Role of Macro and Micro-nutrients Questions in Gujarati

(C) નાઇટ્રોજન વનસ્પતિની તમામ પ્રકારની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે આવશ્યક છે.
ફળોના પાકવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન,નાઇટ્રોજનના પુરવઠામાં નિયંત્રિત ઘટાડો કરવાથી ફળોમાં કાર્બોદિત પદાર્થોનું પ્રમાણ વધે છે.
કાર્બોદિત પદાર્થોના આ સંગ્રહને કારણે સફરજનમાં વધુ ઘેરો અને આકર્ષક રંગ વિકસે છે.

(C) $C_4$ વનસ્પતિઓ, જેમ કે મકાઈ અને શેરડી, તેમની સામાન્ય વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે સોડિયમ $(Na^+)$ ની જરૂર હોય છે। સોડિયમ ફોસ્ફોઈનોલપાયરુવેટ $(PEP)$ ના પુનઃનિર્માણમાં સામેલ છે, જે $C_4$ પ્રકાશસંશ્લેષણ માર્ગમાં પ્રાથમિક $CO_2$ સ્વીકારનાર છે। પૂરતા પ્રમાણમાં સોડિયમ વગર, આ વનસ્પતિઓમાં વૃદ્ધિ અટકી જાય છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણની કાર્યક્ષમતા ઘટે છે।

(B) $\text{નાઈટ્રેટ}$ એ નાઈટ્રોજનયુક્ત પદાર્થ છે અને નાઈટ્રોજન એ પ્રોટીન, ન્યુક્લિક એસિડ અને ક્લોરોફિલનો આવશ્યક ઘટક છે, જે સક્રિય કોષ વિભાજન અને પર્ણની વૃદ્ધિ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે。
તેથી, $\text{નાઈટ્રેટ}$ પર્ણની વૃદ્ધિમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે。

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. સલ્ફર એ પ્રોટીનના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી એક આવશ્યક ખનિજ છે. તે મિથિઓનાઇન અને સિસ્ટીન જેવા એમિનો એસિડનો મુખ્ય ઘટક છે. તે પ્રોટીનના બંધારણમાં $S-S$ (ડાયસલ્ફાઇડ) બંધ અને $S-H$ (સલ્ફહાઇડ્રિલ) સમૂહો બનાવીને મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે પ્રોટીનના દ્વિતીયક અને તૃતીયક બંધારણને જાળવી રાખવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(A) તાંબાની ઉણપને કારણે નોર્મોક્રોમિક માઇક્રોસાઇટિક એનિમિયા થાય છે. આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે શરીરમાં આયર્ન (લોહતત્વ) ના યોગ્ય શોષણ અને વહન માટે તાંબું આવશ્યક છે. પૂરતા પ્રમાણમાં તાંબાના અભાવે,હિમોગ્લોબિનના સંશ્લેષણ માટે આયર્નનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ થઈ શકતો નથી,જે એનિમિયા તરફ દોરી જાય છે.

(B) ફ્લોરિન એ એક સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ છે જે દાંતના સ્વાસ્થ્યની જાળવણીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તે દાંત પર ઈનેમલના જમા થવાને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે દાંતની સપાટીને મજબૂત બનાવે છે.
ઈનેમલને મજબૂત બનાવીને,તે બેક્ટેરિયા દ્વારા થતા એસિડને કારણે દાંતમાં થતા સડા (dental caries) ના જોખમને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.

(D) ટ્રેસ એલિમેન્ટ્સ એ આવશ્યક ખનિજો છે જે શરીરને ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં જરૂરી હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ફોસ્ફરસ,ક્લોરિન અને મેગ્નેશિયમ એ મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ (ગૌણ પોષકતત્વો) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેમની જરૂરિયાત વધુ માત્રામાં હોય છે.
મેંગેનીઝ $(Mn)$ એ એક ટ્રેસ એલિમેન્ટ (સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ) છે જે વિવિધ ઉત્સેચકીય પ્રતિક્રિયાઓ અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે શરીરમાં ઓછી માત્રામાં જરૂરી છે.

(A) કોપર $(Cu)$ માનવ શરીરમાં એક આવશ્યક સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ છે.
તે આયર્ન $(Fe)$ ના શોષણ અને ઉપયોગને સરળ બનાવીને હિમોગ્લોબિનના સંશ્લેષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
પૂરતા પ્રમાણમાં કોપરના અભાવે,આયર્ન યોગ્ય રીતે હિમ જૂથમાં જોડાઈ શકતું નથી,જે એનિમિયા (પાંડુરોગ) તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,તેનું મુખ્ય કાર્ય આયર્નનો ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરવાનું છે.

(C) વર્ણવેલ લક્ષણો—નિસ્તેજતા (પીળાશ),ભૂખ ન લાગવી (અરુચિ) અને થાક—એ એનિમિયા (પાંડુરોગ) ના લાક્ષણિક ચિહ્નો છે.
આયર્ન એ હિમોગ્લોબિનનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે,જે રક્તકણોમાં રહેલું પ્રોટીન છે અને સમગ્ર શરીરમાં ઓક્સિજનનું વહન કરે છે.
આયર્નની ઉણપને કારણે હિમોગ્લોબિનનું ઉત્પાદન ઘટે છે,જેના પરિણામે આયર્નની ઉણપથી થતો એનિમિયા થાય છે,જે આ લક્ષણોનું કારણ બને છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Iron$ (આયર્ન) છે.

(B) માઈક્રો-ન્યુટ્રિઅન્ટ્સ એ વનસ્પતિઓ અને સજીવો માટે અલ્પ માત્રામાં જરૂરી આવશ્યક તત્વો છે.
મેક્રો-ન્યુટ્રિઅન્ટ્સની તુલનામાં ઓછી માત્રામાં જરૂરી હોવા છતાં,તેઓ શારીરિક પ્રક્રિયાઓ,વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે સમાન રીતે મહત્વપૂર્ણ છે.
કોઈપણ માઈક્રો-ન્યુટ્રિઅન્ટની ઉણપ ગંભીર ચયાપચયની વિકૃતિઓ અથવા વૃદ્ધિ અટકી જવાનું કારણ બની શકે છે,જે સાબિત કરે છે કે તેઓ મેક્રો-ન્યુટ્રિઅન્ટ્સ જેટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(B) એનિમિયાનું સૌથી સામાન્ય કારણ $Fe$ (આયર્ન) ની ઉણપ છે.
આયર્ન એ હિમોગ્લોબિનનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે,જે રક્તકણોમાં રહેલું પ્રોટીન છે અને સમગ્ર શરીરમાં ઓક્સિજનનું વહન કરે છે.
જ્યારે શરીરમાં આયર્નનું પ્રમાણ અપૂરતું હોય છે,ત્યારે શરીર પૂરતા પ્રમાણમાં હિમોગ્લોબિન બનાવી શકતું નથી,જેના કારણે રક્તની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે અને પરિણામે એનિમિયા થાય છે.

(B) ઝિંક એ એક આવશ્યક સૂક્ષ્મ ખનિજ છે જે રોગપ્રતિકારક કોષોના વિકાસ અને કાર્યમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તે રોગપ્રતિકારક તંત્રના વિવિધ પાસાઓમાં સામેલ છે,જેમાં રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવોનું નિયમન અને રોગપ્રતિકારક કોષોની અખંડિતતા જાળવવાનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,ઝિંક ઇમ્યુનાઇઝેશન અને રોગપ્રતિકારક તંત્રના કાર્ય સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે.

(C) મેગ્નેશિયમ એ સ્નાયુઓના કાર્ય અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ સહિતની વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી આવશ્યક ખનિજ છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Soyabean$ (સોયાબીન) એ વનસ્પતિ આધારિત ખોરાક છે જે મેગ્નેશિયમનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે.
માંસ,ઈંડા અને દૂધમાં મેગ્નેશિયમ હોય છે,પરંતુ સોયાબીન જેવા કઠોળની તુલનામાં તેમાં તેનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું હોય છે.

(C) ઈંડાનું કવચ આશરે $94\%$ કેલ્શિયમ કાર્બોનેટનું બનેલું હોય છે.
ઈંડાના કવચના નિર્માણ (કેલ્સિફિકેશન) માટે કેલ્શિયમ અનિવાર્ય છે.
તેથી,પક્ષીના આહારમાં કેલ્શિયમની ઉણપને કારણે પાતળા અથવા નરમ કવચવાળા ઈંડાનું નિર્માણ થાય છે.

(B) સાચો જવાબ $(b)$ છે.
$\text{મોલિબ્ડેનમ}$ $(Mo)$ એક મહત્વપૂર્ણ સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે જે નાઈટ્રોજન સ્થાપનમાં આવશ્યક ભૂમિકા ભજવે છે.
તે $\text{નાઈટ્રોજનેઝ}$ અને $\text{નાઈટ્રેટ}$ $\text{રિડક્ટેઝ}$ ઉત્સેચકોનો મુખ્ય ઘટક છે.
$\text{નાઈટ્રોજનેઝ}$ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓમાં વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું એમોનિયામાં રિડક્શન કરવા માટે જવાબદાર છે, જ્યારે $\text{નાઈટ્રેટ}$ $\text{રિડક્ટેઝ}$ નાઈટ્રોજનના સ્વાંગીકરણમાં મદદ કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $P$ (ફોસ્ફરસ) છે.
જૈવિક પ્રણાલીઓમાં ઉપયોગી ઉર્જા $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) ના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત થાય છે.
$ATP$ એ ત્રણ ફોસ્ફેટ જૂથો સાથે જોડાયેલા એડેનોસિન અણુનું બનેલું છે.
તેથી,ફોસ્ફરસ એ $ATP$ ના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી એક આવશ્યક અકાર્બનિક તત્વ છે,જે કોષની ઉર્જા ચલણ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) શિમ્બી વનસ્પતિઓમાં નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન મુખ્યત્વે નાઈટ્રોજનેઝ ઉત્સેચક દ્વારા થાય છે,જે મૂળની ગાંઠોમાં હાજર હોય છે.
કોબાલ્ટ એ વિટામિન $B_{12}$ (સાયનોકોબાલામિન) નો આવશ્યક ઘટક છે.
શિમ્બી વનસ્પતિઓની મૂળની ગાંઠોમાં લેગહિમોગ્લોબિનના સંશ્લેષણ માટે વિટામિન $B_{12}$ જરૂરી છે.
લેગહિમોગ્લોબિન ઓક્સિજનના શોષક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે નાઈટ્રોજનેઝ ઉત્સેચકની પ્રવૃત્તિ માટે જરૂરી અજારક વાતાવરણ જાળવી રાખે છે,કારણ કે આ ઉત્સેચક ઓક્સિજન પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે.
તેથી,શિમ્બી વનસ્પતિઓમાં નાઈટ્રોજનના સ્થાપન માટે કોબાલ્ટ આવશ્યક છે.

(D) $Cu$,$Mn$,અને $Fe$ ખનીજો ઇલેક્ટ્રોન વહન પ્રક્રિયાઓ માટે આવશ્યક છે.
$1$. કોપર $(Cu)$: તે વનસ્પતિમાં ચયાપચય માટે આવશ્યક છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણ તથા શ્વસન દરમિયાન ઇલેક્ટ્રોન વહનમાં $(Cu^+ ⇌ Cu^{2+})$ ભાગ લે છે.
$2$. મૅંગેનિઝ $(Mn)$: તે પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન પાણીના પ્રકાશ-વિઘટન (photolysis) માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે $O_2$ મુક્ત કરે છે અને વિવિધ ઉત્સેચકીય પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ છે.
$3$. લોહ $(Fe)$: તે ફેરેડોક્સિન અને સાયટોક્રોમનો મહત્વનો ઘટક છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને કણાભસૂત્રીય શ્વસન બંનેમાં ઇલેક્ટ્રોન સ્થાનાંતરણ $(Fe^{2+} ⇌ Fe^{3+})$ માં સામેલ છે.

(C) ફેરીડોક્સિન એ એક $Fe-S$ પ્રોટીન છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને નાઇટ્રોજન સ્થાપન સહિતની વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં ઇલેક્ટ્રોન વાહક તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેના આયર્ન-સલ્ફર ક્લસ્ટર્સના મુખ્ય ઘટક તરીકે આયર્ન $(Fe)$ ધરાવે છે.
તેથી,ફેરીડોક્સિનની રચના અને કાર્ય માટે આયર્ન એક આવશ્યક ખનીજતત્વ છે.

(B) મૅગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ આયનો રિબોઝોમ્સની રચનાત્મક સ્થિરતામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. રિબોઝોમ્સ બે ઉપએકમોના બનેલા હોય છે,એક મોટો ઉપએકમ અને એક નાનો ઉપએકમ. મૅગ્નેશિયમ આયનો રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ અણુઓ સાથે જોડાઈને આ બંને ઉપએકમોને એકબીજા સાથે જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. જો $Mg^{2+}$ ની સાંદ્રતા પૂરતી ન હોય,તો રિબોઝોમલ ઉપએકમો અલગ થઈ જાય છે,જેના કારણે રિબોઝોમ પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે નિષ્ક્રિય બની જાય છે.

(C) નાઈટ્રોજન સ્થાપન એ $Rhizobium$ જેવા નાઈટ્રોજન-સ્થાપક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા કરવામાં આવતી એક મહત્વપૂર્ણ જૈવિક પ્રક્રિયા છે।
$\text{મોલિબ્ડેનમ}$ $(Mo)$ એ $\text{નાઈટ્રોજનેઝ}$ ઉત્સેચકનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે, જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજન $(N_2)$ નું એમોનિયા $(NH_3)$ માં રિડક્શન કરવા માટે ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે।
$\text{મોલિબ્ડેનમ}$ વગર, $\text{નાઈટ્રોજનેઝ}$ ઉત્સેચક સંકુલ કાર્ય કરી શકતું નથી, જેનાથી નાઈટ્રોજન-સ્થાપનની પ્રક્રિયા અવરોધાય છે।
તેથી, નાઈટ્રોજન સ્થાપન માટે $\text{મોલિબ્ડેનમ}$ આવશ્યક છે।

(A) વનસ્પતિઓમાં,$Sodium$ $(Na^+)$ મુખ્યત્વે આસૃતિ નિયમન અને કોષરસપટલની આરપાર આયનિક સંતુલન જાળવવામાં ભાગ ભજવે છે.
તે ખાસ કરીને $C_4$ વનસ્પતિઓમાં ફોસ્ફોઈનોલપાયરુવેટ $(PEP)$ ના પુનઃસર્જન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
તેથી,વિકલ્પ $A$ સાચું વિધાન છે.

(A) મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક લઘુપોષક તત્વ છે. તે નાઈટ્રોજનના ચયાપચયમાં સીધી રીતે સંકળાયેલા અનેક ઉત્સેચકો,ખાસ કરીને નાઈટ્રોજનેઝ અને નાઈટ્રેટ રિડક્ટેઝનો એક મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય ઘટક છે. નાઈટ્રોજનેઝ ઉત્સેચક જૈવિક નાઈટ્રોજન સ્થાપન માટે જવાબદાર છે,જ્યારે નાઈટ્રેટ રિડક્ટેઝ નાઈટ્રોજનના સ્વાંગીકરણ દરમિયાન નાઈટ્રેટનું નાઈટ્રાઈટમાં રિડક્શન (ક્ષય) કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) થાયેમીન (વિટામિન $B_1$) અને બાયોટિન (વિટામિન $B_7$) એ આવશ્યક વિટામિન્સ છે જેમના રાસાયણિક બંધારણમાં સલ્ફર હાજર હોય છે. સલ્ફર એ વનસ્પતિઓ માટે એક મહત્વપૂર્ણ ગુરુપોષક તત્વ છે અને તે સિસ્ટીન અને મિથિઓનાઈન જેવા એમિનો એસિડમાં,તેમજ અમુક વિટામિન્સ અને કો-એન્ઝાઈમમાં જોવા મળે છે.

(D) આવશ્યક તત્વોને તેમની માત્રાત્મક જરૂરિયાતને આધારે બે શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવે છે: ગુરુપોષક તત્વો અને લઘુપોષક તત્વો.
$1$. ગુરુપોષક તત્વોની જરૂરિયાત વધુ માત્રામાં હોય છે (દા.ત.,$C, H, O, N, P, K, S, Ca, Mg$).
$2$. લઘુપોષક તત્વો અથવા અલ્પમાત્રામાં જરૂરી તત્વોની જરૂરિયાત ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હોય છે (દા.ત.,$Fe, Mn, Cu, Mo, Zn, B, Cl, Ni$).
ક્રોમિયમ $(Cr)$ એ વનસ્પતિઓ માટે આવશ્યક ખનિજ તત્વ ગણાતું નથી. તેથી,તેને લઘુપોષક તત્વ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતું નથી.

(A) મેંગેનીઝ $(Mn^{2+})$ વનસ્પતિના ચયાપચયમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે મુખ્યત્વે શ્વસન,પ્રકાશસંશ્લેષણ અને નાઈટ્રોજન ચયાપચયમાં સામેલ ઘણા ઉત્સેચકોની સક્રિયતા માટે જરૂરી છે. મેંગેનીઝનું એક મુખ્ય કાર્ય પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દરમિયાન ઓક્સિજન મુક્ત કરવા માટે પાણીના અણુઓનું વિભાજન (પાણીનું પ્રકાશવિભાજન) કરવાનું છે.

(B) સલ્ફર એક ગુરુ પોષકતત્વ છે જે બે એમિનો એસિડ,સિસ્ટીન અને મિથિઓનાઈનમાં હાજર હોય છે.
તે ઘણા સહ-ઉત્સેચકો,વિટામિન્સ (થાયમીન,બાયોટીન,સહ-ઉત્સેચક $A$),અને ફેરેડોક્સિનનું મુખ્ય ઘટક છે.
તે આ સહ-ઉત્સેચકોના બંધારણમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે અને વનસ્પતિ કોષોમાં આયનિક સંતુલન જાળવવામાં પણ સામેલ છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે તે સહ-ઉત્સેચકોના બંધારણમાં અને આયન-સંતુલનમાં મહત્વનું છે.

(B) મૅંગેનિઝ વનસ્પતિના ઘણા કાર્યો માટે આવશ્યક છે,જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. તે મુખ્યત્વે પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન પાણીના પ્રકાશ-વિઘટન (photolysis) માં સંકળાયેલ છે,જેનાથી ઓક્સિજન મુક્ત થાય છે.
$2$. તે $CO_2$ ના સ્થાપનમાં ભૂમિકા ભજવે છે.
$3$. તે નાઈટ્રોજન ચયાપચય અને ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે.
$4$. તે શ્વસન અને ચરબીના ચયાપચયમાં સંકળાયેલા વિવિધ ઉત્સેચકોને સક્રિય કરે છે.
$5$. તે રિબોફ્લેવિન,એસ્કોર્બિક ઍસિડ અને કેરોટિનના ઉત્પાદન માટે જરૂરી છે.
$6$. તે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રકાશ-આધારિત પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન ઇલેક્ટ્રોન વહનમાં મદદ કરે છે.

(C) સાયટોક્રોમ અને ફેરડોક્સિન એ આયર્ન ધરાવતા પ્રોટીન છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન દરમિયાન ઇલેક્ટ્રોન પરિવહન શૃંખલામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
આયર્ન $(Fe)$ આ પ્રોટીનનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે,કારણ કે તે રેડોક્સ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે,જે અણુઓને પ્રતિવર્તી ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવા દે છે.
તેથી,સાયટોક્રોમ અને ફેરડોક્સિન બંનેના બંધારણ અને કાર્ય માટે આયર્ન આવશ્યક છે.

(C) બોરોન એ વનસ્પતિ માટે એક આવશ્યક લઘુપોષકતત્વ છે. તેની મુખ્ય શારીરિક ભૂમિકામાં $Ca^{2+}$ નું શોષણ અને ઉપયોગ,કોષરસસ્તરનું કાર્ય,પરાગરજનું અંકુરણ,પરાગનલિકાની વૃદ્ધિ,કોષ લંબાઈ,કોષ વિભેદન અને કાર્બોદિતોનું સ્થળાંતરનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,વનસ્પતિના જીવનચક્રમાં ફલનની પ્રક્રિયા દરમિયાન પરાગનલિકાની વૃદ્ધિ માટે તે અત્યંત મહત્વનું છે.

(B) લઘુ પોષક તત્વો (સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો) ની જરૂરિયાત વનસ્પતિઓને ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં (શુષ્ક પદાર્થના $10 \ mmol \ kg^{-1}$ થી ઓછી) હોય છે.
આ તત્વોમાં આયર્ન $(Fe)$,મેંગેનીઝ $(Mn)$,કોપર $(Cu)$,મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$,ઝિંક $(Zn)$,બોરોન $(B)$,ક્લોરિન $(Cl)$ અને નિકલ $(Ni)$ નો સમાવેશ થાય છે.
વિકલ્પ $B$ માં આપેલા તમામ તત્વો $(Cu, Fe, Zn, B, Mn)$ લઘુ પોષક તત્વો છે.
અન્ય વિકલ્પોમાં,$Mg$ અને $Ca$ જેવા તત્વો ગુરુ પોષક તત્વો છે,જેની જરૂરિયાત વધુ માત્રામાં હોય છે.

(D) ક્લોરિન $(Cl^-)$ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે. તે આસૃતિનું નિયમન કરીને અને વનસ્પતિ કોષોમાં આયોનિક સંતુલન જાળવીને કોષોની આસૃતિદાબ (turgidity) જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. $Na^+$ અને $K^+$ ની સાથે,તે કોષોમાં દ્રાવ્ય સાંદ્રતા અને ઋણાયન-ધનાયન સંતુલન નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) $P$,$K$ અને $S$ જેવા તત્વો વનસ્પતિમાં સરળતાથી પુનઃવહન પામે છે. જોકે,$Ca$ પુનઃવહન પામતું નથી કારણ કે તે કોષદીવાલનો બંધારણીય ઘટક છે. તે ઘણીવાર કેલ્શિયમ પેક્ટેટ અથવા એર્નોથાઇટ $(CaAl_2Si_2O_8)$ જેવા અદ્રાવ્ય સ્વરૂપોમાં જોવા મળે છે,જેના કારણે તે વનસ્પતિના પેશીઓમાં અચલ (immobile) રહે છે.

(A) વનસ્પતિઓમાં શર્કરા (કાર્બોદિતો) ના સ્ત્રોતથી સિંક સુધીના વહન (Translocation) માટે બોરોન અનિવાર્ય છે.
તે પરાગરજના અંકુરણ,કોષના લંબાઈમાં વધારો,કોષના વિભેદન અને કેલ્શિયમના ચયાપચયમાં પણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ઉત્સેચકોની સક્રિયતા સામાન્ય રીતે $Mg^{2+}$ અથવા $Zn^{2+}$ જેવા આયનો સાથે સંકળાયેલી છે,જ્યારે પ્રકાશસંશ્લેષણમાં $Mg$ અને $Mn$ જેવા તત્વો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) $K^+$ (પોટેશિયમ) એ કોઈપણ ઉત્સેચકનો બંધારણીય ઘટક નથી,પરંતુ તે ઘણા ઉત્સેચકો માટે ઉત્તેજક (activator) તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે એક આવશ્યક ખનીજ આયન છે જે સક્રિય રીતે વિભાજન પામતા કોષો જેવા કે કલિકાઓ,પર્ણો અને મૂલાગ્રમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
વધુમાં,તે વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયામાં તેમજ પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) વનસ્પતિઓ દ્વારા લઘુ પોષકતત્વો ખૂબ જ અલ્પ માત્રામાં લેવામાં આવે છે. તેમની મુખ્ય ભૂમિકા વિવિધ ઉત્સેચકો માટે સહઘટક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરવાની છે. ઉદાહરણ તરીકે,$Zn^{2+}$ એ કાર્બોનિક એનહાઇડ્રેઝ અને વિવિધ ડિહાઇડ્રોજીનેઝ જેવા ઉત્સેચકોને સક્રિય કરે છે,જ્યારે અન્ય લઘુ પોષકતત્વો ઇલેક્ટ્રોન પરિવહન અને રેડોક્સ પ્રતિક્રિયાઓમાં ભાગ લે છે.

(C) સલ્ફર તેલીબિયાં પાક માટે એક આવશ્યક પોષક તત્વ છે. તે સલ્ફરયુક્ત એમિનો એસિડ જેવા કે મિથિઓનાઇન અને સિસ્ટીનના સંશ્લેષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે બીજમાં પ્રોટીન અને તેલના નિર્માણ માટે અત્યંત આવશ્યક છે. તેથી,સલ્ફરનો ઉપયોગ તેલીબિયાં પાકની ઉપજ અને તેલના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.

(A) $Cu$,$Mn$,અને $Fe$ એ આવશ્યક સૂક્ષ્મતત્વો છે જે ઈલેક્ટ્રોન પરિવહન શૃંખલામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. $Fe$ (આયર્ન) એ સાયટોક્રોમ અને ફેરેડોક્સિનનો મુખ્ય ઘટક છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષી અને કણાભસૂત્રીય ઈલેક્ટ્રોન પરિવહન બંને માટે અનિવાર્ય છે.
$2$. $Mn$ (મેંગેનીઝ) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન પાણીના પ્રકાશવિભાજન (ઓક્સિજન ઉત્સર્જિત કરતા સંકુલ) માટે આવશ્યક છે અને વિવિધ ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3$. $Cu$ (કોપર) એ પ્રકાશસંશ્લેષી ઈલેક્ટ્રોન પરિવહન શૃંખલામાં પ્લાસ્ટોસાયનિન અને કણાભસૂત્રીય ઈલેક્ટ્રોન પરિવહન શૃંખલામાં સાયટોક્રોમ $c$ ઓક્સિડેઝનો ઘટક છે.
તેથી,$Cu, Mn, Fe$ નો સમૂહ આ પ્રક્રિયાઓ માટે સૌથી વધુ મહત્વનો છે.

(D) ફેરેડોક્સીન એ આયર્ન-સલ્ફર પ્રોટીન છે જે વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં ઇલેક્ટ્રોન ટ્રાન્સફરનું કાર્ય કરે છે. તેમાં આયર્ન $(Fe)$ તેના આયર્ન-સલ્ફર ક્લસ્ટર્સના મુખ્ય ઘટક તરીકે હોય છે. તેથી,આયર્ન એ ફેરેડોક્સીનનો આવશ્યક ઘટક છે.

(A) લઘુપોષક તત્વો,જેને સૂક્ષ્મ તત્વો (trace elements) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એવા આવશ્યક પોષક તત્વો છે જે સજીવોને સામાન્ય વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં જરૂરી હોય છે. તેના ઉદાહરણોમાં આયર્ન $(Fe)$,મેંગેનીઝ $(Mn)$,કોપર $(Cu)$,ઝિંક $(Zn)$,બોરોન $(B)$,મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$,ક્લોરિન $(Cl)$ અને નિકલ $(Ni)$ નો સમાવેશ થાય છે.

(C) ક્લોરોફિલ એ પોર્ફિરિનનું વ્યુત્પન્ન છે જેમાં મધ્યસ્થ $Mg^{2+}$ આયન પોર્ફિરિન વલયના ચાર નાઈટ્રોજન પરમાણુઓ સાથે જોડાયેલ હોય છે. આયર્ન $(Fe)$ પણ ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,કારણ કે તે ક્લોરોફિલના જૈવસંશ્લેષણ માર્ગમાં સામેલ ઉત્સેચકો માટે સહકારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે. તેથી,ક્લોરોફિલના બંધારણ અને સંશ્લેષણ માટે $Fe$ અને $Mg$ બંનેની જરૂરિયાત રહે છે.

(A) ફોસ્ફરસ ઉર્જાના ચયાપચયમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે કારણ કે તે $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) નો મુખ્ય ઘટક છે,જે કોષનું પ્રાથમિક ઉર્જા ચલણ છે.
ફોસ્ફરસ ગ્લાયકોલિસિસ દરમિયાન ગ્લુકોઝના ફોસ્ફોરાયલેશનમાં પણ સામેલ છે અને તે ન્યુક્લિક એસિડ અને ફોસ્ફોલિપિડ્સનો બંધારણીય ઘટક છે.
તેથી,જૈવિક પ્રણાલીઓમાં ઉર્જાના સંગ્રહ અને સ્થાનાંતરણ માટે ફોસ્ફરસ આવશ્યક છે.

(C) મેગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક ખનીજ તત્વ છે.
તે ક્લોરોફિલના અણુમાં પોર્ફિરિન વલયના કેન્દ્રસ્થ પરમાણુ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે અનિવાર્ય છે.
તેથી,મેગ્નેશિયમ ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણ માટે અત્યંત મહત્વનું છે.
મેગ્નેશિયમની ઉણપને કારણે ક્લોરોફિલનો અભાવ સર્જાય છે,જેના પરિણામે ક્લોરોસિસ (પર્ણોનો પીળો પડવો) જેવી સ્થિતિ જોવા મળે છે.

(A) અલ્પમાત્રામાં જરૂરી તત્વો (trace elements),જેને સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે સજીવો માટે ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં આવશ્યક હોય છે. જીવદ્રવ્યમાં,આ તત્વો મુખ્યત્વે વિવિધ ઉત્સેચકો માટે સહકારક (cofactors) તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ ઉત્સેચકોની ઉદ્દીપકીય પ્રક્રિયા માટે નિર્ણાયક છે,કારણ કે તેઓ ઉત્સેચકની રચનાને સ્થિર કરવામાં અથવા સક્રિય સ્થાન પર સબસ્ટ્રેટના જોડાણને સરળ બનાવવામાં મદદ કરે છે. તેથી,જીવદ્રવ્યમાં અલ્પમાત્રામાં જરૂરી તત્વોનું પ્રાથમિક કાર્ય ઉત્સેચકોના નિર્માણ અને સક્રિયકરણમાં મદદ કરવાનું છે.

(D) સલ્ફર એ તેલીબીયાં પાકો (જેમ કે રાઈ,સૂર્યમુખી અને મગફળી) માટે એક અત્યંત મહત્વનું પોષક તત્વ છે. તે સલ્ફરયુક્ત એમિનો એસિડ (જેમ કે મિથિઓનાઈન અને સિસ્ટીન) ના સંશ્લેષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે અને બીજમાં તેલના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે. તેથી,સલ્ફરનો ઉપયોગ તેલીબીયાં પાકોમાં વૃદ્ધિ અને તેલના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.

(B) બોરોન $(B)$ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક લઘુપોષકતત્વ છે. તે પરાગરજના અંકુરણ અને પરાગનલિકાની લંબાઈમાં વધારો કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે કેલ્શિયમ $(Ca^{2+})$ ના શોષણ અને ઉપયોગમાં મદદ કરે છે અને શર્કરાના સ્થળાંતરમાં સામેલ છે,જે સ્ત્રીકેસરના પરાગવાહિની માર્ગમાં પરાગનલિકાની ઝડપી વૃદ્ધિ માટે જરૂરી ઉર્જા પૂરી પાડે છે.

(D) સલ્ફર એ મિથિઓનાઇન અને સિસ્ટીન જેવા સલ્ફરયુક્ત એમિનો એસિડના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી એક મહત્વપૂર્ણ ગૌણ મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ છે.
તે વનસ્પતિઓમાં તેલના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેલીબીયાં પાકો (જેમ કે રાઈ,સૂર્યમુખી અને મગફળી) ને ફેટી એસિડ્સ અને તેલ સંગ્રહિત પ્રોટીન બનાવવા માટે સલ્ફરની વધુ જરૂરિયાત હોય છે.
તેથી,સલ્ફરનો ઉપયોગ તેલીબીયાં પાકોની વૃદ્ધિ અને ઉત્પાદકતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.

(B) પોટૅશિયમ $(K^+)$ એ વનસ્પતિ માટે એક આવશ્યક ગુરુપોષક તત્વ છે. તે વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિમાં પાણીના સંરક્ષણમાં મદદ કરે છે. તે પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને પ્રકાશસંશ્લેષણમાં સામેલ વિવિધ ઉત્સેચકોને સક્રિય કરે છે. વધુમાં,પોટૅશિયમ વનસ્પતિના પેશીઓને મજબૂત બનાવે છે,જે જીવાત અને રોગો સામે લડવાની વનસ્પતિની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે અને વનસ્પતિને ક્ષારતા અને શુષ્કતા જેવા પર્યાવરણીય તણાવ સામે ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.

(D) ફૉસ્ફરસ એ વનસ્પતિ માટે એક આવશ્યક ગુરુપોષક તત્વ છે. જ્યારે તે (ઘણીવાર $Mycorrhiza$ અથવા ફૉસ્ફેટ-દ્રાવ્ય કરતા બેક્ટેરિયા દ્વારા) આપવામાં આવે છે,ત્યારે તેના ઘણા ફાયદા થાય છે:
$1$. તે મૂળના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે વનસ્પતિને મૂળ દ્વારા થતા રોગો સામે પ્રતિકારક શક્તિ વધારવામાં મદદ કરે છે.
$2$. તે ક્ષાર અને શુષ્કતા જેવી પર્યાવરણીય તણાવની સ્થિતિમાં વનસ્પતિની ટકી રહેવાની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે.
તેથી,વિધાન $A$ અને $B$ બંને સાચા છે.

(D) મેંગેનીઝ $(Mn)$ વનસ્પતિઓમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ,શ્વસન અને નાઇટ્રોજન ચયાપચયમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તે ફોસ્ફેટેઝ અને અન્ય ઉત્સેચકોને સક્રિય કરવામાં પણ મદદ કરે છે. પ્રાણીઓમાં તે હાડકાના વિકાસ અને પ્રજનન માટે આવશ્યક છે. જોકે,ક્લોરોફિલના અણુની રચનામાં મુખ્ય ઘટક તરીકે મેગ્નેશિયમ $(Mg)$ હોય છે,મેંગેનીઝ $(Mn)$ નહીં. તેથી,વિકલ્પ $D$ માં આપેલ વિધાન ખોટું છે.