Deficiency Symptoms of Essential Elements Questions in Gujarati

(B) $Necrosis$ (નેક્રોસિસ) એટલે સજીવમાં કોષો અથવા પેશીઓનું સ્થાનિક મૃત્યુ,જે ઘણીવાર અસરગ્રસ્ત વિસ્તારના રંગમાં ફેરફાર અને વિઘટન તરફ દોરી જાય છે. તે વનસ્પતિઓમાં ખનીજ પોષક તત્વોની ઉણપનું એક સામાન્ય લક્ષણ છે.

(C) $Etiolation$ (ઇટિઓલેશન) એ પ્રકાશની ગેરહાજરીમાં (અંધકારમાં) ઉગાડવામાં આવતા છોડમાં જોવા મળતી એક ઘટના છે. તે લાંબા, નબળા પ્રકાંડ, નાના પાંદડા અને હરિતદ્રવ્યના અભાવને કારણે પીળા કે સફેદ દેખાવ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. તે ખનિજ પોષણની ઉણપને કારણે થતું નથી, જ્યારે $Necrosis$ (નેક્રોસિસ), $Chlorosis$ (ક્લોરોસિસ) અને $Shortening$ \text{ of internodes} (આંતરગાંઠનું ટૂંકું થવું) એ ખનિજ પોષક તત્વોની ઉણપના જાણીતા લક્ષણો છે.

(B) $\text{કેલ્શિયમ}$ એ કોષદીવાલના મધ્યપટલ (middle lamella) માં $\text{કેલ્શિયમ}$ પેક્ટેટ સ્વરૂપે ખૂબ જ આવશ્યક છે, જે કોષદીવાલના નિર્માણ માટે જરૂરી છે. તે કોષરસપટલની પસંદગીમાન પ્રવેશશીલતા અને વિવિધ ઉત્સેચકોના સક્રિયકરણમાં પણ ભાગ લે છે. વનસ્પતિઓમાં $\text{કેલ્શિયમ}$ પ્રમાણમાં અચલ હોવાથી, તેની ઉણપની અસર સૌપ્રથમ વર્ધમાન પેશીઓ પર થાય છે, જેના પરિણામે પ્રકાંડ અને મૂળના અગ્રભાગનું મૃત્યુ થાય છે.

(D) સાચો જવાબ $(d)$ છે.
નેક્રોસિસ,એટલે કે વનસ્પતિ પેશીઓનું મૃત્યુ,એ $P, K, Ca$ અને $Mg$ જેવા ખનિજ તત્વોની ઉણપને કારણે થતું સામાન્ય લક્ષણ છે.
આ સ્થિતિ સામાન્ય રીતે પર્ણો પર મૃત નેક્રોટિક વિસ્તારોના દેખાવ તરીકે પ્રગટ થાય છે,જે ઘણીવાર પર્ણના અગ્રભાગ અથવા કિનારીઓથી શરૂ થાય છે.
નેક્રોસિસ સામાન્ય રીતે ક્લોરોસિસ (હરિતદ્રવ્યનો નાશ) પછી જોવા મળે છે અને તે વનસ્પતિમાં પોષક તત્વોની અછતનું સ્પષ્ટ સૂચક છે.

(D) ક્લોરોસિસ એ હરિતદ્રવ્યનો નાશ છે,જેના કારણે પાંદડા પીળા પડી જાય છે.
તે મુખ્યત્વે $Mg, Fe, N, Ca,$ અને $S$ જેવા આવશ્યક ખનિજ તત્વોની ઉણપને કારણે થાય છે.
તેથી,જ્યારે છોડને આવા આવશ્યક પોષક તત્વો,ખાસ કરીને આયર્ન $(Fe)$ અથવા મેગ્નેશિયમ $(Mg)$ ની ઉણપ ધરાવતા માધ્યમમાં ઉગાડવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાં ક્લોરોસિસ જોવા મળે છે.

(D) $\text{કેલ્શિયમ}$ $(Ca^{2+})$ ની ઉણપને કારણે પુષ્પદંડ અને પર્ણદંડ નબળા પડે છે. $\text{કેલ્શિયમ}$ કોષદીવાલના મધ્યપટલ (middle lamella) ના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે, જે પાસપાસેના કોષો વચ્ચે સિમેન્ટિંગ દ્રવ્ય તરીકે કાર્ય કરે છે. જ્યારે $\text{કેલ્શિયમ}$ ની ઉણપ સર્જાય છે, ત્યારે કોષદીવાલ નબળી પડી જાય છે, જેના પરિણામે પુષ્પદંડ અને પર્ણદંડ જેવા વનસ્પતિના ભાગોની રચનાત્મક સ્થિરતા જોખમાય છે.

(D) ચાના પાંદડા પીળા પડવા,જેને ઘણીવાર 'ટી યલોઝ' (tea yellows) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે મુખ્યત્વે સલ્ફરની ઉણપને કારણે થાય છે. સલ્ફર એ સિસ્ટીન અને મેથિઓનાઇન જેવા એમિનો એસિડનો આવશ્યક ઘટક છે અને તે ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેની ઉણપને કારણે વર્ધનશીલ પેશીઓની પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો થાય છે અને પાંદડાઓમાં ક્લોરોસિસ (પીળાશ) જોવા મળે છે.

(C) $Mg^{++}$ આયનો ક્લોરોફિલ (હરિતદ્રવ્ય) અણુના પોર્ફિરિન વલયનો મુખ્ય ઘટક છે.
જ્યારે મેગ્નેશિયમની ઉણપ હોય છે,ત્યારે ક્લોરોફિલનું સંશ્લેષણ અવરોધાય છે,જેના પરિણામે પાંદડા પીળા પડી જાય છે,આ સ્થિતિને હરિતકણક્ષય (Chlorosis) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,$Mg^{++}$ આયનોની ગેરહાજરી મુખ્યત્વે હરિતકણક્ષયમાં પરિણમે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
ફોસ્ફરસ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક ગુરુપોષક તત્વ છે.
તેની ઉણપને કારણે પાંદડાઓનું અકાળે ખરી પડવું જેવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે.
વધુમાં,ફોસ્ફરસની ઉણપથી અસરગ્રસ્ત પાંદડાઓ ઘણીવાર ઘેરા લીલા અથવા ભૂરા-લીલા રંગના દેખાય છે.

(A) $\text{કેલ્શિયમ}$ વર્ધનશીલ અને વિભેદન પામતી પેશીઓ માટે જરૂરી છે. કોષ વિભાજન દરમિયાન, તેનો ઉપયોગ કોષ દીવાલના સંશ્લેષણમાં થાય છે, ખાસ કરીને મધ્યપટલમાં $\text{કેલ્શિયમ}$ $\text{પેક્ટેટ}$ તરીકે. તે કોષ પટલના સામાન્ય કાર્ય માટે પણ જરૂરી છે. $\text{કેલ્શિયમ}$ જૂની પેશીઓમાંથી નવી, સક્રિય રીતે વૃદ્ધિ પામતી પેશીઓ (જેમ કે મૂળ અને પ્રરોહના અગ્રભાગ) તરફ પુનઃ-સ્થળાંતરિત થતું નથી, તેથી તેની ઉણપને કારણે આ વર્ધનશીલ અગ્રભાગોનો ઝડપી નાશ થાય છે અને મૃત્યુ પામે છે, જેનાથી છોડની વૃદ્ધિ અટકી જાય છે.

(D) આંતર-શિરા ક્લોરોસિસ (Interveinal chlorosis) એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં શિરાઓની વચ્ચેના પર્ણના પેશીઓ પીળા થઈ જાય છે,જ્યારે શિરાઓ લીલી રહે છે.
મેગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ એ ક્લોરોફિલ અણુનો મુખ્ય ઘટક છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે અનિવાર્ય છે.
જ્યારે મેગ્નેશિયમની ઉણપ સર્જાય છે,ત્યારે વનસ્પતિ પૂરતા પ્રમાણમાં ક્લોરોફિલનું સંશ્લેષણ કરી શકતી નથી,જેના પરિણામે ક્લોરોસિસ થાય છે. આ ખાસ કરીને જૂના પર્ણોમાં જોવા મળે છે કારણ કે મેગ્નેશિયમ એક ગતિશીલ તત્વ છે અને તે નવા પેશીઓ તરફ સ્થળાંતરિત થાય છે.
તેથી,મેગ્નેશિયમની ઉણપ એ આંતર-શિરા ક્લોરોસિસનું મુખ્ય કારણ છે.

(C) $Potassium$ $(K)$ ની ઉણપ મુખ્યત્વે વનસ્પતિના પાંદડાઓને અસર કરે છે.
$Potassium$ ની ઉણપના શરૂઆતના તબક્કે,પાંદડાઓની ટોચ સુકાઈ જાય છે (બ્રાઉન/નેક્રોટિક).
જેમ જેમ ઉણપ વધે છે,તેમ પાંદડાઓની કિનારીઓ ઝાંખી પીળી પડી જાય છે,જેને માર્જિનલ ક્લોરોસિસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,પાંદડાઓની કિનારીઓ પીળી પડવી એ $Potassium$ ની ઉણપનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.

(D) મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$ ની ઉણપને કારણે મોટલ્ડ ક્લોરોસિસ થાય છે,જે પાંદડા પર પીળા ડાઘા પડવા દ્વારા ઓળખાય છે.
આની સાથે કિનારીઓનો નાશ (નેક્રોસિસ) અને પાંદડા અંદરની તરફ વળી જવા જેવી અસરો જોવા મળે છે.
ફુલેવર જેવા ઘણા છોડમાં,તે 'વ્હિપટેલ' $(Whiptail)$ રોગનું કારણ બને છે,જેમાં પાંદડાનો પર્ણપત્ર યોગ્ય રીતે વિકસિત ન થવાને કારણે સાંકડો અને વળેલું થઈ જાય છે.

(C) લઘુપોષકતત્વ $Boron$ ની ઉણપને કારણે વનસ્પતિમાં સક્રિય રીતે વિભાજન પામતા કોષોનું મૃત્યુ થાય છે.
આ ઉણપને લીધે આંતરિક પેશીઓનું વિઘટન થાય છે અને વિવિધ વનસ્પતિ ભાગોમાં નેક્રોસિસ (પેશીમૃત્યુ) જોવા મળે છે.
ફુલેવરમાં,આ લક્ષણ ફુલેવરના દડા (curd) ના કથ્થઈ રંગમાં પરિણમે છે,જ્યારે અન્ય વનસ્પતિઓમાં,તે સેલરીમાં થતા સ્ટેમ ક્રેક (પ્રકાંડમાં તિરાડ) જેવા લક્ષણોનું કારણ બને છે.

(D) સફરજનના ફળમાં જોવા મળતી આંતરિક કોર્ક (internal cork) નામની શારીરિક ખામી સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ બોરોન $(B)$ ની ઉણપને કારણે થાય છે.
બોરોનની ઉણપને લીધે કોષદીવાલનું વિઘટન થાય છે અને આંતરિક પેશીઓ મૃત્યુ પામે છે,જેના પરિણામે ફળના ગર્ભમાં કોર્ક જેવા ડાઘા જોવા મળે છે.
બોરોનની ઉણપના અન્ય લક્ષણોમાં તમાકુમાં ટોપ રોટ (top rot) અને બીટમાં હાર્ટ રોટ (heart rot) નો સમાવેશ થાય છે.
આ ખામીઓને જમીનમાં સોડિયમ ટેટ્રાબોરેટ (બોરેક્સ) ના નાના ડોઝ આપીને સુધારી શકાય છે.

(D) તમાકુમાં 'ટોપ રોટ' અથવા 'ડાય-બેક' એ $Boron$ નામના સૂક્ષ્મ પોષકતત્વની ઉણપને કારણે થતું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
$Boron$ કોષ વિભાજન,કોષ લંબાઈ અને શર્કરાના સ્થળાંતર માટે આવશ્યક છે.
જ્યારે $Boron$ ની ઉણપ સર્જાય છે,ત્યારે અગ્રસ્થ કલિકાઓ અથવા અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશીઓ મૃત્યુ પામે છે,જેના પરિણામે 'ટોપ રોટ' જેવી સ્થિતિ ઉદભવે છે.

(C) લીંબુવર્ગની વનસ્પતિઓમાં 'મોટલ લીફ',જેને 'લિટલ લીફ' રોગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક લાક્ષણિક ઉણપનું લક્ષણ છે.
આ રોગ સૂક્ષ્મપોષકતત્વ $Zinc$ $(Zn)$ ની ઉણપને કારણે થાય છે.
$Zinc$ એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ ઓક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,જે પાંદડાની વૃદ્ધિનું નિયમન કરે છે.
જ્યારે $Zinc$ ની ઉણપ હોય છે,ત્યારે પાંદડા નાના,ટપકાંવાળા અને ક્લોરોસિસ (હરિતકણનો નાશ) દર્શાવે છે,જેના પરિણામે લાક્ષણિક 'મોટલ લીફ' દેખાવ જોવા મળે છે.

(C) મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$ ની ઉણપને કારણે ફુલેવર અને કોબીજમાં 'વ્હિપ ટેલ રોગ' (whiptail disease) થાય છે.
આ સ્થિતિમાં,પાંદડાઓમાં સૌપ્રથમ શિરાઓની વચ્ચે ડાઘા દેખાય છે અને પાંદડાની કિનારીઓ રાખોડી અને નરમ બની જાય છે,જે અંતે કથ્થઈ અને મૃત થઈ જાય છે.

(A) મેંગેનીઝ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક લઘુપોષકતત્વ છે.
જ્યારે વનસ્પતિઓમાં મેંગેનીઝની ઉણપ સર્જાય છે,ત્યારે તેને સામાન્ય રીતે મેંગેનીઝના દ્રાવ્ય સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરીને દૂર કરવામાં આવે છે,જેને વનસ્પતિના મૂળ સરળતાથી શોષી શકે છે.
મેંગેનીઝ સલ્ફેટ $(MnSO_4)$ એ મેંગેનીઝની ઉણપને દૂર કરવા માટે સૌથી વધુ વપરાતું ખાતર છે,કારણ કે તે પાણીમાં ખૂબ જ દ્રાવ્ય છે અને તે $Mn^{2+}$ આયન સ્વરૂપે મેંગેનીઝ પૂરું પાડે છે,જે વનસ્પતિઓ દ્વારા સરળતાથી શોષી શકાય છે.

(B) વનસ્પતિઓમાં,ખાસ કરીને સેલરીમાં જોવા મળતી 'પેટિયોલ ક્રેક' અથવા 'ક્રેક્ડ સ્ટેમ' નામની વિકૃતિ એ સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ $Boron$ ની ઉણપને કારણે થતી એક જાણીતી શારીરિક વિકૃતિ છે.
$Boron$ એ કોષદીવાલના સંશ્લેષણ,કોષ વિભાજન અને વનસ્પતિ પેશીઓની રચનાત્મક મજબૂતીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$Boron$ ની ઉણપને કારણે પેટિયોલ (પર્ણદંડ) માં કોષદીવાલનું વિઘટન થાય છે,જેના પરિણામે પ્રકાંડમાં તિરાડો પડવી અથવા તે ફાટી જવાની સમસ્યા સર્જાય છે.

(D) ફુલેવરમાં બ્રાઉનિંગ એ $Boron$ નામના સૂક્ષ્મ પોષકતત્વની ઉણપને કારણે થતી શારીરિક વિકૃતિ છે.
$Boron$ વનસ્પતિઓમાં કોષદીવાલના નિર્માણ,પટલના કાર્ય અને પ્રજનન વૃદ્ધિ માટે આવશ્યક છે.
ફુલેવરમાં $Boron$ ની ઉણપને કારણે ફૂલ (curd) પર પાણી જેવા કથ્થઈ રંગના ડાઘા પડે છે,જેને સામાન્ય રીતે 'બ્રાઉનિંગ' અથવા 'હોલો સ્ટેમ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) વનસ્પતિમાં $Zinc$ $(Zn)$ ની ઉણપને કારણે ઓક્સિન (ઇન્ડોલ$-3-$એસેટિક એસિડ) ના સંશ્લેષણમાં અવરોધ આવે છે,જે એક વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ છે.
આ ઉણપને કારણે પાંદડા વિકૃત,દાતરડા જેવા આકારના અને ઝુમખામાં એકઠા થઈને રોઝેટ (ગુલાબ જેવી રચના) બનાવે છે.
આ વિશિષ્ટ શારીરિક વિકૃતિને $little leaf disease$ (લિટલ લીફ રોગ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) વનસ્પતિમાં $Phosphorus$ $(P)$ ની ઉણપને કારણે અનેક શારીરિક લક્ષણો જોવા મળે છે,જેમાં અપરિપક્વ પાંદડાઓનું અકાળે ખરવું પણ સામેલ છે. $Phosphorus$ એ વનસ્પતિમાં ગતિશીલ તત્વ છે,અને તેની ઉણપને કારણે ઘણીવાર છોડનો વિકાસ અટકી જાય છે,પાંદડાઓનો રંગ ઘેરો લીલો કે જાંબલી થઈ જાય છે અને અપરિપક્વ પાંદડાઓ ખરી પડે છે.

(B) આયર્ન $(Fe)$ એ હરિતદ્રવ્યના સંશ્લેષણ અને વિવિધ ઉત્સેચકોના કાર્ય માટે જરૂરી આવશ્યક લઘુપોષકતત્વ છે.
કારણ કે આયર્ન વનસ્પતિમાં પ્રમાણમાં અચલ છે,તેથી તેની ઉણપના લક્ષણો સૌ પ્રથમ નવી પર્ણો પર જોવા મળે છે.
આયર્નની ઉણપને કારણે આંતર-શિરા ક્લોરોસિસ (interveinal chlorosis) થાય છે,જેમાં શિરાઓની વચ્ચેનો ભાગ પીળો કે સફેદ થઈ જાય છે જ્યારે શિરાઓ લીલી રહે છે.
આ સ્થિતિ મેગ્નેશિયમની ઉણપથી અલગ છે,જે સામાન્ય રીતે જૂના પર્ણોને પહેલા અસર કરે છે.

(C) ગલગોટામાં 'હાર્ટ રોટ' એ એક શારીરિક વિકૃતિ છે જે સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ બોરોન $(B)$ ની ઉણપને કારણે થાય છે.
બોરોન કોષ દીવાલના નિર્માણ,કોષ વિભાજન અને વનસ્પતિમાં શર્કરાના સ્થળાંતરમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
બોરોનની ઉણપના લક્ષણોમાં ઘણીવાર વૃદ્ધિ પામતા બિંદુ (મેરિસ્ટમ) નું મૃત્યુ અને છોડના કેન્દ્રમાં મૃત પેશીઓનો વિકાસ જોવા મળે છે,જેને સામાન્ય રીતે 'હાર્ટ રોટ' કહેવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિને જમીનમાં સોડિયમ ટેટ્રાબોરેટ (બોરેક્સ) ના નાના ડોઝ આપીને અસરકારક રીતે સુધારી કે અટકાવી શકાય છે.

(A) $Citrus$ (લીંબુ વર્ગ) ના છોડમાં થતો 'ડાય-બેક' રોગ એ કોપર $(Cu)$ ની ઉણપનું મુખ્ય લક્ષણ છે.
કોપર એક આવશ્યક સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન જેવી વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
કોપરની ઉણપને કારણે કુમળા પાંદડાઓની ટોચનો નાશ (necrosis) થાય છે અને ડાળીઓ ઉપરથી સુકાવા લાગે છે,જેને સામાન્ય રીતે 'ડાય-બેક' કહેવામાં આવે છે.
આ એક પોષકતત્વની ઉણપ હોવાથી,ફૂગનાશક દવાઓનો ઉપયોગ આ સમસ્યામાં બિનઅસરકારક સાબિત થાય છે.

(D) ઓટ્સમાં "ગ્રે સ્પેક રોગ" સૂક્ષ્મપોષકતત્વ મેંગેનીઝ $(Mn)$ ની ઉણપને કારણે થાય છે.
આ ઉણપને લીધે પાંદડા પર રાખોડી-ભૂરા રંગના ડાઘા પડે છે, જે અંતે પાકના સંપૂર્ણ નિષ્ફળતાનું કારણ બને છે.

(A) નાઈટ્રોજન એ વનસ્પતિની વૃદ્ધિ માટે જરૂરી પ્રાથમિક મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ છે. તે એમિનો એસિડ,પ્રોટીન,ન્યુક્લિક એસિડ અને ક્લોરોફિલનો મુખ્ય ઘટક છે. નાઈટ્રોજનની ઉણપને કારણે ક્લોરોસિસ (પાંદડા પીળા પડવા),વૃદ્ધિ અટકી જવી અને પાંદડાઓની એકંદર વૃદ્ધિ અને કદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.

(D) બોરોન એ વનસ્પતિ માટે ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં જરૂરી એવું આવશ્યક સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ છે.
તેની મુખ્ય શારીરિક ભૂમિકા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનું સ્થળાંતર,પરાગરજનું અંકુરણ અને કોષદીવાલના વિકાસમાં રહેલી છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,બોરોનની ઉણપ કેમ્બિયમ પેશીના કોષવિભાજનને અવરોધે છે.
જો કે,કોષવિભાજન અટકી જવા છતાં,કોષ લંબન (cell elongation) ની પ્રક્રિયા ચાલુ રહે છે,જેના કારણે વનસ્પતિમાં અસામાન્ય વૃદ્ધિ જોવા મળે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
આ વિસ્તારોમાં $Zn$ (ઝિંક) ની ઉણપ મુખ્યત્વે કાળી જમીનની હાજરીને કારણે છે,જેમાં કુદરતી રીતે $Zn$ સંયોજનોનો અભાવ હોય છે.
ઝિંક એ વનસ્પતિના વિકાસ માટે એક આવશ્યક સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ છે અને તેની ઉણપ આ રાજ્યોમાં ખેતી માટે એક વ્યાપક સમસ્યા છે.

(B) ક્લોરોસિસ એ ક્લોરોફિલનો નાશ થવો છે જેના કારણે પર્ણો પીળા પડી જાય છે,જે નાઈટ્રોજનની ઉણપનું મુખ્ય લક્ષણ છે.
નાઈટ્રોજન એ વનસ્પતિમાં ગતિશીલ તત્વ છે.
જ્યારે નાઈટ્રોજનની ઉણપ સર્જાય છે,ત્યારે વનસ્પતિ જૂના પેશીઓમાંથી નાઈટ્રોજનને યુવાન અને સક્રિય રીતે વિકસતા પેશીઓમાં સ્થાનાંતરિત કરે છે જેથી તેમનો વિકાસ થઈ શકે.
પરિણામે,પીળાશ પડવા જેવા ઉણપના લક્ષણો સૌપ્રથમ જૂના પર્ણોમાં દેખાય છે અને ત્યારબાદ તે યુવાન પર્ણોમાં ફેલાય છે.

(A) $Sulphur$ (સલ્ફર) ની ઉણપને કારણે કુમળા પર્ણોમાં ક્લોરોસિસ (હરિતકણનો નાશ) થાય છે.
પ્રોટીન સંશ્લેષણના અવરોધ અને બંધારણીય અસ્થિરતાને કારણે પર્ણની ટોચ અને કિનારીઓ નીચેની તરફ અને અંદરની તરફ વળી જાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Tomato$ (ટામેટા) અને $Tea$ (ચા) ના છોડમાં આ જોવા મળે છે.

(D) મેગ્નેશિયમ એ માનવ શરીરમાં વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી એક આવશ્યક ખનિજ છે.
$1$. તે હાડકાંની રચનાત્મક મજબૂતીમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે,અને તેની ઉણપથી હાડકાં નબળાં પડે છે.
$2$. તે સ્નાયુઓ અને ચેતાતંત્રના યોગ્ય કાર્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે,કારણ કે તે ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે અને આયન ચેનલોનું નિયમન કરે છે.
$3$. મેગ્નેશિયમની ઉણપ વિવિધ ચયાપચયની વિકૃતિઓ સાથે પણ સંકળાયેલી છે,જેમાં એનિમિયામાં ફાળો આપતી પરિસ્થિતિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સૂચિબદ્ધ તમામ પરિસ્થિતિઓ મેગ્નેશિયમની ઉણપને કારણે થઈ શકે છે.

(B) કોપર એ એક આવશ્યક ટ્રેસ તત્વ છે જે હિમોગ્લોબિનના સંશ્લેષણ અને રક્તકણોના નિર્માણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
તેની ઉણપને કારણે એનિમિયા થાય છે કારણ કે શરીર હિમોગ્લોબિનના ઉત્પાદન માટે આયર્નનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી.
વધુમાં,કોપર ચેતાતંત્રમાં માયલિન શીથની જાળવણી માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે,અને તેની ઉણપ $CNS$ (મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર) ને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

(C) મૅગ્નેશિયમની ઊણપને કારણે ક્લોરોસિસ (હરિતકણક્ષય) થાય છે,કારણ કે મૅગ્નેશિયમ એ ક્લોરોફિલ અણુનો મુખ્ય ઘટક છે. ક્લોરોસિસ એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં વનસ્પતિના પર્ણો પૂરતા પ્રમાણમાં ક્લોરોફિલ ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી. જ્યારે આવું થાય છે,ત્યારે પર્ણો તેમનો સામાન્ય લીલો રંગ ગુમાવે છે અને તેના બદલે આછા લીલા,પીળા અથવા પીળાશ પડતા સફેદ દેખાય છે. જમીનમાં યુરિયા (નાઇટ્રોજનનો સ્ત્રોત) ઉમેરવાથી મૅગ્નેશિયમની ઊણપ દૂર થતી નથી,જે ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે. તેથી,વનસ્પતિમાં ક્લોરોસિસના લક્ષણો જોવા મળશે અને પર્ણો પીળા પડી જશે.

(A) વનસ્પતિમાં ખનીજતત્વોની ઊણપને કારણે વૃદ્ધિ કુંઠિત થવી એ એક સામાન્ય લક્ષણ છે.
$NCERT$ મુજબ,$N$,$K$,$S$,$Ca$,$Mg$,$Cu$,$Mo$ અને $Cl$ ની ઊણપને કારણે વનસ્પતિમાં વૃદ્ધિ કુંઠિત થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,વિકલ્પ $A$ માં નાઈટ્રોજન $(N)$,કેલ્શિયમ $(Ca)$,સલ્ફર $(S)$ અને મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$ તત્વોનો સમાવેશ થાય છે,જે વનસ્પતિમાં ઊણપ સર્જાતા વૃદ્ધિને અવરોધે છે.

(D) ઓટ (જઈ) માં ભૂખરા ડાઘા (Grey spot) એ મૅંગેનિઝ $(Mn)$ ની ઉણપને કારણે થતી એક જાણીતી શારીરિક વિકૃતિ છે.
મૅંગેનિઝ પ્રકાશસંશ્લેષણ,શ્વસન અને નાઇટ્રોજન ચયાપચયમાં સામેલ વિવિધ ઉત્સેચકોને સક્રિય કરવા માટે આવશ્યક છે.
જ્યારે $Mn$ નું પ્રમાણ અપૂરતું હોય છે,ત્યારે પાંદડા પર લાક્ષણિક ભૂખરા-કથ્થઈ રંગના ડાઘા પડે છે,જેના પરિણામે છોડની વૃદ્ધિ અને ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે.

(A) $Nitrogen$ $(N)$ ની ઉણપને કારણે પાર્શ્વકલિકાઓ સુષુપ્ત અવસ્થામાં રહે છે. $Nitrogen$ એ એમિનો એસિડ,પ્રોટીન,ન્યુક્લિક એસિડ અને ક્લોરોફિલનો એક આવશ્યક ઘટક છે. જ્યારે $N$ ની ઉણપ હોય છે,ત્યારે છોડનો વિકાસ અટકી જાય છે,હરિતકણનો નાશ થાય છે (ક્લોરોસિસ),અને ઘણીવાર અગ્રસ્થ પ્રભુત્વને કારણે પાર્શ્વકલિકાઓની વૃદ્ધિ અવરોધાય છે અથવા તે સુષુપ્ત બને છે.

(C) નાઈટ્રોજન એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક મેક્રો-પોષકતત્વ છે. નાઈટ્રોજનની ઉણપનું સૌથી સામાન્ય લક્ષણ 'ક્લોરોસિસ' છે,જેમાં ક્લોરોફિલના પ્રમાણમાં ઘટાડો થવાને કારણે પાંદડા પીળા પડી જાય છે. આ લક્ષણ સામાન્ય રીતે જૂના પાંદડાઓમાં પહેલા દેખાય છે કારણ કે નાઈટ્રોજન એ વનસ્પતિમાં ગતિશીલ તત્વ છે અને તે જૂના પાંદડાઓમાંથી નવા પાંદડાઓ તરફ સ્થળાંતરિત થાય છે. તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(D) વનસ્પતિમાં મેગ્નેશિયમ એક ગતિશીલ (mobile) તત્વ છે. જ્યારે તેની ઊણપ સર્જાય છે,ત્યારે વનસ્પતિ મેગ્નેશિયમને જૂના,પુખ્ત પેશીઓમાંથી નવા,વિકાસ પામતા પેશીઓ તરફ સ્થળાંતરિત કરે છે જેથી તેમનો વિકાસ જળવાઈ રહે. પરિણામે,ક્લોરોસીસ (ક્લોરોફિલના નાશને કારણે પાંદડા પીળા પડવા) જેવા ઊણપના લક્ષણો સૌપ્રથમ જૂના,પુખ્ત પર્ણોમાં જોવા મળે છે અને ત્યારબાદ તે તરુણ પર્ણોને અસર કરે છે.

(D) મોલિબ્ડેનમ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક લઘુપોષકતત્વ છે. તે નાઈટ્રોજનેઝ અને નાઈટ્રેટ રિડક્ટેઝ જેવા ઉત્સેચકોનો મહત્વનો ઘટક છે,જે નાઈટ્રોજન ચયાપચયમાં ભાગ લે છે. મોલિબ્ડેનમની ઊણપને કારણે મુખ્યત્વે નાઈટ્રોજનની ઊણપ જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે,જેમ કે ક્લોરોસિસ (પર્ણો પીળા પડવા) અને વૃદ્ધિ અટકી જવી,કારણ કે વનસ્પતિ નાઈટ્રોજનનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકતી નથી. તેથી,સાચો જવાબ એ છે કે તે નાઈટ્રોજનની ઊણપના લક્ષણો પ્રેરે છે.

(C) સાઇટ્રસના છોડમાં 'એક્સેન્થેમા' રોગ $Copper$ $(Cu)$ ની ઊણપને કારણે થાય છે.
$Copper$ એક આવશ્યક સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે જે રેડોક્સ પ્રતિક્રિયાઓ અને લિગ્નિનના સંશ્લેષણમાં સામેલ ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહકારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેની ઊણપને કારણે ડાળીઓ અને શાખાઓની છાલમાં ગુંદર જેવી કોથળીઓ બને છે,જેને 'એક્સેન્થેમા' અથવા 'ડાયબેક' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) રિકેટ્સ એ બાળકોમાં હાડકાના વિકાસને અસર કરતી સ્થિતિ છે. તે મુખ્યત્વે $Vitamin \ D$,કેલ્શિયમ અથવા ફોસ્ફેટની ગંભીર ઉણપને કારણે થાય છે. શરીરમાં આવશ્યક પોષક તત્વોના અભાવને કારણે તે થતો હોવાથી,તેને ત્રુટિજન્ય રોગ (Deficiency disease) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) એનીમિયા (પાંડુરોગ) એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં તમારા શરીરમાં પેશીઓ સુધી પૂરતો ઓક્સિજન પહોંચાડવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં સ્વસ્થ રક્તકણો હોતા નથી.
આયર્ન $(Fe)$ એ હિમોગ્લોબિનનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે,જે રક્તકણોમાં રહેલું પ્રોટીન છે અને ઓક્સિજનનું વહન કરે છે.
આયર્નની ઉણપને કારણે હિમોગ્લોબિનનું ઉત્પાદન ઘટે છે,જેના પરિણામે આયર્નની ઉણપથી થતો એનીમિયા થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) વનસ્પતિઓમાં ફ્લોરાઈડની ઝેરી અસર એક સામાન્ય પર્યાવરણીય સમસ્યા છે. જ્યારે વનસ્પતિઓ ફ્લોરાઈડની ઉચ્ચ સાંદ્રતાના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે પેશીઓમાં જમા થાય છે. ફ્લોરાઈડનો આ સંગ્રહ સામાન્ય રીતે બાષ્પોત્સર્જનના સ્થાનો પર થાય છે,જે પર્ણના અગ્રભાગ અને પર્ણની કિનારીઓ છે. આ સંગ્રહને કારણે આ ચોક્કસ વિસ્તારોમાં હરિતદ્રવ્યનો નાશ (ક્લોરોસિસ) અને પેશીઓનું મૃત્યુ (નેક્રોસિસ) થાય છે.

(D) $\text{સેલેનિયમ}$ $(Se)$ નામના સૂક્ષ્મ પોષકતત્વની ઉણપને કારણે પ્રાણીઓમાં યકૃતમાં નેક્રોસિસ અને સ્નાયુઓની ક્ષીણતા (muscular dystrophy) જોવા મળે છે। $\text{સેલેનિયમ}$ એ ગ્લુટાથાયોન પેરોક્સિડેઝ ઉત્સેચકનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે, જે કોષોને ઓક્સિડેટીવ નુકસાનથી બચાવે છે। આ તત્વની ઉણપને કારણે કોષીય પટલનું વિઘટન થાય છે, જેના પરિણામે યકૃતમાં નેક્રોસિસ અને સ્નાયુ તંતુઓનું અધઃપતન (સ્નાયુઓની ક્ષીણતા) જેવી પેશીઓને નુકસાન થાય છે।

(D) ચોક્કસ ખનીજ પોષક તત્વોની ઊણપ વનસ્પતિના પ્રજનન તબક્કાને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે.
$1$. $Boron$ પરાગરજના અંકુરણ,પરાગનલિકાની વૃદ્ધિ અને ફલન માટે આવશ્યક છે; તેની ઊણપને કારણે ફળ બેસવાની પ્રક્રિયા નબળી પડે છે અને ફૂલો ખરી પડે છે.
$2$. $Zinc$ એ $Auxin$ (ઇન્ડોલ$-3-$એસેટિક એસિડ) ના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી છે,જે ફળના વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે; તેની ઊણપથી છોડની વૃદ્ધિ અટકે છે અને ફળનું સર્જન નબળું થાય છે.
$3$. $Calcium$ કોષદીવાલની રચના અને પટલની સ્થિરતા માટે મહત્વનું છે; તેની ઊણપથી ફૂલો અને ફળોનો વિકાસ અટકી શકે છે.
તેથી,આ તમામ તત્વોની ઊણપ પુષ્પ અને ફળ સર્જનની પ્રક્રિયામાં વિલંબ અથવા અવરોધ પેદા કરી શકે છે.

(D) સાચો જવાબ $\text{ઝિંક}$ $(Zn^{2+})$ છે।
$\text{ઝિંક}$ એક આવશ્યક સૂક્ષ્મપોષકતત્ત્વ છે જે કાર્બોનિક એનહાઇડ્રેઝ અને વિવિધ ડીહાઇડ્રોજિનેઝ સહિત અસંખ્ય ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે।
તે પ્રોટીન સંશ્લેષણ, ન્યુક્લિક એસિડ ચયાપચય અને કોષ વિભાજનમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે।
વિશેષરૂપે, $\text{ઝિંક}$ ઘણા પ્રોટીનની રચનાત્મક અખંડિતતા માટે જરૂરી છે અને તે વૃદ્ધ થતા અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત કોષોના સમારકામ અને પુનર્જીવન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે।
તેની ઊણપને કારણે છોડની વૃદ્ધિ અટકી જાય છે અને કોષીય સમારકામની પદ્ધતિઓ સહિતની આવશ્યક ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અવરોધાય છે।

(A) જે તત્વો વનસ્પતિમાં સક્રિય રીતે સ્થળાંતરિત થઈ શકે છે,જેમ કે $N$,$K$ અને $Mg$,તેની ઉણપના લક્ષણો સૌપ્રથમ જૂના અને જીર્ણ પાંદડાઓમાં જોવા મળે છે. આનું કારણ એ છે કે આ તત્વોને જૂના,જીર્ણ થતા પેશીઓમાંથી નવા વિકાસ પામતા પેશીઓ તરફ મોકલવામાં આવે છે જેથી તેમનો વિકાસ થઈ શકે. તેનાથી વિપરીત,જે તત્વો પ્રમાણમાં અચલ (immobile) છે,જેમ કે $Ca$ અને $S$,તેની ઉણપના લક્ષણો સૌપ્રથમ નવા પાંદડાઓમાં જોવા મળે છે.

(A) કેલ્શિયમ $(Ca)$ એ વનસ્પતિઓમાં એવું તત્વ છે જેનું પુનઃસ્થાનાંતર થતું નથી.
આનું કારણ એ છે કે તે કોષદીવાલનો એક બંધારણીય ઘટક (કેલ્શિયમ પેક્ટેટ તરીકે) છે અને તેથી તેને સ્થાનિક રહેવાની જરૂર હોય છે.
તેનાથી વિપરીત,નાઈટ્રોજન $(N)$,ફોસ્ફરસ $(P)$ અને પોટેશિયમ $(K)$ જેવા તત્વો બંધારણીય ઘટકો નથી અને તેથી વનસ્પતિની શારીરિક જરૂરિયાતોને આધારે જૂના,જીર્ણ થતા ભાગોમાંથી નવા,વિકાસ પામતા ભાગોમાં તેનું પુનઃસ્થાનાંતર થઈ શકે છે.