Properties Questions in Gujarati

(N/A) પ્રોપેન$-2-$ઓન $(CH_3COCH_3)$ શુષ્ક ઈથરની હાજરીમાં ગ્રીગનાર્ડ પ્રક્રિયક,મિથાઈલ મેગ્નેશિયમ હેલાઈડ ($CH_3MgX$,જ્યાં $X = Cl, Br, I$) સાથે પ્રક્રિયા કરીને યોગશીલ નીપજ બનાવે છે.
આ યોગશીલ નીપજનું એસિડિક જળવિભાજન $(H^+/H_2O)$ કરવાથી તૃતીયક બ્યુટાઇલ આલ્કોહોલ ($2$-મિથાઈલપ્રોપેન$-2$-ઓલ) મળે છે.
પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$CH_3COCH_3 + CH_3MgX \xrightarrow{\text{શુષ્ક ઈથર}} (CH_3)_3COMgX$
$(CH_3)_3COMgX + H_2O \xrightarrow{H^+} (CH_3)_3COH + Mg(OH)X$

(A-IV, B-I, C-II, D-III) ગ્રીગનાર્ડ પ્રક્રિયક $(CH_3MgBr)$ ની કાર્બોનિલ સંયોજનો સાથેની પ્રક્રિયા અને ત્યારબાદ જળવિભાજનથી આલ્કોહોલ મળે છે:
$A$. $HCHO + CH_3MgBr \rightarrow CH_3CH_2OH$ (પ્રાથમિક આલ્કોહોલ,$iv$)
$B$. $C_6H_5CHO + CH_3MgBr \rightarrow C_6H_5CH(OH)CH_3$ (દ્વિતીયક આલ્કોહોલ,$i$)
$C$. $CH_3COCH_3 + CH_3MgBr \rightarrow (CH_3)_3COH$ (તૃતીયક આલ્કોહોલ,$ii$)
$D$. $CH_3CHO + CH_3MgBr \rightarrow CH_3CH(OH)CH_3$ (દ્વિતીયક આલ્કોહોલ,$iii$)
તેથી,સાચી જોડ છે: $A-iv, B-i, C-ii, D-iii$.

(N/A) ઓરડાના તાપમાને ભૌતિક અવસ્થા: મિથેનાલ ઓરડાના તાપમાને વાયુ છે. ઈથેનાલ બાષ્પશીલ પ્રવાહી છે. અન્ય આલ્ડિહાઈડ અને કીટોન ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી અથવા ઘન હોય છે.
$(b)$ આલ્ડિહાઈડ અને કીટોનના ઉત્કલનબિંદુ સમાન આણ્વીય દળ ધરાવતા હાઈડ્રોકાર્બન અને ઈથર કરતા વધારે હોય છે. આનું કારણ આલ્ડિહાઈડ અને કીટોનમાં ડાયપોલ-ડાયપોલ આંતરક્રિયાઓને કારણે ઉદ્ભવતું નિર્બળ આણ્વીય જોડાણ છે.

(N/A) આલ્ડિહાઈડ અને કીટોનના નીચલા સભ્યો,જેમ કે મિથેનાલ,ઈથેનાલ અને પ્રોપેનોન,પાણીમાં તમામ પ્રમાણમાં મિશ્રિત થઈ શકે છે કારણ કે તેઓ પાણીના અણુઓ સાથે હાઈડ્રોજન બંધ બનાવે છે.
$(i)$ કીટોન અને પાણીના અણુ વચ્ચેનો આંતરઆણ્વીય હાઈડ્રોજન બંધ નીચે મુજબ છે:
(ii) આલ્ડિહાઈડ અને પાણીના અણુ વચ્ચેનો આંતરઆણ્વીય હાઈડ્રોજન બંધ નીચે મુજબ છે:
જો કે,આલ્કાઈલ શૃંખલાની લંબાઈ વધવાની સાથે આલ્ડિહાઈડ અને કીટોનની દ્રાવ્યતા ઝડપથી ઘટે છે,જે હાઈડ્રોકાર્બન ભાગના વધતા હાઈડ્રોફોબિક સ્વભાવને કારણે છે.

(N/A) આલ્ડિહાઇડ અને કીટોન સંયોજનો નીચે મુજબની પ્રક્રિયાઓ આપે છે:
$(a)$ ન્યુક્લિયોફિલિક યોગશીલ અને ન્યુક્લિયોફિલિક યોગશીલ-વિલોપન પ્રક્રિયાઓ:
$(i)$ હાઇડ્રોજન સાયનાઇડ $(HCN)$ નું ઉમેરણ.
$(ii)$ સોડિયમ હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇટ $(NaHSO_3)$ નું ઉમેરણ.
$(iii)$ ગ્રીગનાર્ડ પ્રક્રિયક $(RMgX)$ નું ઉમેરણ.
$(iv)$ આલ્કોહોલનું ઉમેરણ જે હેમિએસીટલ,એસીટલ અને કીટલ બનાવે છે.
$(v)$ એમોનિયા અને તેના વ્યુત્પન્નોનું ઉમેરણ.
$(b)$ રિડક્શન પ્રક્રિયાઓ:
$(i)$ $LiAlH_4$,$NaBH_4$ અથવા ઉદ્દીપકીય હાઇડ્રોજનેશન દ્વારા આલ્કોહોલમાં રિડક્શન.
$(ii)$ ક્લેમેન્સન રિડક્શન દ્વારા હાઇડ્રોકાર્બન બનાવવાની પ્રક્રિયા.
$(c)$ ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયાઓ:
$(i)$ $HNO_3$,$KMnO_4$ અને $K_2Cr_2O_7$ નો ઉપયોગ કરીને કાર્બોક્સિલિક એસિડ બનાવવાની પ્રક્રિયા.
$(ii)$ ટોલેન્સ કસોટી: (માત્ર આલ્ડિહાઇડ માટે).
$(iii)$ ફેહલિંગ કસોટી: (માત્ર એલિફેટિક આલ્ડિહાઇડ માટે).
$(iv)$ હેલોફોર્મ કસોટી: $CH_3CH(OH)-$ અને $CH_3CO-$ સમૂહ ધરાવતા સંયોજનો માટે.
$(d)$ $\alpha$-હાઇડ્રોજનને કારણે થતી પ્રક્રિયાઓ:
$(i)$ આલ્ડૉલ સંઘનન પ્રક્રિયા.
$(ii)$ ક્રોસ આલ્ડૉલ સંઘનન પ્રક્રિયા.
$(e)$ અન્ય પ્રક્રિયાઓ:
$(i)$ કેનિઝારો પ્રક્રિયા.
$(ii)$ ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી વિસ્થાપન પ્રક્રિયા.

(N/A) કાર્બોનિલ સમૂહમાં કેન્દ્રાનુરાગી યોગશીલ પ્રક્રિયાની ક્રિયાવિધિ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ કેન્દ્રાનુરાગી પ્રક્રિયક $(Nu^-)$ કાર્બોનિલ કાર્બનના $sp^2$ સંકૃત કક્ષકોના સમતલને લંબ દિશામાંથી કાર્બોનિલ સમૂહના ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી કાર્બન પર હુમલો કરે છે.
$(ii)$ ધીમો તબક્કો-$1$: આ પ્રક્રિયામાં કાર્બનનું સંકરણ $sp^2$ થી બદલાઈને $sp^3$ થાય છે અને સમચતુષ્ફલકીય આલ્કોક્સાઈડ મધ્યવર્તી સંયોજન બને છે.
$(iii)$ ઝડપી તબક્કો-$2$: આલ્કોક્સાઈડ મધ્યવર્તી સંયોજન પ્રક્રિયા માધ્યમમાંથી પ્રોટોન મેળવીને અંતિમ યોગશીલ નીપજ બનાવે છે.

સંયોજન (પ્રકાર)	ઉત્કલન બિંદુ $(K)$
$n$-બ્યુટેન (હાઈડ્રોકાર્બન)	$273$
મિથોક્સિઈથેન (ઈથર)	$281$
પ્રોપેનાલ (આલ્ડિહાઈડ)	$322$
એસીટોન (કીટોન)	$329$
પ્રોપેન-$1$-ઓલ (આલ્કોહોલ)	$370$

આંતરઆણ્વીય હાઈડ્રોજન બંધના અભાવને કારણે આલ્ડિહાઈડ અને કીટોનનું ઉત્કલન બિંદુ સમાન આણ્વીય દળ ધરાવતા આલ્કોહોલ કરતા ઓછું હોય છે. તેઓ $C=O$ દ્વિધ્રુવોના વિરુદ્ધ છેડાઓ વચ્ચે દ્વિધ્રુવ-દ્વિધ્રુવ આકર્ષણને કારણે નિર્બળ આંતરઆણ્વીય જોડાણ દર્શાવે છે.

(N/A) સ્ટેરિક અને ઈલેક્ટ્રોનિક પરિબળોને કારણે ન્યુક્લિયોફિલિક યોગશીલ પ્રતિક્રિયાઓમાં આલ્ડિહાઈડ સામાન્ય રીતે કીટોન કરતા વધુ સક્રિય હોય છે.
$(i)$ સ્ટેરિક અસર: સ્ટેરિક રીતે,કીટોનમાં બે પ્રમાણમાં મોટા વિસ્થાપકોની હાજરી આલ્ડિહાઈડની તુલનામાં કાર્બોનિલ કાર્બન પર ન્યુક્લિયોફાઈલના અભિગમને વધુ અવરોધે છે,કારણ કે આલ્ડિહાઈડમાં માત્ર એક જ આવો વિસ્થાપક હોય છે.
$(ii)$ ઈલેક્ટ્રોનિક અસર: ઈલેક્ટ્રોનિક રીતે,આલ્ડિહાઈડ કીટોન કરતા વધુ સક્રિય હોય છે કારણ કે કીટોનમાં રહેલા બે આલ્કાઈલ ગ્રુપ કાર્બોનિલ કાર્બનની ઈલેક્ટ્રોફિલીસીટીને આલ્ડિહાઈડના એક આલ્કાઈલ ગ્રુપ કરતા વધુ અસરકારક રીતે ઘટાડે છે.
આલ્ડિહાઈડ $(RCHO)$ માં માત્ર એક $-R$ ગ્રુપ હાજર હોય છે જ્યારે કીટોન $(RCOR)$ માં બે આલ્કાઈલ ગ્રુપ હાજર હોય છે જે કાર્બોનિલ ગ્રુપની ઈલેક્ટ્રોફિલીસીટી ઘટાડે છે.

(N/A) આલ્ડિહાઇડ અને કીટોન હાઇડ્રોજન સાયનાઇડ $(HCN)$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સાયનોહાઇડ્રિન આપે છે.
$(i)$ આ પ્રક્રિયા શુદ્ધ $HCN$ સાથે ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થાય છે.
$(ii)$ તેથી,તે બેઇઝ દ્વારા ઉદ્દીપિત થાય છે. ઉત્પન્ન થયેલ સાયનાઇડ આયન $(CN^-)$,જે એક પ્રબળ ન્યુક્લિયોફાઇલ છે,તે કાર્બોનિલ કાર્બન પર સરળતાથી ઉમેરાઈને સાયનોહાઇડ્રિન બનાવે છે.
$(iii)$ પ્રક્રિયાની ક્રિયાવિધિ નીચે મુજબ છે:
$HCN + OH^- \rightleftharpoons :CN^- + H_2O$
$R_2C=O + :CN^- \rightleftharpoons R_2C(O^-)(CN)$ (ટેટ્રાહેડ્રલ મધ્યવર્તી)
$R_2C(O^-)(CN) + H_2O \rightleftharpoons R_2C(OH)(CN) + OH^-$
$(iv)$ નોંધ: પ્રક્રિયકમાં કાર્બોનિલ કાર્બન $sp^2$ સંકરણ ધરાવે છે,જ્યારે સાયનોહાઇડ્રિન નીપજમાં તે $sp^3$ સંકરણ ધરાવે છે. આ ન્યુક્લિયોફિલિક યોગશીલ પ્રક્રિયા છે.

(N/A) સોડિયમ હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇટ $(NaHSO_3)$ આલ્ડિહાઇડ અને કીટોન સાથે પ્રક્રિયા કરીને અનુરૂપ યોગશીલ નીપજો બનાવે છે.
પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$R-C(=O)-R' + NaHSO_3 \rightleftharpoons R-C(OH)(SO_3Na)-R'$
$1$. $NaHSO_3$ નો કેન્દ્રાનુરાગી ભાગ સલ્ફાઇટ આયન $(SO_3^{2-})$ છે,જે ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી કાર્બોનિલ કાર્બન પર હુમલો કરે છે.
$2$. ત્યારબાદ પ્રોટોન સ્થાનાંતર દ્વારા સ્થાયી સ્ફટિકમય બાયસલ્ફાઇટ યોગશીલ સંયોજન બને છે.
$3$. આ પ્રક્રિયા પ્રતિવર્તી છે અને તેનો ઉપયોગ આલ્ડિહાઇડ અને કીટોનના અલગીકરણ અને શુદ્ધિકરણ માટે થાય છે,કારણ કે આ યોગશીલ નીપજને મંદ ખનિજ એસિડ અથવા બેઇઝ સાથે પ્રક્રિયા કરીને મૂળ કાર્બોનિલ સંયોજનમાં પાછી મેળવી શકાય છે.

(N/A) આ પ્રક્રિયામાં આલ્ડિહાઈડ અથવા કીટોનના કાર્બોનિલ સમૂહ $(C=O)$ માં $Grignard$ પ્રક્રિયક $(R-Mg-X)$ નો ન્યુક્લિયોફિલિક ઉમેરો થાય છે.
$1.$ $Grignard$ પ્રક્રિયકનો ન્યુક્લિયોફિલિક આલ્કાઈલ સમૂહ $(R^-)$ કાર્બોનિલ કાર્બન પર હુમલો કરે છે,જ્યારે મેગ્નેશિયમ $(Mg^+X)$ કાર્બોનિલ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે,જેનાથી મધ્યવર્તી નીપજ (આલ્કોક્સિમેગ્નેશિયમ હેલાઈડ) બને છે.
$2.$ આ મધ્યવર્તી નીપજનું પાણી $(H_2O)$ સાથે જળવિભાજન કરવાથી આલ્કોહોલ મળે છે.
સામાન્ય પ્રક્રિયા:
$R-Mg-X + >C=O$ $\rightarrow >C(R)-OMgX$ $\xrightarrow{H_2O} >C(R)-OH + Mg(OH)X$
ઉપયોગો:
- $Methanal$ $(HCHO)$ $Grignard$ પ્રક્રિયક સાથે પ્રક્રિયા કરીને પ્રાથમિક $(1^{\circ})$ આલ્કોહોલ બનાવે છે.
- અન્ય આલ્ડિહાઈડ $(RCHO)$ દ્વિતીયક $(2^{\circ})$ આલ્કોહોલ બનાવે છે.
- કીટોન $(R_2CO)$ તૃતીયક $(3^{\circ})$ આલ્કોહોલ બનાવે છે.

(N/A) $(i)$ એસિટાલડિહાઇડની $NaHSO_{3}$ સાથેની પ્રક્રિયા:
$CH_{3}CHO + NaHSO_{3} \rightarrow CH_{3}CH(OH)SO_{3}Na$ (એસિટાલડિહાઇડ સોડિયમ બાયસલ્ફાઇટ યોગશીલ નીપજ)
$(a)$ $(ii)$ એસિટાલડિહાઇડની $HCN$ સાથેની પ્રક્રિયા:
$CH_{3}CHO + HCN \rightarrow CH_{3}CH(OH)CN$ (એસિટાલડિહાઇડ સાયનોહાઇડ્રિન)
$(b)$ $(i)$ એસિટોનની $NaHSO_{3}$ સાથેની પ્રક્રિયા:
$CH_{3}COCH_{3} + NaHSO_{3} \rightarrow CH_{3}C(OH)(SO_{3}Na)CH_{3}$ (એસિટોન સોડિયમ બાયસલ્ફાઇટ યોગશીલ નીપજ)
$(b)$ $(ii)$ એસિટોનની $HCN$ સાથેની પ્રક્રિયા:
$CH_{3}COCH_{3} + HCN \rightarrow CH_{3}C(OH)(CN)CH_{3}$ (એસિટોન સાયનોહાઇડ્રિન)

(N/A) સાયનોહાઈડ્રિનના ઉપયોગો:
$(a)$ એસિટાલડિહાઈડમાંથી લેક્ટિક એસિડ અને એક્રિલિક એસિડનું રૂપાંતરણ:
$CH_3CHO + HCN \rightarrow CH_3CH(OH)CN$ (એસિટાલડિહાઈડ સાયનોહાઈડ્રિન)
$CH_3CH(OH)CN + H_2O, H^+ \rightarrow CH_3CH(OH)COOH$ (લેક્ટિક એસિડ)
$CH_3CH(OH)COOH \xrightarrow{H_2SO_4, \Delta} CH_2=CH-COOH$ (એક્રિલિક એસિડ)
$(b)$ એસિટાલડિહાઈડમાંથી એલેનાઈનનું રૂપાંતરણ:
$CH_3CH(OH)CN + NH_3 \rightarrow CH_3CH(NH_2)CN$
$CH_3CH(NH_2)CN + H_2O, H^+ \rightarrow CH_3CH(NH_2)COOH$ (એલેનાઈન)
$(c)$ એસિટાલડિહાઈડમાંથી $1$-એમિનો પ્રોપેન-$2$-ઓલનું રૂપાંતરણ:
$CH_3CH(OH)CN \xrightarrow{LiAlH_4, 4H} CH_3CH(OH)CH_2NH_2$ ($1$-એમિનો પ્રોપેન-$2$-ઓલ)

(N/A) આલ્ડિહાઇડ સંયોજનોમાં આલ્કોહોલનો ઉમેરો:
$(i)$ હેમિયાસેટલ: આલ્ડિહાઇડ શુષ્ક હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડની હાજરીમાં મોનોહાઇડ્રિક આલ્કોહોલના એક સમતુલ્ય સાથે પ્રક્રિયા કરીને આલ્કોક્સીઆલ્કોહોલ મધ્યવર્તી સંયોજન આપે છે,જેને હેમિયાસેટલ કહેવાય છે.
$(ii)$ એસેટલ: જે વધુ એક આલ્કોહોલના અણુ સાથે પ્રક્રિયા કરીને જેમ-ડાયઆલ્કોક્સી સંયોજન આપે છે જેને એસેટલ કહેવાય છે.
હેમિયાસેટલમાં,કાર્બોનિલ કાર્બન પરમાણુ એક આલ્કોક્સી જૂથ અને એક હાઇડ્રોક્સિલ જૂથ સાથે જોડાયેલ હોય છે,જ્યારે એસેટલમાં,કાર્બોનિલ કાર્બન પરમાણુ બે આલ્કોક્સી જૂથો સાથે જોડાયેલ હોય છે.
$(b)$ કીટોન સંયોજનોમાં આલ્કોહોલનો ઉમેરો અને કીટલ સંયોજન: કીટોન સમાન પરિસ્થિતિઓમાં ડાયહાઇડ્રિક આલ્કોહોલ ઇથિલિન ગ્લાયકોલ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ચક્રીય ઉત્પાદનો બનાવે છે જેને ઇથિલિન ગ્લાયકોલ કીટલ કહેવાય છે.
$(c)$ શુષ્ક હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડ કાર્બોનિલ સંયોજનોના ઓક્સિજનનું પ્રોટોનેશન કરે છે અને તેથી,કાર્બોનિલ કાર્બનની ઇલેક્ટ્રોફિલિસિટી વધારે છે,જે આલ્કોહોલના ન્યુક્લિયોફિલિક હુમલાને સરળ બનાવે છે.
$(d)$ એસેટલ અને કીટલનું જલીય ખનિજ એસિડ સાથે જળવિભાજન કરવાથી અનુક્રમે આલ્ડિહાઇડ અને કીટોન મળે છે.

(N/A) એસીટલ એ એક જેમ-ડાયઆલ્કોક્સી સંયોજન છે જે આલ્ડિહાઈડ અથવા કીટોનની બે મોલ મોનોહાઈડ્રિક આલ્કોહોલ અથવા એક મોલ ડાયહાઈડ્રિક આલ્કોહોલ સાથે શુષ્ક $HCl$ વાયુ જેવા એસિડ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે.
$(i)$ ઇથેનાલની ઇથેનોલ સાથે પ્રક્રિયા:
$CH_3CHO + C_2H_5OH \xrightarrow{dry \ HCl} CH_3CH(OH)(OC_2H_5)$ (હેમીએસીટલ)
$CH_3CH(OH)(OC_2H_5) + C_2H_5OH \xrightarrow{dry \ HCl} CH_3CH(OC_2H_5)_2 + H_2O$ ($1$,$1$-ડાયઇથોક્સીઇથેન,એક એસીટલ)
$(ii)$ ઇથેનાલની ઇથિલીન ગ્લાયકોલ સાથે પ્રક્રિયા:
$CH_3CHO + HOCH_2CH_2OH \xrightarrow{dry \ HCl} CH_3CH(O_2C_2H_4) + H_2O$ ($2$-મિથાઈલ$-1,3-$ડાયોક્સોલેન,એક ચક્રીય એસીટલ).

(N/A) આલ્ડિહાઈડ અને કીટોનની એમોનિયા વ્યુત્પન્ન $(H_{2}N-Z)$ સાથેની પ્રક્રિયા એ ન્યુક્લિયોફિલિક યોગશીલ-વિલોપન પ્રક્રિયા છે.
$(1)$ ક્રિયાવિધિ:
એમોનિયા અને તેના વ્યુત્પન્ન $(H_{2}N-Z)$ જેવા ન્યુક્લિયોફાઈલ્સ આલ્ડિહાઈડ અને કીટોનના કાર્બોનિલ સમૂહ પર ઉમેરાય છે. આ પ્રક્રિયા પ્રતિવર્તી અને એસિડ-ઉદ્દીપિત છે. મધ્યવર્તી સંયોજનના ઝડપી નિર્જલીકરણને કારણે સંતુલન નીપજ તરફ ખસે છે.
સામાન્ય પ્રક્રિયા:
$>C=O + H_{2}N-Z \rightleftharpoons >C(OH)NHZ \xrightarrow{-H_{2}O} >C=N-Z$
$(2)$ આલ્કોહોલનું ઉમેરણ:
આલ્ડિહાઈડ શુષ્ક $HCl$ વાયુની હાજરીમાં મોનોહાઈડ્રિક આલ્કોહોલના એક અણુ સાથે પ્રક્રિયા કરીને હેમિયાસેટલ બનાવે છે,જે આલ્કોહોલના બીજા અણુ સાથે પ્રક્રિયા કરીને એસેટલ બનાવે છે.
$(3)$ ચક્રીય કીટાલ:
કીટોન શુષ્ક $HCl$ વાયુની હાજરીમાં ઇથિલીન ગ્લાયકોલ જેવા ડાયહાઈડ્રિક આલ્કોહોલ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ચક્રીય નીપજ બનાવે છે જેને ઇથિલીન ગ્લાયકોલ કીટાલ કહેવાય છે.
$(4)$ જળવિભાજન:
એસેટલ અને કીટાલનું જલીય ખનિજ એસિડ સાથે જળવિભાજન કરવાથી અનુરૂપ આલ્ડિહાઈડ અને કીટોન મળે છે.

(N/A) આલ્ડિહાઇડ અને કીટોનનું આલ્કોહોલમાં રિડક્શન નીચે મુજબ દર્શાવી શકાય છે:
આલ્ડિહાઇડનું પ્રાથમિક આલ્કોહોલ $(1^{\circ})$ માં રિડક્શન:
$R-CHO + 2[H] \rightarrow R-CH_2OH$
કીટોનનું દ્વિતીયક આલ્કોહોલ $(2^{\circ})$ માં રિડક્શન:
$R-CO-R' + 2[H] \rightarrow R-CH(OH)-R'$
ઉપયોગમાં લેવાતા સામાન્ય રિડક્શનકર્તાઓમાં $LiAlH_4$,$NaBH_4$,અથવા $H_2/Ni$ નો ઉપયોગ કરીને ઉદ્દીપકીય હાઇડ્રોજનેશનનો સમાવેશ થાય છે.

કીટોનનું રિડક્શન સોડિયમ બોરોહાઇડ્રાઇડ $(NaBH_{4})$ અથવા લિથિયમ એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રાઇડ $(LiAlH_{4})$ જેવા રિડક્શનકર્તા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીને,તેમજ ઉદ્દીપકીય હાઇડ્રોજનીકરણ (દા.ત.,$H_{2}/Ni, H_{2}/Pt, H_{2}/Pd$) દ્વારા દ્વિતીયક આલ્કોહોલમાં કરવામાં આવે છે.
સામાન્ય પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$R-CO-R' \xrightarrow{NaBH_{4} \text{ અથવા } LiAlH_{4} \text{ અથવા } H_{2}/Ni} R-CH(OH)-R'$
ઉદાહરણ તરીકે,પ્રોપેનોન $(CH_{3}COCH_{3})$ નું રિડક્શન પ્રોપેન$-2-$ઓલ $(CH_{3}CH(OH)CH_{3})$ આપે છે:
$CH_{3}COCH_{3} \xrightarrow{NaBH_{4}} CH_{3}CH(OH)CH_{3}$

(N/A) ક્લેમેન્સન રિડક્શન પ્રક્રિયામાં,આલ્ડિહાઇડ અને કીટોનનો કાર્બોનિલ સમૂહ $(>C=O)$ ઝિંક એમાલગમ $(Zn-Hg)$ અને સાંદ્ર હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને મિથિલીન સમૂહ $(-CH_{2}-)$ માં રિડક્શન પામે છે.
સામાન્ય પ્રક્રિયા:
$>C=O + 4[H] \xrightarrow{Zn-Hg, \text{Conc. } HCl} >CH_{2} + H_{2}O$
ઉદાહરણો:
$(i)$ $CH_{3}CHO + 4[H] \xrightarrow{Zn-Hg, \text{Conc. } HCl} CH_{3}CH_{3} + H_{2}O$ (ઇથેનાલમાંથી ઇથેન)
(ii) $CH_{3}COCH_{3} + 4[H] \xrightarrow{Zn-Hg, \text{Conc. } HCl} CH_{3}CH_{2}CH_{3} + H_{2}O$ (પ્રોપેનોનમાંથી પ્રોપેન)
(iii) $C_{6}H_{5}COCH_{3} + 4[H] \xrightarrow{Zn-Hg, \text{Conc. } HCl} C_{6}H_{5}CH_{2}CH_{3} + H_{2}O$ (એસીટોફિનોનમાંથી ઇથાઇલ બેન્ઝિન)

(N/A) વુલ્ફ-કિશનર રિડક્શન એ આલ્ડિહાઇડ અને કીટોનના કાર્બોનિલ સમૂહને $CH_{2}$ સમૂહમાં રિડ્યુસ કરવા માટે વપરાતી રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે.
પ્રક્રિયા અને ક્રિયાવિધિ:
$1$. આલ્ડિહાઇડ અથવા કીટોનને સૌપ્રથમ હાઇડ્રેઝીન $(NH_{2}NH_{2})$ સાથે પ્રક્રિયા કરાવીને હાઇડ્રેઝોન મધ્યવર્તી સંયોજન બનાવવામાં આવે છે,જેમાં પાણીનો અણુ $(H_{2}O)$ દૂર થાય છે.
$2$. ત્યારબાદ આ હાઇડ્રેઝોનને પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(KOH)$ જેવા પ્રબળ બેઇઝ સાથે ઇથિલીન ગ્લાયકોલ જેવા ઊંચા ઉત્કલનબિંદુ ધરાવતા દ્રાવકમાં ગરમ $(453-473 \ K)$ કરવામાં આવે છે.
$3$. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન નાઇટ્રોજન વાયુ $(N_{2})$ મુક્ત થાય છે અને અનુરૂપ હાઇડ્રોકાર્બન બને છે.
સામાન્ય પ્રક્રિયા:
$>C=O + NH_{2}-NH_{2}$ $\xrightarrow{-H_{2}O} >C=N-NH_{2}$ $\xrightarrow{KOH, \Delta, \text{ethylene glycol}} >CH_{2} + N_{2}$
ઉદાહરણ $1$: એસિટાલિહાઇડનું ઇથેનમાં રિડક્શન
$CH_{3}CHO + NH_{2}NH_{2}$ $\rightarrow CH_{3}CH=NNH_{2}$ $\xrightarrow{KOH, \text{glycol}, \Delta} CH_{3}CH_{3} + N_{2}$
ઉદાહરણ $2$: એસિટોનનું પ્રોપેનમાં રિડક્શન
$(CH_{3})_{2}CO + NH_{2}NH_{2}$ $\rightarrow (CH_{3})_{2}C=NNH_{2}$ $\xrightarrow{KOH, \text{glycol}, \Delta} CH_{3}CH_{2}CH_{3} + N_{2}$

(N/A) $1$. આલ્ડિહાઇડનું ઓક્સિડેશન: આલ્ડિહાઇડનું સામાન્ય ઓક્સિડેશનકર્તા જેવા કે $KMnO_4$,$K_2Cr_2O_7$ અથવા ટોલેન્સ પ્રક્રિયક અને ફેહલિંગ દ્રાવણ દ્વારા સરળતાથી કાર્બોક્સિલિક એસિડમાં રૂપાંતર થાય છે. પ્રક્રિયા: $R-CHO + [O] \rightarrow R-COOH$ છે.
$2$. કીટોનનું ઓક્સિડેશન: કીટોન સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં ઓક્સિડેશન સામે પ્રતિકાર કરે છે. તેમને પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા (જેમ કે સાંદ્ર $HNO_3$ અથવા ઊંચા તાપમાને $KMnO_4$) ની જરૂર પડે છે અને તેમાં $C-C$ બંધ તૂટીને મૂળ કીટોન કરતા ઓછા કાર્બન ધરાવતા કાર્બોક્સિલિક એસિડનું મિશ્રણ બને છે. આ પ્રક્રિયા $Popoff$ ના નિયમને અનુસરે છે.

(N/A) આલ્ડિહાઇડ અને કીટોન તેમની ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયાઓમાં અલગ પડે છે. આલ્ડિહાઇડ અને કીટોનને ઓળખવા માટે નીચેની પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ થાય છે.
$(a)$ પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા દ્વારા ઓક્સિડેશન:
$(i)$ આલ્ડિહાઇડ સંયોજનો: આલ્ડિહાઇડનું નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$,પોટેશિયમ પરમેંગેનેટ $(KMnO_4)$,પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ $(K_2Cr_2O_7)$ જેવા સામાન્ય ઓક્સિડેશનકર્તાઓની હાજરીમાં સરળતાથી કાર્બોક્સિલિક એસિડમાં ઓક્સિડેશન થાય છે.
$R-CHO \xrightarrow{(O) HNO_3 / KMnO_4 / K_2Cr_2O_7} RCOOH$
આ પ્રક્રિયામાં કાર્બન પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન રહે છે. $C-H$ બંધનું $C-OH$ બંધમાં રૂપાંતર થાય છે.
$(ii)$ કીટોન સંયોજનો: કીટોનનું ઓક્સિડેશન સામાન્ય રીતે પ્રબળ પરિસ્થિતિઓમાં,એટલે કે ઊંચા તાપમાને પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તાનો ઉપયોગ કરીને થાય છે. તેમના ઓક્સિડેશનમાં કાર્બન-કાર્બન બંધનું વિભાજન થાય છે,જેનાથી મૂળ કીટોન કરતા ઓછા કાર્બન પરમાણુ ધરાવતા કાર્બોક્સિલિક એસિડનું મિશ્રણ મળે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,અસમપ્રમાણ કીટોન $R-CH_2-CO-CH_2-R'$ નું ઓક્સિડેશન અલગ-અલગ સ્થાનો પર વિભાજન તરફ દોરી જાય છે:
$R-CH_2-CO-CH_2-R' \xrightarrow{(O) KMnO_4/HNO_3/K_2Cr_2O_7, \Delta} R-COOH + R'-CH_2COOH + R-CH_2COOH + R'-COOH$
આના પરિણામે $C_1-C_2$ અને $C_2-C_3$ બંને બંધોના વિભાજનને કારણે નીપજોનું મિશ્રણ મળે છે.

(A) સમજૂતી: આલ્ડિહાઇડ સંયોજનોનું ઓક્સિડેશન કીટોન કરતા સરળ છે. આ ઓક્સિડેશનમાં $C-H$ નું $C-OH$ માં રૂપાંતર સરળતાથી થાય છે. આ કારણોસર,આલ્ડિહાઇડનું એસિડમાં ઓક્સિડેશન $Ag^{+}$,$Cu^{2+}$ જેવા મંદ ઓક્સિડેશનકર્તા દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આલ્ડિહાઇડનું ઓક્સિડેશન $(i)$ ટોલેન્સ પ્રક્રિયક અને $(ii)$ ફેહલિંગ પ્રક્રિયક દ્વારા કરી શકાય છે,પરંતુ કીટોનનું ઓક્સિડેશન આ રીતે થઈ શકતું નથી. તેથી,આલ્ડિહાઇડ અને કીટોનને અલગ પાડવા માટે નીચે મુજબના મંદ ઓક્સિડેશનકર્તા વપરાય છે.
$(a)$ ટોલેન્સ કસોટી: આલ્ડિહાઇડને તાજા બનાવેલા એમોનિયમ સિલ્વર નાઈટ્રેટ દ્રાવણ (ટોલેન્સ પ્રક્રિયક) સાથે ગરમ કરતા,સિલ્વર ધાતુ બનવાને કારણે ચમકદાર સિલ્વર મિરર મળે છે. આલ્ડિહાઇડનું અનુરૂપ કાર્બોક્સિલેટ આયનમાં ઓક્સિડેશન થાય છે. આ પ્રક્રિયા બેઝિક માધ્યમમાં થાય છે.
પદ્ધતિ: જ્યારે આલ્ડિહાઇડ સંયોજનોને ટેસ્ટ ટ્યુબમાં ટોલેન્સ પ્રક્રિયક સાથે ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે સિલ્વર ધાતુ આપે છે,જે ટેસ્ટ ટ્યુબની અંદરની દીવાલ પર સ્તર બનાવે છે અને સિલ્વર મિરર આપે છે. આ પ્રક્રિયામાં આલ્ડિહાઇડ $(-CHO)$ સમૂહનું ઓક્સિડેશન કાર્બોક્સિલેટ $(-COO^{-})$ આયનમાં થાય છે,જ્યારે $Ag^{+}$ નું $Ag$ માં રિડક્શન થાય છે.
આ ટોલેન્સ કસોટીને સિલ્વર મિરર કસોટી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ કસોટી ફક્ત આલ્ડિહાઇડ આપે છે,કીટોન આપતા નથી.
$(b)$ ફેહલિંગ કસોટી: આ કસોટી ફક્ત એલિફેટિક આલ્ડિહાઇડ આપે છે,પરંતુ કીટોન આપતા નથી.
ફેહલિંગ દ્રાવણ: ફેહલિંગ દ્રાવણ $A$ અને ફેહલિંગ દ્રાવણ $B$ ને સમાન પ્રમાણમાં મિશ્ર કરવામાં આવે છે.
ફેહલિંગ દ્રાવણ $A$: તે કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_{4})$ નું દ્રાવણ છે.
ફેહલિંગ દ્રાવણ $B$: તે સોડિયમ પોટેશિયમ ટાર્ટ્રેટ (રોશેલ ક્ષાર) નું બેઝિક દ્રાવણ છે.

(N/A) મિથાઈલ કીટોન $(R-CO-CH_3)$ નું સોડિયમ હાઈપોહેલાઈટ $(NaOX)$ દ્વારા ઓક્સિડેશન થઈને કાર્બોનિલ સંયોજન કરતા એક કાર્બન પરમાણુ ઓછા ધરાવતા અનુરૂપ કાર્બોક્સિલિક એસિડના સોડિયમ ક્ષાર મળે છે. મિથાઈલ સમૂહનું હેલોફોર્મ $(CHX_3)$ માં રૂપાંતર થાય છે. જો અણુમાં કાર્બન-કાર્બન દ્વિબંધ $(C=C)$ હાજર હોય,તો આ ઓક્સિડેશન તેને અસર કરતું નથી.
$R-CO-CH_3 + 3NaOX \rightarrow R-COONa + CHX_3 + 2NaOH$
આ પ્રક્રિયા બે તબક્કામાં થાય છે:
$(i)$ $R-CO-CH_3 + 3NaOX \rightarrow R-CO-CX_3 + 3NaOH$
(ii) $R-CO-CX_3 + NaOH \rightarrow R-COONa + CHX_3$
સોડિયમ હાઈપોઆયોડાઈટ $(NaOI)$ સાથેની આયોડોફોર્મ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ $CH_3CO-$ સમૂહ અથવા $CH_3CH(OH)-$ સમૂહની ઓળખ માટે પણ થાય છે,જે ઓક્સિડેશન પર આયોડોફોર્મ ($CHI_3$,પીળા અવક્ષેપ) ઉત્પન્ન કરે છે.

(N/A) હેતુ: આયોડોફોર્મ કસોટીનો ઉપયોગ $CH_3CO-$ સમૂહ (મિથાઈલ કીટોન) ધરાવતા સંયોજનો અથવા જે સંયોજનોનું ઓક્સિડેશન થઈને આ સમૂહ મળે છે,જેવા કે $CH_3CH(OH)-$ (દ્વિતીયક આલ્કોહોલ) અને ઇથેનોલને ઓળખવા માટે થાય છે.
પદ્ધતિ: સંયોજનની પ્રક્રિયા સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$ ની હાજરીમાં આયોડિન $(I_2)$ સાથે કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન સોડિયમ હાઇપોઆયોડાઇટ $(NaOI)$ ઉત્પન્ન થાય છે.
પ્રક્રિયા: $R-CO-CH_3 + 3I_2 + 4NaOH \rightarrow R-COONa + CHI_3 + 3NaI + 3H_2O$
અવલોકન: આયોડોફોર્મ $(CHI_3)$ ના પીળા અવક્ષેપનું નિર્માણ એ હકારાત્મક કસોટી સૂચવે છે.
નોંધ: ઇથેનોલ $(CH_3CH_2OH)$ પણ આ કસોટી આપે છે કારણ કે તે સોડિયમ હાઇપોઆયોડાઇટ દ્વારા એસીટાલ્ડિહાઇડ $(CH_3CHO)$ માં ઓક્સિડાઇઝ થાય છે,જે ત્યારબાદ આયોડોફોર્મ પ્રક્રિયા આપે છે.

(N/A) $1$. $\alpha$-એસિડિકતા: આલ્ડિહાઇડ અને કીટોનમાં રહેલા $\alpha$-હાઇડ્રોજન પરમાણુઓ કાર્બોનિલ સમૂહની પ્રબળ ઇલેક્ટ્રોન આકર્ષક અસર અને પરિણામી સંયુગ્મી બેઝ (ઇનોલેટ આયન) ની રેઝોનન્સ સ્થિરતાને કારણે એસિડિક હોય છે.
$2$. આલ્ડોલ સંઘનન: ઓછામાં ઓછો એક $\alpha$-હાઇડ્રોજન ધરાવતા આલ્ડિહાઇડ અને કીટોન મંદ આલ્કલીની હાજરીમાં પ્રક્રિયા કરીને $\beta$-હાઇડ્રોક્સી આલ્ડિહાઇડ (આલ્ડોલ) અથવા $\beta$-હાઇડ્રોક્સી કીટોન (કીટોલ) બનાવે છે.
$3$. $Ethanal$ $(CH_3CHO)$: $2CH_3CHO \xrightarrow{dil. NaOH} CH_3-CH(OH)-CH_2-CHO$ ($3$-hydroxybutanal).
$4$. $Propanone$ $(CH_3COCH_3)$: $2CH_3COCH_3 \xrightarrow{Ba(OH)_2} CH_3-C(OH)(CH_3)-CH_2-COCH_3$ ($4$-hydroxy$-4-$methylpentan$-2-$one).

(N/A) આલ્ડિહાઇડ અને કીટોનનો $\alpha$-હાઇડ્રોજન નીચેના કારણોસર એસિડિક હોય છે:
$(i)$ કાર્બોનિલ સમૂહ પ્રબળ ઇલેક્ટ્રોન-આકર્ષક ($-I$ અસર) ધરાવે છે,જે $\alpha$-સ્થાન પરના $C-H$ બંધને નબળો પાડે છે.
$(ii)$ $\alpha$-પ્રોટોન દૂર થયા પછી બનતો સંયુગ્મી બેઇઝ સંસ્પંદન દ્વારા સ્થાયી થાય છે. $\alpha$-કાર્બન પરનો ઋણ વીજભાર કાર્બોનિલ સમૂહના વધુ વિદ્યુતઋણ ઓક્સિજન પરમાણુ પર સ્થાનાંતરિત થાય છે,જેનાથી એનોલેટ આયન બને છે.
આ સંસ્પંદન સ્થાયીકરણને કારણે $\alpha$-હાઇડ્રોજન પરમાણુઓ સામાન્ય આલ્કેન કરતા વધુ એસિડિક બને છે.

(N/A) આલ્ડોલ સંઘનન:
$(i)$ જે આલ્ડિહાઈડ અને કીટોન સંયોજનોમાં ઓછામાં ઓછો એક $\alpha$-હાઈડ્રોજન પરમાણુ હોય,તેઓ મંદ બેઝની હાજરીમાં પ્રક્રિયા કરીને અનુક્રમે $\beta$-હાઈડ્રોક્સી આલ્ડિહાઈડ (આલ્ડોલ) અથવા $\beta$-હાઈડ્રોક્સી કીટોન (કીટોલ) બનાવે છે. આ પ્રક્રિયાને આલ્ડોલ સંઘનન કહે છે.
$(ii)$ 'આલ્ડોલ' નામ નીપજમાં રહેલા બે ક્રિયાશીલ સમૂહો: આલ્ડિહાઈડ અને આલ્કોહોલ પરથી પડ્યું છે.
$(iii)$ ગરમ કરવાથી,આ આલ્ડોલ અને કીટોલ નીપજો સરળતાથી પાણીનો અણુ ગુમાવીને $\alpha, \beta$-અસંતૃપ્ત કાર્બોનિલ સંયોજનો બનાવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને પણ આલ્ડોલ સંઘનન કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ ઉદાહરણ: એસિટાલડિહાઈડ $(CH_3CHO)$ નું આલ્ડોલ સંઘનન:
$2CH_3CHO$ $\xrightarrow{\text{dil. NaOH}} CH_3CH(OH)CH_2CHO$ $\xrightarrow{\Delta, -H_2O} CH_3CH=CHCHO$ (બ્યુટ$-2-$ઈનાલ).
$(c)$ મુખ્ય મુદ્દાઓ:
$(i)$ માત્ર એવા આલ્ડિહાઈડ અને કીટોન કે જેમાં ઓછામાં ઓછો એક $\alpha$-હાઈડ્રોજન હોય તે જ આ પ્રક્રિયા આપે છે,કારણ કે $\alpha$-હાઈડ્રોજન સ્વભાવે એસિડિક હોય છે.
$(ii)$ બેન્ઝાલ્ડિહાઈડ $(C_6H_5CHO)$ અને ટ્રાયમિથાઈલ એસિટાલડિહાઈડ $((CH_3)_3CCHO)$ જેવા સંયોજનોમાં $\alpha$-હાઈડ્રોજન હોતા નથી,તેથી તેઓ આલ્ડોલ સંઘનન આપતા નથી.

(N/A) જ્યારે બે અલગ-અલગ આલ્ડિહાઇડ અથવા કીટોન સંયોજનો વચ્ચે આલ્ડોલ સંઘનન પ્રક્રિયા કરવામાં આવે,ત્યારે તેને ક્રોસ આલ્ડોલ સંઘનન કહેવામાં આવે છે. જો બંને સંયોજનોમાં ઓછામાં ઓછો એક $\alpha$-હાઇડ્રોજન પરમાણુ હોય,તો તેમની વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી $4$ અલગ-અલગ નીપજોનું મિશ્રણ મળે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,ઇથેનાલ $(CH_3CHO)$ અને પ્રોપેનાલ $(CH_3CH_2CHO)$ વચ્ચે મંદ $NaOH$ ની હાજરીમાં પ્રક્રિયા કરીને ગરમ કરતા નીચે મુજબની ચાર નીપજો મળે છે:
$(i)$ ઇથેનાલના બે અણુઓનું સ્વ-આલ્ડોલ સંઘનન: $CH_3-CH=CH-CHO$ (બ્યુટ$-2-$ઇનાલ).
$(ii)$ પ્રોપેનાલના બે અણુઓનું સ્વ-આલ્ડોલ સંઘનન: $CH_3CH_2-CH=C(CH_3)-CHO$ ($2$-મિથાઇલપેન્ટ$-2-$ઇનાલ).
$(iii)$ ક્રોસ-આલ્ડોલ સંઘનન જેમાં પ્રોપેનાલનો $\alpha$-હાઇડ્રોજન ઇથેનાલના કાર્બોનિલ ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરે છે: $CH_3-CH=C(CH_3)-CHO$ ($2$-મિથાઇલબ્યુટ$-2-$ઇનાલ).
$(iv)$ ક્રોસ-આલ્ડોલ સંઘનન જેમાં ઇથેનાલનો $\alpha$-હાઇડ્રોજન પ્રોપેનાલના કાર્બોનિલ ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરે છે: $CH_3CH_2-CH=CH-CHO$ (પેન્ટ$-2-$ઇનાલ).
$\alpha$-હાઇડ્રોજનની એસિડિકતા કાર્બોનિલ સમૂહની પ્રબળ ઇલેક્ટ્રોન આકર્ષક અસર અને પરિણામી એનોલેટ આયન (સંયુગ્મી બેઇઝ) ની રેઝોનન્સ સ્થિરતાને કારણે હોય છે.

(N/A) કેનિઝારો પ્રક્રિયા એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં $\alpha-$હાઇડ્રોજન ન ધરાવતા આલ્ડિહાઇડના બે અણુઓને પ્રબળ બેઇઝ સાથે ગરમ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં સ્વયં-ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન (વિષમીકરણ) થાય છે,જેમાં એક અણુનું રિડક્શન થઈને આલ્કોહોલ બને છે અને બીજા અણુનું ઓક્સિડેશન થઈને કાર્બોક્સિલિક એસિડનો ક્ષાર બને છે.
$(a)$ ફોર્માલ્ડિહાઇડની કેનિઝારો પ્રક્રિયા:
ફોર્માલ્ડિહાઇડના બે અણુઓ $(HCHO)$ સાંદ્ર $KOH$ સાથે ગરમ કરવાથી મિથેનોલ $(CH_3OH)$ અને પોટેશિયમ ફોર્મેટ $(HCOOK)$ આપે છે.
$(b)$ બેન્ઝાલ્ડિહાઇડની કેનિઝારો પ્રક્રિયા:
બેન્ઝાલ્ડિહાઇડમાં $\alpha-$હાઇડ્રોજન ગેરહાજર હોય છે. સાંદ્ર $NaOH$ સાથે ગરમ કરવાથી તે કેનિઝારો પ્રક્રિયા આપે છે,જેમાં બેન્ઝાલ્ડિહાઇડનો એક અણુ રિડક્શન પામીને બેન્ઝાઇલ આલ્કોહોલ $(C_6H_5CH_2OH)$ બનાવે છે અને બીજો અણુ ઓક્સિડેશન પામીને સોડિયમ બેન્ઝોએટ $(C_6H_5COONa)$ બનાવે છે.

(N/A) એરોમેટિક આલ્ડિહાઇડ્સ અને કીટોન્સ તેમના બેન્ઝીન વલયમાં ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી વિસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ આપે છે.
આ સંયોજનોમાં હાજર કાર્બોનિલ સમૂહ ($-CHO$ અથવા $-COCH_3$) તેના $-I$ અને $-M$ અસરને કારણે ઇલેક્ટ્રોન આકર્ષક સ્વભાવ ધરાવે છે.
પરિણામે,આ સમૂહો મેટા-નિર્દેશક છે અને વલયને ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી હુમલા માટે નિષ્ક્રિય બનાવે છે.
ઉદાહરણો:
$1$. બેન્ઝાલ્ડિહાઇડનું નાઇટ્રેશન $m$-નાઇટ્રોબેન્ઝાલ્ડિહાઇડ આપે છે.
$2$. બેન્ઝાલ્ડિહાઇડનું સલ્ફોનેશન $m$-બેન્ઝાલ્ડિહાઇડ સલ્ફોનિક એસિડ આપે છે.
$3$. એસિટોફેનોનનું બ્રોમિનેશન,નાઇટ્રેશન અને સલ્ફોનેશન અનુરૂપ $m$-વિસ્થાપિત નીપજો આપે છે.

(N/A) $(i)$ સંયોજન $(X)$ ફેહલિંગ કસોટી આપતું નથી,જે સૂચવે છે કે તે એલિફેટિક આલ્ડિહાઈડ નથી; તે બેન્ઝાલ્ડિહાઈડ હોઈ શકે છે.
$(ii)$ સંયોજન $(X)$ સિલ્વર મિરર કસોટી આપે છે,જે આલ્ડિહાઈડ સમૂહની હાજરીની પુષ્ટિ કરે છે. $(i)$ અને $(ii)$ ને જોડતા,આપણે નિષ્કર્ષ કાઢી શકીએ છીએ કે $(X)$ બેન્ઝાલ્ડિહાઈડ છે.
$(iii)$ $2,4-DNP$ સાથે બેન્ઝાલ્ડિહાઈડ $2,4-$ડાયનાઈટ્રોફિનાઈલહાઈડ્રાઝોનના નારંગી અવક્ષેપની રચના પુષ્ટિ કરે છે કે $(X)$ બેન્ઝાલ્ડિહાઈડ છે.
રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ:
$(i)$ ટોલેન્સ પ્રક્રિયક સાથે પ્રતિક્રિયા (સિલ્વર મિરર કસોટી):
$C_6H_5CHO + 2[Ag(NH_3)_2]^+ + 3OH^{-} \longrightarrow C_6H_5COO^{-} + 2Ag(s) + 4NH_3 + 2H_2O$
$(ii)$ $2,4-DNP$ સાથે પ્રતિક્રિયા:
$C_6H_5CHO + (NO_2)_2C_6H_3NHNH_2 \xrightarrow{H^+} C_6H_5CH=NNHC_6H_3(NO_2)_2 + H_2O$

(N/A) $(i)$ એસિટોનનું $2-$હાઇડ્રોક્સી$-2-$મિથાઈલપ્રોપેનોઈક એસિડમાં રૂપાંતરણ:
એસિટોન $(CH_3COCH_3)$ એ $OH^-$ ની હાજરીમાં $HCN$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને એસિટોન સાયનોહાઇડ્રિન બનાવે છે. આ સાયનોહાઇડ્રિનનું $H_2O/H^+$ સાથે જળવિભાજન કરતા $2-$હાઇડ્રોક્સી$-2-$મિથાઈલપ્રોપેનોઈક એસિડ મળે છે.
$CH_3COCH_3 + HCN$ $\xrightarrow{OH^-} CH_3C(OH)(CN)CH_3$ $\xrightarrow{H_3O^+} CH_3C(OH)(COOH)CH_3$
$(ii)$ ઇથેનોલનું ઇથેનમાં રૂપાંતરણ:
ઇથેનોલ $(CH_3CH_2OH)$ નું સૌપ્રથમ $PCC$ અથવા $Cu/573K$ નો ઉપયોગ કરીને ઇથેનાલ $(CH_3CHO)$ માં ઓક્સિડેશન કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ,ઇથેનાલનું હાઇડ્રેઝીન $(NH_2NH_2)$ અને ઇથિલિન ગ્લાયકોલમાં $KOH$ નો ઉપયોગ કરીને વુલ્ફ-કિશનર રિડક્શન કરતા ઇથેન $(CH_3CH_3)$ મળે છે.
$CH_3CH_2OH$ $\xrightarrow{[O]} CH_3CHO$ $\xrightarrow{NH_2NH_2, KOH, \Delta} CH_3CH_3$

(N/A) $(i)$ $ethanal$ માંથી $but-2-enal$:
$2CH_3CHO$ $\xrightarrow{\text{dil. } NaOH} CH_3-CH(OH)-CH_2-CHO$ $\xrightarrow{\Delta, -H_2O} CH_3-CH=CH-CHO$
$ethanal$ મંદ $NaOH$ ની હાજરીમાં આલ્ડોલ સંઘનન પ્રક્રિયા અનુભવીને $3-hydroxybutanal$ (આલ્ડોલ) બનાવે છે,જે ગરમ કરતા પાણીનો અણુ ગુમાવીને $but-2-enal$ બનાવે છે.
$(ii)$ $benzaldehyde$ માંથી $methyl$ $benzoate$:
$C_6H_5CHO$ $\xrightarrow{[O]} C_6H_5COOH$ $\xrightarrow{CH_3OH, conc. H_2SO_4, \Delta} C_6H_5COOCH_3$
$benzaldehyde$ નું સૌપ્રથમ $KMnO_4$ જેવા ઓક્સિડેશનકર્તાનો ઉપયોગ કરીને $benzoic$ $acid$ માં ઓક્સિડેશન કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ,$benzoic$ $acid$ ની સાંદ્ર $H_2SO_4$ ની હાજરીમાં $methanol$ સાથે ફિશર એસ્ટરીકરણ પ્રક્રિયા દ્વારા $methyl$ $benzoate$ મળે છે.

(N/A) $(i)$ બ્રોમોબેન્ઝીનનું બેન્ઝોઈક એસિડમાં રૂપાંતરણ:
$1$. બ્રોમોબેન્ઝીન શુષ્ક ઈથરની હાજરીમાં $Mg$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ફિનાઈલમેગ્નેશિયમ બ્રોમાઈડ $(C_6H_5MgBr)$ બનાવે છે.
$2$. $C_6H_5MgBr$ ની $CO_2$ સાથે પ્રક્રિયા અને ત્યારબાદ એસિડિક જળવિભાજન કરવાથી બેન્ઝોઈક એસિડ $(C_6H_5COOH)$ મળે છે.
(ii) પ્રોપેનોનનું $2$-મિથાઈલબ્યુટન-$2$-ઓલમાં રૂપાંતરણ:
$1$. પ્રોપેનોન $(CH_3COCH_3)$ શુષ્ક ઈથરની હાજરીમાં ઈથાઈલમેગ્નેશિયમ બ્રોમાઈડ $(CH_3CH_2MgBr)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
$2$. આ પ્રક્રિયાથી એક યોગશીલ નીપજ બને છે,જેનું એસિડિક જળવિભાજન કરવાથી $2$-મિથાઈલબ્યુટન-$2$-ઓલ $(CH_3CH_2C(OH)(CH_3)_2)$ મળે છે.

(N/A) $(i)$ ફોર્માલ્ડિહાઈડ $(HCHO)$ ની પ્રક્રિયા શુષ્ક ઈથરની હાજરીમાં પ્રોપાઈલ મેગ્નેશિયમ બ્રોમાઈડ $(CH_3CH_2CH_2MgBr)$ સાથે કરતા યોગશીલ નીપજ મળે છે,જેનું જળવિભાજન કરતા બ્યુટેન$-1-$ઓલ $(CH_3CH_2CH_2CH_2OH)$ મળે છે.
$(ii)$ આઈસોપ્રોપાઈલ આલ્કોહોલ $(CH_3CH(OH)CH_3)$ નું $CrO_3$ અથવા $Cu$ ની હાજરીમાં $573 \ K$ તાપમાને ઓક્સિડેશન કરતા એસિટોન $(CH_3COCH_3)$ મળે છે. ત્યારબાદ એસિટોનનું $Br_2$ સાથે $\alpha-$બ્રોમિનેશન કરતા $1-$બ્રોમોપ્રોપેન$-2-$ઓન $(BrCH_2COCH_3)$ મળે છે.

(N/A) $(i)$ $\text{ઈથેનાલનું પેન્ટ-3-ઈન-2-ઓનમાં રૂપાંતરણ}$:
$\text{ઈથેનાલ } (CH_3CHO) \text{ એ પ્રોપેનોન } (CH_3COCH_3) \text{ સાથે મંદ } NaOH \text{ ની હાજરીમાં (ક્રોસ-આલ્ડોલ સંઘનન) પ્રક્રિયા કરીને 4-હાઈડ્રોક્સિપેન્ટેન-2-ઓન બનાવે છે.}$
$CH_3CHO + CH_3COCH_3 \xrightarrow{\text{મંદ } NaOH} CH_3CH(OH)CH_2COCH_3$
$\text{4-હાઈડ્રોક્સિપેન્ટેન-2-ઓનનું ગરમ કરીને નિર્જળીકરણ કરવાથી પેન્ટ-3-ઈન-2-ઓન મળે છે.}$
$CH_3CH(OH)CH_2COCH_3 \xrightarrow{\Delta, -H_2O} CH_3CH=CHCOCH_3$
$(ii)$ $\text{ઈથેનાલનું પેન્ટ-2-ઈનાલમાં રૂપાંતરણ}$:
$\text{ઈથેનાલ } (CH_3CHO) \text{ એ પ્રોપેનાલ } (CH_3CH_2CHO) \text{ સાથે મંદ } NaOH \text{ ની હાજરીમાં ક્રોસ-આલ્ડોલ સંઘનન પ્રક્રિયા કરીને 3-હાઈડ્રોક્સિપેન્ટેનાલ બનાવે છે.}$
$CH_3CH_2CHO + CH_3CHO \xrightarrow{\text{મંદ } NaOH} CH_3CH_2CH(OH)CH_2CHO$
$\text{3-હાઈડ્રોક્સિપેન્ટેનાલનું ગરમ કરીને નિર્જળીકરણ કરવાથી પેન્ટ-2-ઈનાલ મળે છે.}$
$CH_3CH_2CH(OH)CH_2CHO \xrightarrow{\Delta, -H_2O} CH_3CH_2CH=CHCHO$

(N/A) $(i)$ $3-$ફિનાઈલપ્રોપ$-2-$ઈનાલ એ બેન્ઝાલ્ડિહાઈડ $(C_6H_5CHO)$ અને ઈથેનાલ $(CH_3CHO)$ ના મંદ $NaOH$ ની હાજરીમાં ક્રોસ-આલ્ડૉલ સંઘનન અને ત્યારબાદ નિર્જલીકરણ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે છે.
$C_6H_5CHO + CH_3CHO$ $\xrightarrow{\text{મંદ } NaOH} C_6H_5CH(OH)CH_2CHO$ $\xrightarrow{\Delta, -H_2O} C_6H_5CH=CHCHO$
$(ii)$ બેન્ઝાઈલ આલ્કોહોલ બે તબક્કામાં બેન્ઝિનમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે:
$1.$ બેન્ઝિનની $CO$ અને $HCl$ સાથે નિર્જળ $AlCl_3$ અને $CuCl$ ની હાજરીમાં ગાટરમાન-કોચ પ્રક્રિયા દ્વારા બેન્ઝાલ્ડિહાઈડ બને છે.
$2.$ બેન્ઝાલ્ડિહાઈડની સાંદ્ર $NaOH$ સાથે કેનિઝારો પ્રક્રિયા દ્વારા બેન્ઝાઈલ આલ્કોહોલ અને સોડિયમ બેન્ઝોએટ બને છે.
$C_6H_6$ $\xrightarrow{CO, HCl, \text{નિર્જળ } AlCl_3, CuCl} C_6H_5CHO$ $\xrightarrow{\text{સાંદ્ર } NaOH, \Delta} C_6H_5CH_2OH + C_6H_5COONa$

બ્યુટેન$-1-$ઓલનું ઉત્કલનબિંદુ બ્યુટેનાલ કરતા ઘણું વધારે હોય છે કારણ કે બ્યુટેન$-1-$ઓલના અણુઓ આંતરઆણ્વીય હાઇડ્રોજન બંધન દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.
તેની સામે,બ્યુટેનાલના અણુઓ માત્ર નિર્બળ દ્વિધ્રુવ-દ્વિધ્રુવ આકર્ષણ બળો દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.
આલ્કોહોલમાં રહેલા આ મજબૂત આંતરઆણ્વીય હાઇડ્રોજન બંધનને તોડવા માટે વધુ ઉર્જાની જરૂર પડે છે,જેના પરિણામે સમાન આણ્વીય દળ ધરાવતા આલ્ડિહાઇડની તુલનામાં તેનું ઉત્કલનબિંદુ ઊંચું હોય છે.

પેન્ટેન$-2-$ઓન માં $CH_3CO-$ સમૂહ હોય છે,તેથી તે $I_2/NaOH$ સાથે આયોડોફોર્મ કસોટી આપે છે અને આયોડોફોર્મ $(CHI_3)$ ના પીળા અવક્ષેપ બનાવે છે.
પેન્ટેન$-3-$ઓન માં $CH_3CO-$ સમૂહ હોતો નથી,તેથી તે આયોડોફોર્મ કસોટી આપતું નથી.
પ્રક્રિયા:
$CH_3CH_2CH_2COCH_3 + 3I_2 + 4NaOH \rightarrow CH_3CH_2CH_2COONa + CHI_3 \text{ (પીળા અવક્ષેપ)} + 3NaI + 3H_2O$
$CH_3CH_2COCH_2CH_3 + I_2/NaOH \rightarrow \text{કોઈ પ્રક્રિયા થતી નથી}$

(N/A) પોપોફના નિયમ મુજબ,અસમપ્રમાણ કીટોનનું ઓક્સિડેશન કાર્બોનિલ સમૂહની બંને બાજુએ $C-C$ બંધના વિભાજન દ્વારા થાય છે,જેથી નાનો આલ્કાઈલ સમૂહ કાર્બોનિલ કાર્બન સાથે રહે છે.
$2,5-$ડાયમિથાઈલહેક્ઝેન$-3-$ઓન $(CH_3-CH(CH_3)-CO-CH_2-CH(CH_3)-CH_3)$ માટે,વિભાજન બે રીતે થઈ શકે છે:
$1$. $C_2$ અને $C_3$ વચ્ચે વિભાજન: આ $2-$મિથાઈલપ્રોપેનોઈક એસિડ $(CH_3-CH(CH_3)-COOH)$ અને $2-$મિથાઈલપ્રોપેનોઈક એસિડ $(CH_3-CH(CH_3)-COOH)$ આપે છે.
$2$. $C_3$ અને $C_4$ વચ્ચે વિભાજન: આ $3-$મિથાઈલબ્યુટેનોઈક એસિડ $(CH_3-CH(CH_3)-CH_2-COOH)$ અને પ્રોપેન$-2-$ઓન $(CH_3-CO-CH_3)$ આપે છે.
પ્રોપેન$-2-$ઓન આગળ ઓક્સિડેશન પામીને ઈથેનોઈક એસિડ $(CH_3COOH)$ અને મિથેનોઈક એસિડ $(HCOOH)$ બનાવી શકે છે,જે અંતે $CO_2$ અને $H_2O$ માં ઓક્સિડાઈઝ થાય છે.

(N/A) $Propanal$ $(CH_3CH_2CHO)$ અને $2-Methylpropanal$ $((CH_3)_2CHCHO)$ વચ્ચે મંદ $NaOH$ ની હાજરીમાં થતી પ્રક્રિયાને $Cross-Aldol$ $Condensation$ (ક્રોસ-આલ્ડોલ સંઘનન) પ્રક્રિયા કહે છે.
બંને આલ્ડિહાઇડમાં $\alpha$-હાઇડ્રોજન હોવાથી,ચાર અલગ-અલગ $\beta-hydroxy$ આલ્ડિહાઇડ (આલ્ડોલ) નું મિશ્રણ બને છે:
$1$. $Propanal$ નું સ્વ-આલ્ડોલ સંઘનન: $3-hydroxy-2-methylpentanal$.
$2$. $2-Methylpropanal$ નું સ્વ-આલ્ડોલ સંઘનન: $3-hydroxy-2,2,4-trimethylpentanal$.
$3$. ક્રોસ-આલ્ડોલ સંઘનન ($Propanal$ ન્યુક્લિયોફાઇલ તરીકે,$2-Methylpropanal$ ઇલેક્ટ્રોફાઇલ તરીકે): $3-hydroxy-2,4-dimethylpentanal$.
$4$. ક્રોસ-આલ્ડોલ સંઘનન ($2-Methylpropanal$ ન્યુક્લિયોફાઇલ તરીકે,$Propanal$ ઇલેક્ટ્રોફાઇલ તરીકે): $3-hydroxy-2,2-dimethylpentanal$.
આ પ્રક્રિયાને $Cross-Aldol$ $Condensation$ કહેવામાં આવે છે.

(A-3, B-4, C-1, D-2) $(A)-3, (B)-4, (C)-1, (D)-2$
સમજૂતી:
$(A).$ બેન્ઝોફિનોનનું ક્લેમેન્સન રિડક્શન દ્વારા ડાયફિનાઇલમિથેનમાં રૂપાંતર થાય છે,જેમાં $Zn(Hg) / \text{Conc. } HCl$ (પ્રક્રિયક $3$) વપરાય છે.
$(B).$ બેન્ઝાલ્ડિહાઇડ ગ્રીગનાર્ડ પ્રક્રિયક $CH_3MgBr$ (પ્રક્રિયક $4$) સાથે પ્રક્રિયા કરીને $1-$ફિનાઇલઇથેનોલ બનાવે છે.
$(C).$ સાયક્લોહેક્ઝેનોનનું $LiAlH_4$ (પ્રક્રિયક $1$) દ્વારા સાયક્લોહેક્ઝેનોલમાં રિડક્શન થાય છે.
$(D).$ ફિનાઇલ બેન્ઝોએટનું $DiBAL-H$ (પ્રક્રિયક $2$) દ્વારા બેન્ઝાલ્ડિહાઇડમાં રિડક્શન થાય છે.

(A-5, B-4, C-1, D-2, E-6, F-3) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(A)$ $CH_3COCl + H_2 \xrightarrow{Pd-C/BaSO_4} CH_3CHO$ એ રોઝનમંડ રિડક્શન $(5)$ છે.
$(B)$ $C_6H_5CHO \xrightarrow{NaOH} C_6H_5CH_2OH + C_6H_5COONa$ એ કેનિઝારો પ્રક્રિયા $(4)$ છે.
$(C)$ $C_6H_6 + CH_3COCl \xrightarrow{AlCl_3} C_6H_5COCH_3$ એ ફ્રિડલ-ક્રાફ્ટ એસાઇલેશન $(1)$ છે.
$(D)$ $R-CH_2COOH \xrightarrow{Br_2/Red P} R-CH(Br)COOH$ એ $HVZ$ પ્રક્રિયા $(2)$ છે.
$(E)$ $CH_3-CN \xrightarrow{SnCl_2/HCl, H_2O/H^+} CH_3-CHO$ એ સ્ટીફન પ્રક્રિયા $(6)$ છે.
$(F)$ $2CH_3CHO \xrightarrow{NaOH} CH_3-CH=CH-CHO$ એ આલ્ડોલ સંઘનન $(3)$ છે.
તેથી,સાચી જોડ છે: $A-5, B-4, C-1, D-2, E-6, F-3$.

(A) $1$. સંયોજન $A$ નું આણ્વીય સૂત્ર $C_{8}H_{8}O$ છે. તે ધન $2,4-DNP$ કસોટી આપે છે,તેથી તેમાં કાર્બોનિલ સમૂહ (આલ્ડિહાઇડ અથવા કીટોન) છે.
$2$. તે ટોલેન્સ કે ફેહલિંગ કસોટી આપતું નથી,જે સાબિત કરે છે કે $A$ કીટોન છે.
$3$. તે $I_{2}/NaOH$ સાથે પીળા અવક્ષેપ આપે છે (આયોડોફોર્મ કસોટી),જે $CH_{3}CO-$ સમૂહની હાજરી સૂચવે છે.
$4$. સંયોજન $A$ એ એસિટોફિનોન $(C_{6}H_{5}COCH_{3})$ છે.
$5$. $I_{2}/NaOH$ સાથેની પ્રક્રિયા આયોડોફોર્મ ($CHI_{3}$,સંયોજન $B$) અને સોડિયમ બેન્ઝોએટ આપે છે,જે એસિડિફિકેશન પર બેન્ઝોઇક એસિડ ($C_{6}H_{5}COOH$,સંયોજન $C$) આપે છે.
$6$. $KMnO_{4}$ સાથે એસિટોફિનોનનું ઓક્સિડેશન પણ બેન્ઝોઇક એસિડ $(C)$ આપે છે.

(N/A) $C_3H_6O$ ના કાર્બોનિલ સમૂહ ધરાવતા ક્રિયાશીલ સમઘટકો પ્રોપેનાલ $(CH_3CH_2CHO)$ અને પ્રોપેનોન $(CH_3COCH_3)$ છે.
$(a)$ પ્રોપેનાલ $(CH_3CH_2CHO)$ એ પ્રોપેનોન $(CH_3COCH_3)$ કરતા $HCN$ સાથે ઝડપથી પ્રક્રિયા કરે છે કારણ કે પ્રોપેનાલમાં પ્રોપેનોનની સરખામણીમાં અવકાશી અવરોધ ઓછો છે અને તે વધુ ઇલેક્ટ્રોન-અનુરાગી છે.
$(b)$ પ્રક્રિયાની ક્રિયાવિધિમાં સાયનાઇડ આયન $(CN^-)$ નો કાર્બોનિલ કાર્બન પર ન્યુક્લિયોફિલિક હુમલો અને ત્યારબાદ પ્રોટોનેશનનો સમાવેશ થાય છે.
$HCN + OH^- \rightleftharpoons CN^- + H_2O$
$R_2C=O + CN^- \rightleftharpoons R_2C(O^-)CN$
$R_2C(O^-)CN + H_2O \rightleftharpoons R_2C(OH)CN + OH^-$
$(c)$ આ પ્રક્રિયા પ્રતિવર્તી છે અને પૂર્ણ થતી નથી; તે સંતુલન સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
$(d)$ જો પ્રબળ એસિડ ઉમેરવામાં આવે,તો તે $CN^-$ આયનો સાથે પ્રક્રિયા કરીને $HCN$ બનાવે છે,જેનાથી ન્યુક્લિયોફાઇલ $(CN^-)$ ની સાંદ્રતા ઘટે છે. આ સંતુલનને ડાબી તરફ ખસેડે છે,જેનાથી સાયનોહાઇડ્રિન નીપજની સાંદ્રતા ઘટે છે.

(A) પ્રવાહી $A$ એમોનિયેકલ સિલ્વર નાઈટ્રેટ (ટોલેન્સ પ્રક્રિયક) નું રિડક્શન કરતું હોવાથી,$A$ એ આલ્ડિહાઈડ છે.
સોડિયમ હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈટ સાથેની પ્રક્રિયા:
$R-C(=O)-R' + NaHSO_3 \rightleftharpoons R-C(OH)(SO_3Na)-R'$
(જ્યાં આલ્ડિહાઈડ માટે $R$ અથવા $R'$ એ $H$ છે,અને કીટોન માટે બંને આલ્કાઈલ/એરાઈલ છે. આ સફેદ સ્ફટિકમય ઘન પદાર્થ બનાવે છે.)
આલ્ડિહાઈડ $(A)$ માટે ટોલેન્સ કસોટી:
$RCHO + 2[Ag(NH_3)_2]^+ + 3OH^- \rightarrow RCOO^- + 2Ag(s) + 4NH_3 + 2H_2O$
(સિલ્વર મિરરનું નિર્માણ આલ્ડિહાઈડની હાજરીની પુષ્ટિ કરે છે.)
નિષ્કર્ષ: પ્રવાહી $A$ એ આલ્ડિહાઈડ છે,જ્યારે પ્રવાહી $B$ એ કીટોન છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(A)$ વેનેલિન: બંધારણ $(iii)$,પ્રાપ્તિસ્થાન $(q)$ (વેનેલિનના દાણામાંથી).
$(B)$ સેલિસાલ્ડિહાઈડ: બંધારણ $(i)$,પ્રાપ્તિસ્થાન $(r)$ (મેડોસ્વીટમાંથી).
$(C)$ સિન્નામાલ્ડિહાઈડ: બંધારણ $(ii)$,પ્રાપ્તિસ્થાન $(p)$ (તજમાંથી).
તેથી,સાચી જોડ છે: $A$ $\rightarrow iii$ $\rightarrow q, B$ $\rightarrow i$ $\rightarrow r, C$ $\rightarrow ii$ $\rightarrow p$.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(A)$ બંધારણ $o$-થેલેલ્ડિહાઈડ છે,જે બેન્ઝિન$-1,2-$ડાયકાર્બાલ્ડિહાઈડ $(ii)$ છે અને સામાન્ય રીતે થેલેલ્ડિહાઈડ $(r)$ તરીકે ઓળખાય છે. તેથી,$(A-ii-r)$.
$(B)$ બંધારણ $(CH_3)_2C=CHCOCH_3$ છે,જે $4-$મિથાઈલપેન્ટ$-3-$ઈન$-2-$ઓન $(iv)$ છે અને સામાન્ય રીતે મેસિટાઈલ ઓક્સાઈડ $(s)$ તરીકે ઓળખાય છે. તેથી,$(B-iv-s)$.
$(C)$ બંધારણ $CH_2=CH-CHO$ છે,જે પ્રોપ$-2-$ઈનાલ $(iii)$ છે અને સામાન્ય રીતે એક્રોલિન $(p)$ તરીકે ઓળખાય છે. તેથી,$(C-iii-p)$.
$(D)$ બંધારણ $(C_6H_5)_2CO$ છે,જે ડાયફિનાઈલમિથેનોન $(i)$ છે અને સામાન્ય રીતે ડાયફિનાઈલ કિટોન $(q)$ તરીકે ઓળખાય છે. તેથી,$(D-i-q)$.

(A-II, B-II, C-I, D-III) સાચી જોડ છે: $A-ii, B-ii, C-i, D-iii$.
$A$. આલ્ડિહાઈડમાં ધ્રુવીય કાર્બોનિલ સમૂહ $(C=O)$ હોય છે,જેના કારણે અણુઓ વચ્ચે દ્વિધ્રુવ-દ્વિધ્રુવ આકર્ષણ જોવા મળે છે.
$B$. કીટોનમાં પણ ધ્રુવીય કાર્બોનિલ સમૂહ $(C=O)$ હોય છે,જેના કારણે અણુઓ વચ્ચે દ્વિધ્રુવ-દ્વિધ્રુવ આકર્ષણ જોવા મળે છે.
$C$. આલ્કોહોલમાં $-OH$ સમૂહ હોય છે,જે એક અણુના $O^{\delta -}$ અને બીજા અણુના $H^{\delta +}$ વચ્ચે આંતરઆણ્વીય હાઈડ્રોજન બંધ બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
$D$. આલ્કેન અધ્રુવીય અણુઓ છે અને તેમાં માત્ર નિર્બળ લંડન વિક્ષેપન બળો જોવા મળે છે,જે વાન્ડર વાલ્સ બળોનો એક પ્રકાર છે.

(A-III, B-I, C-IV, D-II) પ્રક્રિયાઓનું વિશ્લેષણ નીચે મુજબ છે:
$(A)$ એસીટાલ્ડિહાઈડ શુષ્ક $HCl$ વાયુની હાજરીમાં ઇથેનોલ સાથે પ્રક્રિયા કરીને એસીટલ બનાવે છે: $CH_3CHO + 2C_2H_5OH \xrightarrow{HCl_{(g)}} CH_3CH(OC_2H_5)_2 + H_2O$. આ $(iii)$ સાથે સુસંગત છે.
$(B)$ એસીટોન શુષ્ક $HCl$ વાયુની હાજરીમાં ઇથિલિન ગ્લાયકોલ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ચક્રીય કીટલ બનાવે છે: $CH_3COCH_3 + HOCH_2CH_2OH \xrightarrow{HCl_{(g)}} (CH_3)_2C(OCH_2)_2 + H_2O$. આ $(i)$ સાથે સુસંગત છે.
$(C)$ એસીટાલ્ડિહાઈડ $HCN$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સાયનોહાઈડ્રિન બનાવે છે,જેનું એસિડિક જળવિભાજન કરતા હાઈડ્રોક્સી એસિડ મળે છે: $CH_3CHO + HCN$ $\xrightarrow{OH^-} CH_3CH(OH)CN$ $\xrightarrow{H_3O^+} CH_3CH(OH)COOH$. આ $(iv)$ સાથે સુસંગત છે.
$(D)$ એસીટાલ્ડિહાઈડ $HCN$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સાયનોહાઈડ્રિન બનાવે છે: $CH_3CHO + HCN \xrightarrow{OH^-} CH_3CH(OH)CN$. આ $(ii)$ સાથે સુસંગત છે.
તેથી,સાચી જોડ છે: $A-iii, B-i, C-iv, D-ii$.