मूल्यांकन:
$\int_{-4}^{-2} -(x + 2) \, dx = -\left[ \frac{x^2}{2} + 2x \right]_{-4}^{-2} = -\left[ (\frac{4}{2} - 4) - (\frac{16}{2} - 8) \right] = -[(-2) - (0)] = 2$
द्वितीय समाकल का मूल्यांकन:
$\int_{-2}^{4} (x + 2) \, dx = \left[ \frac{x^2}{2} + 2x \right]_{-2}^{4} = \left[ (\frac{16}{2} + 8) - (\frac{4}{2} - 4) \right] = [(8 + 8) - (-2)] = 16 + 2 = 18$
दोनों परिणामों का योग:
$2 + 18 = 20$
अतः,सही विकल्प $C$ है.
78
EasyMCQ
$\int_{ - \pi /2}^{\pi /2} {\sqrt {\frac{1}{2}(1 - \cos 2x)} } \,dx = $
A
$0$
B
$2$
C
$\frac{1}{2}$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(B) हम जानते हैं कि $1 - \cos 2x = 2 \sin^2 x$ होता है।
इस मान को समाकलन में रखने पर,हमें प्राप्त होता है:
$\int_{ - \pi /2}^{\pi /2} \sqrt{\frac{1}{2}(2 \sin^2 x)} \,dx = \int_{ - \pi /2}^{\pi /2} \sqrt{\sin^2 x} \,dx = \int_{ - \pi /2}^{\pi /2} |\sin x| \,dx$.
चूंकि $|\sin x|$ एक सम फलन है,हम लिख सकते हैं:
$2 \int_0^{\pi /2} \sin x \,dx$.
समाकलन का मान ज्ञात करने पर:
$2 [-\cos x]_0^{\pi /2} = 2 [-\cos(\pi/2) - (-\cos 0)] = 2 [0 + 1] = 2$.
79
MediumMCQ
यदि $f(x) = \begin{cases} 4x + 3, & 1 \le x \le 2 \\ 3x + 5, & 2 < x \le 4 \end{cases}$ है,तो $\int_1^4 f(x) \, dx = $
A
$80$
B
$20$
C
$-20$
D
$37$

Solution

(D) समाकलन $\int_1^4 f(x) \, dx$ का मूल्यांकन करने के लिए,हम $f(x)$ की परिभाषा के आधार पर अंतराल $[1, 4]$ को $x = 2$ पर विभाजित करते हैं:
$\int_1^4 f(x) \, dx = \int_1^2 (4x + 3) \, dx + \int_2^4 (3x + 5) \, dx$
पहला भाग: $\int_1^2 (4x + 3) \, dx = [2x^2 + 3x]_1^2 = (2(2)^2 + 3(2)) - (2(1)^2 + 3(1)) = (8 + 6) - (2 + 3) = 14 - 5 = 9$
दूसरा भाग: $\int_2^4 (3x + 5) \, dx = [\frac{3x^2}{2} + 5x]_2^4 = (\frac{3(16)}{2} + 5(4)) - (\frac{3(4)}{2} + 5(2)) = (24 + 20) - (6 + 10) = 44 - 16 = 28$
कुल समाकलन: $9 + 28 = 37$.
80
DifficultMCQ
सबसे छोटा अंतराल $[a, b]$ जिसके लिए $\int_0^1 \frac{dx}{\sqrt{1 + x^4}} \in [a, b]$ है,वह है
A
$[\frac{1}{\sqrt{2}}, 1]$
B
$[0, 1]$
C
$[\frac{1}{2}, 2]$
D
$[\frac{3}{4}, 1]$

Solution

(A) माना $I = \int_0^1 \frac{dx}{\sqrt{1 + x^4}}$ है।
$x \in [0, 1]$ के लिए,हमारे पास $0 \le x^4 \le 1$ है।
सभी पक्षों में $1$ जोड़ने पर,हमें $1 \le 1 + x^4 \le 2$ प्राप्त होता है।
वर्गमूल लेने पर,$1 \le \sqrt{1 + x^4} \le \sqrt{2}$ प्राप्त होता है।
व्युत्क्रम लेने पर,असमिका उलट जाती है: $\frac{1}{\sqrt{2}} \le \frac{1}{\sqrt{1 + x^4}} \le 1$।
$0$ से $1$ तक $x$ के सापेक्ष समाकलन करने पर,हमें $\int_0^1 \frac{1}{\sqrt{2}} dx \le \int_0^1 \frac{dx}{\sqrt{1 + x^4}} \le \int_0^1 1 dx$ प्राप्त होता है।
इसे सरल करने पर $\frac{1}{\sqrt{2}}(1 - 0) \le I \le 1(1 - 0)$ प्राप्त होता है,जो $\frac{1}{\sqrt{2}} \le I \le 1$ देता है।
अतः,सबसे छोटा अंतराल $[\frac{1}{\sqrt{2}}, 1]$ है।
81
EasyMCQ
$\int_{-1}^{1} |1 - x| \,dx = $
A
$-2$
B
$0$
C
$2$
D
$4$

Solution

(C) हमें निश्चित समाकल $I = \int_{-1}^{1} |1 - x| \,dx$ का मान ज्ञात करना है।
चूंकि समाकलन का अंतराल $[-1, 1]$ है,हम देखते हैं कि सभी $x \in [-1, 1]$ के लिए,$1 - x \ge 0$ है।
विशेष रूप से,जब $x = 1$ है,तो $1 - x = 0$ है,और $x < 1$ के लिए $1 - x > 0$ है।
इसलिए,सभी $x \in [-1, 1]$ के लिए $|1 - x| = 1 - x$ है।
अतः,समाकल इस प्रकार होगा:
$I = \int_{-1}^{1} (1 - x) \,dx$
$I = \left[ x - \frac{x^2}{2} \right]_{-1}^{1}$
$I = \left( 1 - \frac{1^2}{2} \right) - \left( -1 - \frac{(-1)^2}{2} \right)$
$I = \left( 1 - \frac{1}{2} \right) - \left( -1 - \frac{1}{2} \right)$
$I = \frac{1}{2} - \left( -\frac{3}{2} \right)$
$I = \frac{1}{2} + \frac{3}{2} = \frac{4}{2} = 2$.
अतः,सही विकल्प $C$ है।
82
DifficultMCQ
$\int_{-2}^{2} |1 - x^2| \, dx = $
A
$2$
B
$4$
C
$6$
D
$8$

Solution

(B) फलन $f(x) = |1 - x^2|$,$x = -1$ और $x = 1$ पर अपना चिह्न बदलता है।
हम समाकलन को इस प्रकार विभाजित कर सकते हैं:
$\int_{-2}^{2} |1 - x^2| \, dx = \int_{-2}^{-1} |1 - x^2| \, dx + \int_{-1}^{1} |1 - x^2| \, dx + \int_{1}^{2} |1 - x^2| \, dx$
अंतराल $[-2, -1]$ में,$1 - x^2 \le 0$,इसलिए $|1 - x^2| = -(1 - x^2) = x^2 - 1$।
अंतराल $[-1, 1]$ में,$1 - x^2 \ge 0$,इसलिए $|1 - x^2| = 1 - x^2$।
अंतराल $[1, 2]$ में,$1 - x^2 \le 0$,इसलिए $|1 - x^2| = -(1 - x^2) = x^2 - 1$।
अतः,समाकलन इस प्रकार होगा:
$\int_{-2}^{-1} (x^2 - 1) \, dx + \int_{-1}^{1} (1 - x^2) \, dx + \int_{1}^{2} (x^2 - 1) \, dx$
$= [\frac{x^3}{3} - x]_{-2}^{-1} + [x - \frac{x^3}{3}]_{-1}^{1} + [\frac{x^3}{3} - x]_{1}^{2}$
$= ((\frac{-1}{3} + 1) - (\frac{-8}{3} + 2)) + ((1 - \frac{1}{3}) - (-1 + \frac{1}{3})) + ((\frac{8}{3} - 2) - (\frac{1}{3} - 1))$
$= (\frac{2}{3} - (-\frac{2}{3})) + (\frac{2}{3} - (-\frac{2}{3})) + (\frac{2}{3} - (-\frac{2}{3}))$
$= \frac{4}{3} + \frac{4}{3} + \frac{4}{3} = \frac{12}{3} = 4.$
83
DifficultMCQ
$\int_0^{\pi /2} {\left| {\sin \left( {x - \frac{\pi }{4}} \right)} \right|} \,dx$ का सही मूल्यांकन है
A
$2 + \sqrt{2}$
B
$2 - \sqrt{2}$
C
$-2 + \sqrt{2}$
D
$0$

Solution

(B) माना $I = \int_0^{\pi /2} {\left| {\sin \left( {x - \frac{\pi }{4}} \right)} \right|} \,dx$ है।
चूंकि $x \in [0, \pi/4]$ के लिए $\sin(x - \pi/4) \le 0$ और $x \in [\pi/4, \pi/2]$ के लिए $\sin(x - \pi/4) \ge 0$ है,इसलिए हम समाकलन को दो भागों में विभाजित करते हैं:
$I = - \int_0^{\pi /4} {\sin \left( {x - \frac{\pi }{4}} \right)dx} + \int_{\pi /4}^{\pi /2} {\sin \left( {x - \frac{\pi }{4}} \right)dx}$.
समाकलन का मूल्यांकन करने पर:
$I = - [-\cos(x - \pi/4)]_0^{\pi/4} + [-\cos(x - \pi/4)]_{\pi/4}^{\pi/2}$.
$I = [\cos(x - \pi/4)]_0^{\pi/4} - [\cos(x - \pi/4)]_{\pi/4}^{\pi/2}$.
$I = (\cos(0) - \cos(-\pi/4)) - (\cos(\pi/4) - \cos(0))$.
$I = (1 - 1/\sqrt{2}) - (1/\sqrt{2} - 1)$.
$I = 1 - 1/\sqrt{2} - 1/\sqrt{2} + 1 = 2 - 2/\sqrt{2} = 2 - \sqrt{2}$.
84
EasyMCQ
$\int_0^\pi |\cos x| \, dx = $
A
$\pi$
B
$0$
C
$2$
D
$1$

Solution

(C) हमें समाकलन $I = \int_0^\pi |\cos x| \, dx$ का मान ज्ञात करना है।
चूंकि $x \in [0, \pi/2]$ के लिए $\cos x \ge 0$ और $x \in [\pi/2, \pi]$ के लिए $\cos x \le 0$ है,इसलिए हम समाकलन को दो भागों में विभाजित करते हैं:
$I = \int_0^{\pi/2} \cos x \, dx + \int_{\pi/2}^\pi (-\cos x) \, dx$.
पहले भाग का मान: $\int_0^{\pi/2} \cos x \, dx = [\sin x]_0^{\pi/2} = \sin(\pi/2) - \sin(0) = 1 - 0 = 1$.
दूसरे भाग का मान: $\int_{\pi/2}^\pi -\cos x \, dx = -[\sin x]_{\pi/2}^\pi = -(\sin(\pi) - \sin(\pi/2)) = -(0 - 1) = 1$.
दोनों भागों को जोड़ने पर: $I = 1 + 1 = 2$.
85
DifficultMCQ
समाकलन $\int_{-\pi/4}^{\pi/4} \sin^4 x \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$3/2$
B
$-1/2$
C
$3/8$
D
$8/3$

Solution

(NONE) माना $I = \int_{-\pi/4}^{\pi/4} \sin^4 x \, dx$ है। चूंकि $f(x) = \sin^4 x$ एक सम फलन है,इसलिए $I = 2 \int_0^{\pi/4} \sin^4 x \, dx$ होगा।
सर्वसमिका $\sin^2 x = \frac{1 - \cos 2x}{2}$ का उपयोग करने पर,$\sin^4 x = (\frac{1 - \cos 2x}{2})^2 = \frac{1}{4}(1 - 2\cos 2x + \cos^2 2x)$ प्राप्त होता है।
आगे,$\cos^2 2x = \frac{1 + \cos 4x}{2}$ है,इसलिए $\sin^4 x = \frac{1}{4}(1 - 2\cos 2x + \frac{1 + \cos 4x}{2}) = \frac{1}{4}(\frac{3}{2} - 2\cos 2x + \frac{1}{2}\cos 4x) = \frac{3}{8} - \frac{1}{2}\cos 2x + \frac{1}{8}\cos 4x$।
इसका समाकलन करने पर,$I = 2 \int_0^{\pi/4} (\frac{3}{8} - \frac{1}{2}\cos 2x + \frac{1}{8}\cos 4x) \, dx = 2 [\frac{3}{8}x - \frac{1}{4}\sin 2x + \frac{1}{32}\sin 4x]_0^{\pi/4}$।
सीमाओं का मान रखने पर: $I = 2 [(\frac{3}{8} \cdot \frac{\pi}{4} - \frac{1}{4}\sin \frac{\pi}{2} + \frac{1}{32}\sin \pi) - (0)] = 2 [\frac{3\pi}{32} - \frac{1}{4}] = \frac{3\pi}{16} - \frac{1}{2}$।
86
DifficultMCQ
$\int_0^{1.5} {[x^2] \, dx}$,जहाँ $[.]$ महत्तम पूर्णांक फलन को दर्शाता है,का मान है
A
$2 + \sqrt{2}$
B
$2 - \sqrt{2}$
C
$-2 + \sqrt{2}$
D
$-2 - \sqrt{2}$

Solution

(B) समाकलन $I = \int_0^{1.5} [x^2] \, dx$ का मान ज्ञात करने के लिए,हम अंतराल $[0, 1.5]$ को उन बिंदुओं पर विभाजित करते हैं जहाँ $x^2$ एक पूर्णांक है।
$x^2 = 1 \implies x = 1$
$x^2 = 2 \implies x = \sqrt{2} \approx 1.414$
अतः,हम समाकलन को इस प्रकार विभाजित करते हैं:
$I = \int_0^1 [x^2] \, dx + \int_1^{\sqrt{2}} [x^2] \, dx + \int_{\sqrt{2}}^{1.5} [x^2] \, dx$
$0 \le x < 1$ के लिए,$0 \le x^2 < 1$,इसलिए $[x^2] = 0$ है।
$1 \le x < \sqrt{2}$ के लिए,$1 \le x^2 < 2$,इसलिए $[x^2] = 1$ है।
$\sqrt{2} \le x < 1.5$ के लिए,$2 \le x^2 < 2.25$,इसलिए $[x^2] = 2$ है।
इन मानों को प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int_0^1 0 \, dx + \int_1^{\sqrt{2}} 1 \, dx + \int_{\sqrt{2}}^{1.5} 2 \, dx$
$I = 0 + [x]_1^{\sqrt{2}} + 2[x]_{\sqrt{2}}^{1.5}$
$I = (\sqrt{2} - 1) + 2(1.5 - \sqrt{2})$
$I = \sqrt{2} - 1 + 3 - 2\sqrt{2}$
$I = 2 - \sqrt{2}$
87
MediumMCQ
$\int_{1/e}^e |\log x| \, dx = $
A
$1 - \frac{1}{e}$
B
$2 \left( 1 - \frac{1}{e} \right)$
C
$\frac{1}{e} - 1$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(B) हमें समाकलन $I = \int_{1/e}^e |\log x| \, dx$ का मान ज्ञात करना है।
चूँकि $x \in [1/e, 1)$ के लिए $\log x < 0$ और $x \in [1, e]$ के लिए $\log x \ge 0$ है,इसलिए हम समाकलन को दो भागों में विभाजित करते हैं:
$I = \int_{1/e}^1 -\log x \, dx + \int_1^e \log x \, dx$.
समाकलन सूत्र $\int \log x \, dx = x \log x - x + C$ का उपयोग करते हुए:
$I = -[x \log x - x]_{1/e}^1 + [x \log x - x]_1^e$.
पहले भाग का मूल्यांकन करने पर: $-[(1 \cdot 0 - 1) - (\frac{1}{e} \log(1/e) - \frac{1}{e})] = -[-1 - (-\frac{1}{e} - \frac{1}{e})] = -[-1 + \frac{2}{e}] = 1 - \frac{2}{e}$.
दूसरे भाग का मूल्यांकन करने पर: $[(e \log e - e) - (1 \log 1 - 1)] = [(e - e) - (0 - 1)] = 0 - (-1) = 1$.
दोनों भागों को जोड़ने पर: $I = (1 - \frac{2}{e}) + 1 = 2 - \frac{2}{e} = 2 \left( 1 - \frac{1}{e} \right)$.
88
EasyMCQ
$\int_{0}^{\pi /2} \{ x - [\sin x] \} \,dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{\pi^2}{8}$
B
$\frac{\pi^2}{8} - 1$
C
$\frac{\pi^2}{8} - 2$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(D) दिया गया समाकलन $I = \int_{0}^{\pi /2} \{ x - [\sin x] \} \,dx$ है।
चूंकि $x \in [0, \pi/2]$ के लिए,$0 \le \sin x < 1$ होता है,इसलिए $[\sin x] = 0$ होगा।
अतः,$I = \int_{0}^{\pi /2} \{ x \} \,dx$ हो जाता है।
अंतराल $[0, \pi/2]$ में पूर्णांक $1$ स्थित है,इसलिए समाकलन को विभाजित करने पर: $I = \int_{0}^{1} x \,dx + \int_{1}^{\pi /2} (x - 1) \,dx$।
प्रथम भाग: $\int_{0}^{1} x \,dx = [\frac{x^2}{2}]_{0}^{1} = \frac{1}{2}$।
द्वितीय भाग: $\int_{1}^{\pi /2} (x - 1) \,dx = [\frac{x^2}{2} - x]_{1}^{\pi /2} = (\frac{\pi^2}{8} - \frac{\pi}{2}) - (\frac{1}{2} - 1) = \frac{\pi^2}{8} - \frac{\pi}{2} + \frac{1}{2}$।
कुल योग: $I = \frac{1}{2} + \frac{\pi^2}{8} - \frac{\pi}{2} + \frac{1}{2} = \frac{\pi^2}{8} - \frac{\pi}{2} + 1$।
यह मान विकल्पों में नहीं है,अतः सही विकल्प $D$ है।
89
DifficultMCQ
$\int_{\pi}^{2\pi} [2\sin x] \, dx$ का मान,जहाँ $[\cdot]$ महत्तम पूर्णांक फलन को दर्शाता है,है
A
$-\pi$
B
$-2\pi$
C
$-\frac{5\pi}{3}$
D
$\frac{5\pi}{3}$

Solution

(C) माना $I = \int_{\pi}^{2\pi} [2\sin x] \, dx$. अंतराल $[\pi, 2\pi]$ में,$\sin x$ का मान $0$ से $-1$ और वापस $0$ तक जाता है। अतः,$2\sin x$ का मान $0$ से $-2$ और वापस $0$ तक जाता है।
हम $[2\sin x]$ के मानों के आधार पर समाकलन को विभाजित करते हैं:
$1$. $x \in [\pi, 7\pi/6]$ के लिए,$2\sin x \in [-1, 0]$,इसलिए $[2\sin x] = -1$.
$2$. $x \in [7\pi/6, 3\pi/2]$ के लिए,$2\sin x \in [-2, -1]$,इसलिए $[2\sin x] = -2$.
$3$. $x \in [3\pi/2, 11\pi/6]$ के लिए,$2\sin x \in [-2, -1]$,इसलिए $[2\sin x] = -2$.
$4$. $x \in [11\pi/6, 2\pi]$ के लिए,$2\sin x \in [-1, 0]$,इसलिए $[2\sin x] = -1$.
$I = \int_{\pi}^{7\pi/6} (-1) \, dx + \int_{7\pi/6}^{3\pi/2} (-2) \, dx + \int_{3\pi/2}^{11\pi/6} (-2) \, dx + \int_{11\pi/6}^{2\pi} (-1) \, dx$
$I = -1(\frac{7\pi}{6} - \pi) - 2(\frac{3\pi}{2} - \frac{7\pi}{6}) - 2(\frac{11\pi}{6} - \frac{3\pi}{2}) - 1(2\pi - \frac{11\pi}{6})$
$I = -(\frac{\pi}{6}) - 2(\frac{2\pi}{6}) - 2(\frac{2\pi}{6}) - (\frac{\pi}{6})$
$I = -\frac{\pi}{6} - \frac{4\pi}{6} - \frac{4\pi}{6} - \frac{\pi}{6} = -\frac{10\pi}{6} = -\frac{5\pi}{3}$.
90
MediumMCQ
$\int_1^5 (|x - 3| + |1 - x|) \, dx$ का मान क्या है?
A
$10$
B
$\frac{5}{6}$
C
$21$
D
$12$

Solution

(D) माना $I = \int_1^5 (|x - 3| + |1 - x|) \, dx$.
चूंकि $x \in [1, 5]$,इसलिए $|1 - x| = x - 1$ होगा।
अतः,$I = \int_1^5 |x - 3| \, dx + \int_1^5 (x - 1) \, dx$.
पहले भाग के लिए,$\int_1^5 |x - 3| \, dx = \int_1^3 -(x - 3) \, dx + \int_3^5 (x - 3) \, dx$.
$= [-\frac{(x - 3)^2}{2}]_1^3 + [\frac{(x - 3)^2}{2}]_3^5 = (0 - (-2)) + (2 - 0) = 2 + 2 = 4$.
दूसरे भाग के लिए,$\int_1^5 (x - 1) \, dx = [\frac{x^2}{2} - x]_1^5 = (\frac{25}{2} - 5) - (\frac{1}{2} - 1) = 7.5 - (-0.5) = 8$.
इसलिए,$I = 4 + 8 = 12$.
91
DifficultMCQ
यदि $(n - m)$ विषम है और $|m| \ne |n|,$ तो $\int_0^\pi {\cos mx \sin nx} \,dx$ का मान क्या है?
A
$\frac{2n}{n^2 - m^2}$
B
$0$
C
$\frac{2n}{m^2 - n^2}$
D
$\frac{2m}{n^2 - m^2}$

Solution

(A) माना $I = \int_0^\pi \cos mx \sin nx \,dx$.
त्रिकोणमितीय सर्वसमिका $2 \sin A \cos B = \sin(A+B) + \sin(A-B)$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है $\cos mx \sin nx = \frac{1}{2} [\sin(n+m)x - \sin(m-n)x] = \frac{1}{2} [\sin(n+m)x + \sin(n-m)x]$.
इसका समाकलन करने पर:
$I = \frac{1}{2} \int_0^\pi [\sin(n+m)x + \sin(n-m)x] \,dx$
$I = \frac{1}{2} \left[ -\frac{\cos(n+m)x}{n+m} - \frac{\cos(n-m)x}{n-m} \right]_0^\pi$
$I = -\frac{1}{2} \left[ \left( \frac{\cos(n+m)\pi}{n+m} + \frac{\cos(n-m)\pi}{n-m} \right) - \left( \frac{1}{n+m} + \frac{1}{n-m} \right) \right]$
चूंकि $(n-m)$ विषम है,इसलिए $(n+m)$ भी विषम होगा। अतः,$\cos(n+m)\pi = -1$ और $\cos(n-m)\pi = -1$.
$I = -\frac{1}{2} \left[ \left( \frac{-1}{n+m} - \frac{1}{n-m} \right) - \left( \frac{1}{n+m} + \frac{1}{n-m} \right) \right]$
$I = -\frac{1}{2} \left[ -2 \left( \frac{1}{n+m} + \frac{1}{n-m} \right) \right] = \frac{1}{n+m} + \frac{1}{n-m}$
$I = \frac{(n-m) + (n+m)}{n^2 - m^2} = \frac{2n}{n^2 - m^2}$.
92
DifficultMCQ
यदि $I = \int_0^{100\pi} \sqrt{1 - \cos 2x} \, dx$ है,तो $I$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$100\sqrt{2}$
B
$200\sqrt{2}$
C
$50\sqrt{2}$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(B) दिया गया है $I = \int_0^{100\pi} \sqrt{1 - \cos 2x} \, dx$.
सर्वसमिका $1 - \cos 2x = 2 \sin^2 x$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है $\sqrt{1 - \cos 2x} = \sqrt{2 \sin^2 x} = \sqrt{2} |\sin x|$.
अतः,$I = \sqrt{2} \int_0^{100\pi} |\sin x| \, dx$.
चूंकि $|\sin x|$ एक आवर्ती फलन है जिसका आवर्तकाल $\pi$ है,हम लिख सकते हैं $\int_0^{100\pi} |\sin x| \, dx = 100 \int_0^{\pi} |\sin x| \, dx$.
अंतराल $[0, \pi]$ में,$\sin x \ge 0$ है,इसलिए $|\sin x| = \sin x$ होगा।
अतः,$I = 100\sqrt{2} \int_0^{\pi} \sin x \, dx$.
समाकलन करने पर: $\int_0^{\pi} \sin x \, dx = [-\cos x]_0^{\pi} = -(\cos \pi - \cos 0) = -(-1 - 1) = 2$.
इसलिए,$I = 100\sqrt{2} \times 2 = 200\sqrt{2}$.
93
DifficultMCQ
यदि $[x]$ उस महत्तम पूर्णांक को दर्शाता है जो $x$ से कम या उसके बराबर है,तो समाकल $\int_0^2 {{x^2}[x]\,dx} $ का मान क्या होगा ($/3$ में)?
A
$5$
B
$7$
C
$8$
D
$4$

Solution

(B) समाकल $I = \int_0^2 x^2 [x] \, dx$ द्वारा दिया गया है।
चूंकि $[x]$ महत्तम पूर्णांक फलन है,हम अंतराल $[0, 2]$ को $[0, 1)$ और $[1, 2]$ में विभाजित करते हैं।
$0 \le x < 1$ के लिए,$[x] = 0$।
$1 \le x < 2$ के लिए,$[x] = 1$।
अतः,$I = \int_0^1 x^2(0) \, dx + \int_1^2 x^2(1) \, dx$।
$I = 0 + \int_1^2 x^2 \, dx$।
$I = \left[ \frac{x^3}{3} \right]_1^2 = \frac{2^3}{3} - \frac{1^3}{3} = \frac{8}{3} - \frac{1}{3} = \frac{7}{3}$।
94
EasyMCQ
$\int_{0}^{2\pi} |\sin x| \, dx = $
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
$4$

Solution

(D) हमें समाकलन $I = \int_{0}^{2\pi} |\sin x| \, dx$ का मान ज्ञात करना है।
चूंकि $x \in [0, \pi]$ के लिए $|\sin x| = \sin x$ और $x \in [\pi, 2\pi]$ के लिए $|\sin x| = -\sin x$ होता है,इसलिए हम समाकलन को दो भागों में विभाजित करते हैं:
$I = \int_{0}^{\pi} \sin x \, dx + \int_{\pi}^{2\pi} -\sin x \, dx$
$I = [-\cos x]_{0}^{\pi} + [\cos x]_{\pi}^{2\pi}$
$I = (-(\cos \pi - \cos 0)) + (\cos 2\pi - \cos \pi)$
$I = (-(-1 - 1)) + (1 - (-1))$
$I = (2) + (2) = 4$.
95
MediumMCQ
$\int_0^{2\pi} |\sin^3 \theta| \, d\theta$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$0$
B
$3/8$
C
$8/3$
D
$\pi$

Solution

(C) फलन $f(\theta) = |\sin^3 \theta|$ का आवर्तकाल $\pi$ है।
अतः,$\int_0^{2\pi} |\sin^3 \theta| \, d\theta = 2 \int_0^{\pi} |\sin^3 \theta| \, d\theta$.
चूँकि $\theta \in [0, \pi]$ के लिए $\sin \theta \ge 0$ है,इसलिए $|\sin^3 \theta| = \sin^3 \theta$ होगा।
सर्वसमिका $\sin 3\theta = 3\sin \theta - 4\sin^3 \theta$ का उपयोग करने पर,$\sin^3 \theta = \frac{3\sin \theta - \sin 3\theta}{4}$ प्राप्त होता है।
अतः,समाकलन $2 \int_0^{\pi} \frac{3\sin \theta - \sin 3\theta}{4} \, d\theta = \frac{1}{2} \int_0^{\pi} (3\sin \theta - \sin 3\theta) \, d\theta$ हो जाता है।
समाकलन का मान निकालने पर: $\frac{1}{2} [-3\cos \theta + \frac{1}{3}\cos 3\theta]_0^{\pi}$.
$= \frac{1}{2} [(-3\cos \pi + \frac{1}{3}\cos 3\pi) - (-3\cos 0 + \frac{1}{3}\cos 0)]$.
$= \frac{1}{2} [(3 - 1/3) - (-3 + 1/3)] = \frac{1}{2} [8/3 - (-8/3)] = \frac{1}{2} [16/3] = 8/3$.
96
EasyMCQ
$\int_{-1}^{2} {|x|\,dx} =$ ($/2$ में)
A
$5$
B
$1$
C
$3$
D
$7$

Solution

(A) हमें निश्चित समाकल $I = \int_{-1}^{2} {|x|\,dx}$ का मान ज्ञात करना है।
चूंकि फलन $|x|$ का मान $x = 0$ पर बदलता है,इसलिए हम समाकल को दो भागों में विभाजित करते हैं:
$I = \int_{-1}^{0} {|x|\,dx} + \int_{0}^{2} {|x|\,dx}$.
$x \in [-1, 0]$ के लिए,$|x| = -x$ और $x \in [0, 2]$ के लिए,$|x| = x$ होता है।
अतः,$I = \int_{-1}^{0} {-x\,dx} + \int_{0}^{2} {x\,dx}$.
पहले भाग का समाकलन: $\int_{-1}^{0} {-x\,dx} = -\left[ \frac{x^2}{2} \right]_{-1}^{0} = -\left( 0 - \frac{(-1)^2}{2} \right) = -\left( 0 - \frac{1}{2} \right) = \frac{1}{2}$.
दूसरे भाग का समाकलन: $\int_{0}^{2} {x\,dx} = \left[ \frac{x^2}{2} \right]_{0}^{2} = \left( \frac{2^2}{2} - 0 \right) = \frac{4}{2} = 2$.
दोनों भागों को जोड़ने पर: $I = \frac{1}{2} + 2 = \frac{5}{2}$.
97
MediumMCQ
$\int_{0}^{3} {|2 - x| \, dx}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$2/7$
B
$5/2$
C
$3/2$
D
$-3/2$

Solution

(B) माना $I = \int_{0}^{3} {|2 - x| \, dx}$ है।
चूँकि $x \le 2$ के लिए $|2 - x| = 2 - x$ और $x > 2$ के लिए $|2 - x| = -(2 - x) = x - 2$ होता है,इसलिए हम समाकलन को $x = 2$ पर विभाजित करते हैं:
$I = \int_{0}^{2} {(2 - x) \, dx} + \int_{2}^{3} {(x - 2) \, dx}$
प्रथम समाकलन का मान:
$\int_{0}^{2} {(2 - x) \, dx} = [2x - \frac{x^2}{2}]_{0}^{2} = (4 - 2) - (0 - 0) = 2$
द्वितीय समाकलन का मान:
$\int_{2}^{3} {(x - 2) \, dx} = [\frac{x^2}{2} - 2x]_{2}^{3} = (\frac{9}{2} - 6) - (\frac{4}{2} - 4) = (\frac{9-12}{2}) - (2 - 4) = -\frac{3}{2} - (-2) = -\frac{3}{2} + 2 = \frac{1}{2}$
दोनों भागों को जोड़ने पर:
$I = 2 + \frac{1}{2} = \frac{5}{2}$.
98
MediumMCQ
$\int_{0}^{1} |3x^2 - 1| dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$0$
B
$4/(3\sqrt{3})$
C
$3/7$
D
$5/6$

Solution

(B) हमें समाकलन $I = \int_{0}^{1} |3x^2 - 1| dx$ का मान ज्ञात करना है।
सबसे पहले,हम वह बिंदु ज्ञात करते हैं जहाँ $3x^2 - 1 = 0$ होता है,जो $x^2 = 1/3$ देता है,इसलिए $x = 1/\sqrt{3}$ (क्योंकि $x \in [0, 1]$)।
$0 \le x < 1/\sqrt{3}$ के लिए,$3x^2 - 1 < 0$ है,इसलिए $|3x^2 - 1| = 1 - 3x^2$।
$1/\sqrt{3} < x \le 1$ के लिए,$3x^2 - 1 > 0$ है,इसलिए $|3x^2 - 1| = 3x^2 - 1$।
अतः,$I = \int_{0}^{1/\sqrt{3}} (1 - 3x^2) dx + \int_{1/\sqrt{3}}^{1} (3x^2 - 1) dx$।
समाकलन का मान निकालने पर:
$I = [x - x^3]_{0}^{1/\sqrt{3}} + [x^3 - x]_{1/\sqrt{3}}^{1}$।
$I = (\frac{1}{\sqrt{3}} - \frac{1}{3\sqrt{3}}) - (0) + (1 - 1) - (\frac{1}{3\sqrt{3}} - \frac{1}{\sqrt{3}})$।
$I = \frac{2}{3\sqrt{3}} - (\frac{1-3}{3\sqrt{3}}) = \frac{2}{3\sqrt{3}} + \frac{2}{3\sqrt{3}} = \frac{4}{3\sqrt{3}}$।
99
DifficultMCQ
यदि $[x]$,$x$ से कम या उसके बराबर महत्तम पूर्णांक को दर्शाता है,तो $\int_{1}^{5} [|x - 3|] \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$1$
B
$2$
C
$4$
D
$8$

Solution

(B) माना $I = \int_{1}^{5} [|x - 3|] \, dx$.
हम निरपेक्ष मान और महत्तम पूर्णांक फलन की परिभाषा के आधार पर समाकलन को विभाजित करते हैं:
$I = \int_{1}^{3} [-(x - 3)] \, dx + \int_{3}^{5} [x - 3] \, dx$.
प्रथम भाग के लिए,$\int_{1}^{3} [3 - x] \, dx$:
जब $1 \le x < 2$,तब $1 < 3 - x \le 2$,इसलिए $[3 - x] = 1$.
जब $2 \le x < 3$,तब $0 < 3 - x \le 1$,इसलिए $[3 - x] = 0$.
अतः,$\int_{1}^{3} [3 - x] \, dx = \int_{1}^{2} 1 \, dx + \int_{2}^{3} 0 \, dx = [x]_{1}^{2} = 2 - 1 = 1$.
दूसरे भाग के लिए,$\int_{3}^{5} [x - 3] \, dx$:
जब $3 \le x < 4$,तब $0 \le x - 3 < 1$,इसलिए $[x - 3] = 0$.
जब $4 \le x < 5$,तब $1 \le x - 3 < 2$,इसलिए $[x - 3] = 1$.
अतः,$\int_{3}^{5} [x - 3] \, dx = \int_{3}^{4} 0 \, dx + \int_{4}^{5} 1 \, dx = [x]_{4}^{5} = 5 - 4 = 1$.
इसलिए,$I = 1 + 1 = 2$.
100
DifficultMCQ
समाकल $\int_{-\pi}^{\pi} (\cos ax - \sin bx)^2 dx$ का मान,जहाँ $a$ और $b$ पूर्णांक हैं,ज्ञात कीजिए।
A
$-\pi$
B
$0$
C
$\pi$
D
$2\pi$

Solution

(D) माना $I = \int_{-\pi}^{\pi} (\cos ax - \sin bx)^2 dx$ है।
समाकल्य का विस्तार करने पर,$I = \int_{-\pi}^{\pi} (\cos^2 ax + \sin^2 bx - 2\cos ax \sin bx) dx$ प्राप्त होता है।
समाकलन के रैखिकता गुण का उपयोग करने पर,$I = \int_{-\pi}^{\pi} (\cos^2 ax + \sin^2 bx) dx - 2\int_{-\pi}^{\pi} \cos ax \sin bx dx$।
चूंकि $\cos ax \sin bx$ एक विषम फलन है,इसलिए $\int_{-\pi}^{\pi} \cos ax \sin bx dx = 0$ होगा।
अतः,$I = \int_{-\pi}^{\pi} (\cos^2 ax + \sin^2 bx) dx$।
चूंकि फलन सम है,इसलिए $I = 2 \int_{0}^{\pi} (\cos^2 ax + \sin^2 bx) dx$ होगा।
सर्वसमिकाओं $\cos^2 \theta = \frac{1 + \cos 2\theta}{2}$ और $\sin^2 \theta = \frac{1 - \cos 2\theta}{2}$ का उपयोग करने पर:
$I = 2 \int_{0}^{\pi} (\frac{1 + \cos 2ax}{2} + \frac{1 - \cos 2bx}{2}) dx = \int_{0}^{\pi} (2 + \cos 2ax - \cos 2bx) dx$।
पद-दर-पद समाकलन करने पर,$I = [2x + \frac{\sin 2ax}{2a} - \frac{\sin 2bx}{2b}]_{0}^{\pi}$।
चूंकि $a$ और $b$ पूर्णांक हैं,इसलिए $\sin(2a\pi) = 0$ और $\sin(2b\pi) = 0$ होगा।
अतः,$I = 2\pi + 0 - 0 = 2\pi$।

7-2.Definite Integral — Fundamental definite integration · Frequently Asked Questions

1Are these 7-2.Definite Integral questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a 7-2.Definite Integral Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.