Role of Macro and Micro-nutrients Questions in Gujarati

(B) ઝિંક $(Zn)$ એ એક મહત્વપૂર્ણ ખનિજ તત્ત્વ છે જે કોષ વિભાજન,પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને $DNA$ સંશ્લેષણમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.
તે ઘસારો પામતા કોષોના સમારકામ અને વિવિધ પેશીઓની રચનાત્મક અખંડિતતા જાળવવા માટે આવશ્યક છે.
તે પેશીઓના પુનઃનિર્માણ અને ઘા રૂઝાવવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ અસંખ્ય ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક $(cofactor)$ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફૉસ્ફેટ) એ એડેનોસિન અણુ અને ત્રણ ફૉસ્ફેટ સમૂહોનું બનેલું છે. ફૉસ્ફરસ એ આ ફૉસ્ફેટ સમૂહોનો મુખ્ય ઘટક છે.
કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે $Mg^{2+}$ આયનો $ATP$ સિન્થેઝ જેવા ઉત્સેચકો માટે આવશ્યક સહકારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે $ADP$ અને અકાર્બનિક ફૉસ્ફેટમાંથી $ATP$ ના સંશ્લેષણને ઉદ્દીપ્ત કરે છે.
જોકે,સંશ્લેષણ માટે મૅગ્નેશિયમની જરૂરિયાત એ સમજાવતું નથી કે ફૉસ્ફરસ શા માટે $ATP$ નો બંધારણીય ઘટક છે. તેથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(A) મેગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ એ ક્લોરોફિલના અણુનો મુખ્ય ઘટક છે,જે પોર્ફિરિન વલય બંધારણના કેન્દ્રમાં આવેલું હોય છે.
આયર્ન $(Fe)$ ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,કારણ કે તે ક્લોરોફિલના જૈવસંશ્લેષણ માર્ગમાં સામેલ ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,ક્લોરોફિલના બંધારણ માટે $Mg$ અને સંશ્લેષણ માટે $Fe$ જરૂરી છે.

(B) ઝિંક $(Zn)$ ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે,જેમાં કાર્બોદિત,ચરબી અને પ્રોટિનના ચયાપચયમાં સામેલ ઉત્સેચકોનો સમાવેશ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,તે કાર્બોનિક એનહાઇડ્રેઝ અને વિવિધ ડીહાઈડ્રોજેનેઝ ઉત્સેચકોનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે જે આ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને સરળ બનાવે છે.

(B) સજીવોના હાડકાં અને દાંત મુખ્યત્વે હાઇડ્રોક્સિએપેટાઇટના બનેલા હોય છે,જે કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટનું એક સ્વરૂપ છે. ફોસ્ફરસ આ ખનિજ બંધારણનો મુખ્ય ઘટક છે,જે કંકાલ તંત્રને મજબૂતી અને સખતપણું પ્રદાન કરે છે. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી ફોસ્ફરસ એ હાડકાં અને દાંતમાં જોવા મળતું મુખ્ય ખનીજતત્વ છે.

(C) જૈવિક તંત્રોમાં $pH$ ની જાળવણી મુખ્યત્વે ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન અને બફર સિસ્ટમ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$Na^+$ (સોડિયમ),$K^+$ (પોટેશિયમ),અને $Cl^-$ (ક્લોરાઇડ) એ આવશ્યક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ છે જે આસૃતિ દબાણ અને શરીરના પ્રવાહીના એસિડ-બેઝ સંતુલન $(pH)$ ને જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ આયનો વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ છે,જેમાં કોષરસપટલની આરપાર વિદ્યુત રાસાયણિક ઢાળનું નિયમન પણ સામેલ છે,જે સીધી રીતે $pH$ હોમિયોસ્ટેસિસને અસર કરે છે.

(D) વિધાન $A$ ખોટું છે કારણ કે કૉપર $(Cu)$ ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણમાં સીધી રીતે ભાગ લેતું નથી; તે મુખ્યત્વે રેડોક્ષ પ્રતિક્રિયાઓ અને ઇલેક્ટ્રોન પરિવહનમાં મદદ કરે છે. મૅગ્નેશિયમ $(Mg)$ એ ક્લોરોફિલના પોર્ફિરિન વલયનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે,જે કેન્દ્રસ્થ સ્થાન રોકે છે.
તેથી,વિધાન $A$ ખોટું છે અને કારણ $R$ સાચું છે.

(B) મૅંગેનીઝ $(Mn^{2+})$ અને ઝિંક $(Zn^{2+})$ વનસ્પતિઓ અને સજીવો માટે આવશ્યક સૂક્ષ્મપોષકતત્વો છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,મૅંગેનીઝ પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન પાણીના વિભાજન દ્વારા ઓક્સિજન મુક્ત કરવામાં સામેલ છે અને તે શ્વસન તથા નાઇટ્રોજન ચયાપચયમાં સામેલ ઘણા ઉત્સેચકો માટે સક્રિયકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
ઝિંક ઓક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે અને તે કાર્બોનિક એનહાઇડ્રેઝ તથા આલ્કોહોલ ડીહાઈડ્રોજીનેઝ જેવા અનેક ઉત્સેચકો માટે સહકારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે વૃદ્ધિ અને પ્રજનનની પ્રક્રિયાઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(C) સોડિયમ $(Na^+)$ અને પોટેશિયમ $(K^+)$ આયનો કોષીય અને કોષબાહ્ય પ્રવાહીઓના આસૃતિદાબ અને $pH$ સંતુલનને જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ આયનો કોષરસપટલના યોગ્ય કાર્ય, ચેતા આવેગના વહન અને કોષરસપટલ પર વિદ્યુતરાસાયણિક ઢાળ જાળવવા માટે આવશ્યક છે.
તેથી, સાચો જવાબ $\text{સોડિયમ}$ અને $\text{પોટેશિયમ}$ છે.

(D) મેગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ એ કાર્બોદિત અને લિપિડના ચયાપચયમાં સામેલ ઘણા ઉત્સેચકો માટે આવશ્યક સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે. તે ખાસ કરીને હેક્સોકાઈનેઝ જેવા ઉત્સેચકો અને ક્રેબ્સ ચક્ર તેમજ ફેટી એસિડ સંશ્લેષણમાં સામેલ વિવિધ ઉત્સેચકોને સક્રિય કરવા માટે જરૂરી છે. તે ગ્લુકોઝના ચયાપચય દરમિયાન ફોસ્ફેટ જૂથોના સ્થળાંતર (ફોસ્ફોરાયલેશન) માં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) ટાયરોસીનેઝ એ કોપર (તાંબુ) ધરાવતો ઉત્સેચક છે જે ફિનોલ્સના ઓક્સિડેશનની પ્રક્રિયાને ઉદ્દીપ્ત કરે છે. તે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે અને મેલાનિન જેવા રંજકદ્રવ્યોના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ટાયરોસીનેઝ ઉત્સેચકના સક્રિય સ્થાનમાં બે કોપર આયનો $(Cu^{2+})$ આવેલા હોય છે,જે હિસ્ટિડિન અવશેષો સાથે જોડાયેલા હોય છે અને તેની ઉદ્દીપકીય પ્રવૃત્તિ માટે આવશ્યક છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) બોરોન વનસ્પતિમાં કાર્બોદિતો (શર્કરા) ના વહન માટે આવશ્યક છે.
તે શર્કરા સાથે એક સંકુલ બનાવે છે,જે તેમને કોષરસપટલ દ્વારા સ્ત્રોતથી સિંક (sink) સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,$A$ સાચો વિકલ્પ છે.

(B) સલ્ફર એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક ખનિજતત્વ છે. તે બે એમિનો એસિડ,$Cysteine$ અને $Methionine$ માં જોવા મળે છે. તે ઘણા સહ-ઉત્સેચકો,વિટામિનો (જેમ કે $Thiamine$,$Biotin$,$Coenzyme-A$) અને ફેરેડોક્સિનનો મુખ્ય ઘટક છે. તેથી,સાચો જવાબ $Sulfur$ છે.

(A) ફૉસ્ફરસ એ ન્યુક્લિક ઍસિડ ($DNA$ અને $RNA$) નો મુખ્ય ઘટક છે,જે કોષોનું આનુવંશિક દ્રવ્ય બનાવે છે.
તે કોષરસપટલનો પણ એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે,કારણ કે તે ફૉસ્ફોલિપિડ્સ (દા.ત.,લેસીથિન) માં હાજર હોય છે.
વધુમાં,ફૉસ્ફરસ ઊર્જાના સ્થળાંતરની પ્રક્રિયાઓ ($ATP$ તરીકે) અને પ્રોટીન ફૉસ્ફોરાયલેશનમાં પણ સંકળાયેલું છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
કૅલ્શિયમ મધ્યપટલ (middle lamella) ના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે અને તે કોષરસપટલની બંધારણીય અખંડિતતામાં પણ ભાગ લે છે.
મૅગ્નેશિયમ ક્લોરોફિલના વલય બંધારણનો ઘટક છે અને તે રિબોઝોમના બંધારણને જાળવવામાં મદદ કરે છે.
કોષરસપટલની પ્રવેશશીલતા અને સ્થિરતાના સંદર્ભમાં,કૅલ્શિયમ મુખ્ય બંધારણીય તત્વ છે,જ્યારે મૅગ્નેશિયમ વિવિધ ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક તરીકે કાર્ય કરે છે અને પટલની સ્થિરતામાં મદદ કરે છે.

(A) ફૉસ્ફરસ એ જૈવિક પટલો,ન્યુક્લિક એસિડ અને કોષીય શક્તિ વિનિમય તંત્રોનો મુખ્ય ઘટક છે. તે $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) નો મુખ્ય ઘટક છે,જે સજીવોમાં પ્રાથમિક શક્તિના ચલણ તરીકે કાર્ય કરે છે. ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન,ફોસ્ફેટ બંધોનું તૂટવું અને બનવું એ શક્તિના સ્થાનાંતરણને સરળ બનાવે છે.

(B) પ્રાણીઓમાં,હાડકાં અને દાંત સહિતનું કંકાલ તંત્ર મુખ્યત્વે ખનિજયુક્ત પેશીઓનું બનેલું હોય છે. આ રચનાઓમાં જોવા મળતા સૌથી વધુ પ્રમાણમાં ખનિજો $Calcium$ (કૅલ્શિયમ) અને $Phosphorus$ (ફૉસ્ફરસ) છે. આ ખનિજો સંયોજાઈને $Hydroxyapatite$ સ્ફટિકો બનાવે છે,જે હાડકાં અને દાંતને માળખાકીય મજબૂતી અને કઠિનતા પ્રદાન કરે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) કૅલ્શિયમ માનવ શરીરમાં સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળતું ખનિજતત્વ છે. તે હાડકાં અને દાંતના નિર્માણ અને તેમને મજબૂત રાખવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. શરીરના કુલ કૅલ્શિયમનો લગભગ $99\%$ ભાગ હાડકાં અને દાંતમાં સંગ્રહિત હોય છે,જે તેમને બંધારણીય મજબૂતી અને કઠિનતા પ્રદાન કરે છે.

(D) કૅલ્શિયમ $(Ca^{2+})$ વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. તે હાડકાં અને દાંતનો મુખ્ય ઘટક છે,જે બંધારણીય મજબૂતી આપે છે.
$2$. તે સ્નાયુઓના સંકોચન અને ચેતા આવેગના વહન માટે આવશ્યક છે.
$3$. તે કોષરસ પટલની પ્રવેશશીલતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$4$. ક્લોરોફિલની રચનામાં મધ્યસ્થ પરમાણુ તરીકે કૅલ્શિયમ નહીં,પરંતુ મેગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ હોય છે.
તેથી,ક્લોરોફિલ વિશેનું વિધાન ખોટું છે.

(B) નાઇટ્રોજન વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક ખનિજ પોષક તત્વ છે.
તે એમિનો ઍસિડનો મુખ્ય ઘટક છે,જે પ્રોટીનનો પાયાનો એકમ છે.
વધુમાં,નાઇટ્રોજન ન્યુક્લિક ઍસિડ ($DNA$ અને $RNA$),ક્લોરોફિલ,વિટામિન્સ અને ઘણા ઉત્સેચકોનો આવશ્યક ભાગ છે.
જોકે વિકલ્પ $A$ અને $B$ બંને સાચા છે,પરંતુ વિકલ્પ $B$ વનસ્પતિના ચયાપચયમાં તેની જૈવિક ભૂમિકાનું વધુ વ્યાપક વર્ણન કરે છે.

(C) બાયોટીન (વિટામિન $B_7$) અને થાયેમીન (વિટામિન $B_1$) એ આવશ્યક પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિનો છે.
સલ્ફર આ વિટામિનોમાં એક મુખ્ય બંધારણીય તત્વ છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,થાયેમીનમાં થિયાઝોલ વલય હોય છે જેમાં સલ્ફર પરમાણુનો સમાવેશ થાય છે,અને બાયોટીનમાં થાયોફીન વલય હોય છે જેમાં પણ સલ્ફર પરમાણુનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સલ્ફર એ સાચો બંધારણીય ઘટક છે.

(D) મૅગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ એ એક મહત્વનું ખનિજતત્વ છે જે ફોસ્ફેટના સ્થળાંતર સાથે સંકળાયેલા ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે,ખાસ કરીને જે $ATP$ ના સંશ્લેષણ અને વિઘટનમાં ભાગ લે છે. તે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને કાર્બોદિત ચયાપચયમાં સામેલ ઉત્સેચકો,જેમ કે RuBisCO અને $PEP$ કાર્બોક્સિલેઝને સક્રિય કરવા માટે પણ આવશ્યક છે. તેથી,તે $ATP$ અને કાર્બોદિતોના સંશ્લેષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) મૅગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ એ કાર્બોદિત,ચરબી અને પ્રોટીનના ચયાપચયમાં સામેલ ઘણા ઉત્સેચકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે હેક્સોકાઈનેઝ જેવા ઉત્સેચકો અને ક્રેબ્સ ચક્રમાં સામેલ ઉત્સેચકોના સક્રિયકરણ માટે આવશ્યક છે.
તેથી,ચયાપચયમાં તેની ભૂમિકાના સંદર્ભમાં વિકલ્પ $C$ એ સાચું વિધાન છે.

(B) ઝિંક $(Zn^{2+})$ એક મહત્વપૂર્ણ સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે જે વનસ્પતિઓમાં વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે ઓક્સિન અંતઃસ્ત્રાવના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,જે કોષોની લંબાઈ અને વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે. વધુમાં,ઝિંક ક્ષતિગ્રસ્ત કોષોના સમારકામ અને કોષરસસ્તરની અખંડિતતા જાળવવા માટે જરૂરી છે. તે કાર્બોનિક એનહાઈડ્રેઝ અને આલ્કોહોલ ડીહાઈડ્રોજેનેઝ સહિતના ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અને કોષીય સમારકામની પદ્ધતિઓ માટે અનિવાર્ય છે.

(C) કોષીય અને કોષબાહ્ય પ્રવાહીઓનું આસૃતિદાબ મુખ્યત્વે ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સના સંતુલન દ્વારા જળવાય છે,ખાસ કરીને $Na^+$ અને $K^+$ આયનો દ્વારા.
સોડિયમ $(Na^+)$ એ કોષબાહ્ય પ્રવાહીનો મુખ્ય ધન આયન છે,જ્યારે પોટૅશિયમ $(K^+)$ એ કોષીય પ્રવાહીનો મુખ્ય ધન આયન છે.
તેઓ સાથે મળીને કોષરસપટલની આરપાર પાણીના વહનનું નિયમન કરે છે,જેનાથી આસૃતિ સંતુલન અને કોષનું કદ જળવાઈ રહે છે.

(A) નાઇટ્રોજન એ વનસ્પતિમાં પ્રોટીન,ન્યુક્લિઇક ઍસિડ ($DNA$ અને $RNA$),વિટામિન્સ અને ઘણા ઉત્સેચકોનો મુખ્ય ઘટક છે. તે એક આવશ્યક ગુરુપોષક તત્વ છે જે એમિનો ઍસિડના સંશ્લેષણ માટે મોટી માત્રામાં જરૂરી છે,જે પ્રોટીનના બંધારણીય એકમો છે. તે ક્લોરોફિલ અને વિવિધ સહ-ઉત્સેચકોના બંધારણનો પણ એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બનાવે છે.

(C) કોષરસપટલની પ્રવેશશીલતા મુખ્યત્વે $Ca^{2+}$ (કેલ્શિયમ) આયનો દ્વારા નક્કી થાય છે. કેલ્શિયમ એ મધ્યપટલ (middle lamella) માં કેલ્શિયમ પેક્ટેટના સ્વરૂપમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે અને તે કોષરસપટલ તેમજ કોષદીવાલની રચનાત્મક અખંડિતતા અને પ્રવેશશીલતા જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) સલ્ફર $(S)$ એ વિવિધ ઉત્સેચકો અને સહ-ઉત્સેચકોના બંધારણમાં જોવા મળતું એક મહત્વપૂર્ણ ખનીજતત્વ છે. તે સિસ્ટીન અને મિથિઓનાઈન જેવા એમિનો એસિડનો મુખ્ય ઘટક છે,જે કાર્બોદિત,ચરબી અને પ્રોટીનના ચયાપચયમાં સામેલ ઘણા ઉત્સેચકોની રચનાત્મક સ્થિરતા અને ઉદ્દીપકીય પ્રવૃત્તિ માટે આવશ્યક છે. વધુમાં,સલ્ફર એ કો-એન્ઝાઈમ $A$ (Coenzyme $A$) અને લિપોઈક એસિડ જેવા સહ-ઉત્સેચકોનો પણ એક ભાગ છે,જે ક્રેબ્સ ચક્ર અને ફેટી એસિડ ઓક્સિડેશન જેવી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) ક્લોરોફિલ એ પોર્ફિરિનનું વ્યુત્પન્ન છે. ક્લોરોફિલના અણુમાં પોર્ફિરિન વલયના કેન્દ્રમાં મેગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ પરમાણુ આવેલો હોય છે. આ મેગ્નેશિયમ આયન ક્લોરોફિલના બંધારણ અને કાર્ય માટે અનિવાર્ય છે,કારણ કે તે પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન પ્રકાશ ઉર્જાના શોષણમાં મદદ કરે છે.

(C) હિમોગ્લોબીન એ તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના રક્તકણોમાં રહેલું આયર્ન (લોહ) ધરાવતું ઓક્સિજન-પરિવહન કરતું મેટલોપ્રોટીન છે.
માયોગ્લોબીન એ પૃષ્ઠવંશીઓના સ્નાયુ પેશીઓમાં જોવા મળતું આયર્ન અને ઓક્સિજન સાથે જોડાતું પ્રોટીન છે.
સાયટોક્રોમ એ આયર્ન ધરાવતા હિમોપ્રોટીન છે જે ઇલેક્ટ્રોન ટ્રાન્સપોર્ટ ચેઇનમાં ઇલેક્ટ્રોન વાહક તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ તમામ અણુઓ તેમના હિમ ગ્રુપ અથવા પ્રોસ્થેટિક ગ્રુપમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન તરીકે આયર્ન $(Fe)$ ધરાવે છે.

(D) સાચો જવાબ $Mn$ (મેંગેનીઝ) છે.
$Mn^{2+}$ આયનો શ્વસન અને નાઇટ્રોજન ચયાપચયમાં સામેલ ઘણા ઉત્સેચકોના સક્રિયકરણ માટે આવશ્યક છે.
ચોક્કસપણે,પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન પાણીના પ્રકાશવિઘટન (photolysis) માટે મેંગેનીઝ જરૂરી છે,પરંતુ તે ક્રેબ્સ ચક્ર (શ્વસન) માં સામેલ ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે અને નાઇટ્રોજનના સ્વાંગીકરણમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) કેલ્શિયમ $(Ca)$ એ પ્રાણીઓ માટે એક આવશ્યક ખનીજતત્વ છે. તે હાડકાં અને દાંતના બંધારણીય વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે તેમને મજબૂતી અને સખતપણું પ્રદાન કરે છે. આ ઉપરાંત,કેલ્શિયમ સ્નાયુઓના સંકોચન,ચેતાકીય આવેગના વહન જેવી વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ છે અને ઘણી પ્રાણી પ્રજાતિઓમાં સામાન્ય પ્રજનન કાર્યો માટે પણ તે અનિવાર્ય છે.

(D) ઝિંક $(Zn)$ એ એક આવશ્યક ટ્રેસ મિનરલ (ખનીજતત્વ) છે જે કોષ વિભાજન,પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને $DNA$ સંશ્લેષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે ક્ષતિગ્રસ્ત પેશીઓના સમારકામ અને ત્વચાના સ્વાસ્થ્યને જાળવવા માટે અત્યંત જરૂરી છે,કારણ કે તે કોષોના પુનર્જનનમાં મદદ કરે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને ટેકો આપે છે.

(A) મેંગેનીઝ $(Mn)$ એક સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન પાણીના પ્રકાશવિભાજન (photolysis) માં તેમજ વૃદ્ધિ અને પ્રજનન સાથે સંબંધિત વિવિધ ઉત્સેચકીય પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ઝિંક $(Zn)$ પણ એક આવશ્યક સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ છે જે ઓક્સિન (auxins) ના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી છે,જે વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે. તેથી,$Zn$ એ સાચું ખનીજતત્વ છે જે $Mn$ ની જેમ જ વૃદ્ધિ અને પ્રજનન માટે આવશ્યક છે.

(C) બોરોન $(B)$ એ કેલ્શિયમ $(Ca^{2+})$ ના શોષણ અને ઉપયોગ,કોષરસસ્તરના કાર્ય,પરાગરજના અંકુરણ,કોષના લંબાઈમાં વધારો,કોષના વિભેદન અને કાર્બોદિતોના વહન માટે આવશ્યક છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,શર્કરાના સ્ત્રોતથી સિંક (sink) સુધીના વહન માટે બોરોન જરૂરી છે,જે પુષ્પ અને ફળના વિકાસ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
તે કોષવિભાજન અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) આ પ્રશ્નમાં તેની પૂર્વધારણામાં થોડી અચોક્કસતા છે. $Mg$ (મેગ્નેશિયમ) એ ક્લોરોફિલના અણુમાં કેન્દ્રીય ધાતુ આયન છે,જે તેની રચના અને કાર્ય માટે આવશ્યક છે. જોકે,$Mg$ હિમોગ્લોબિનના સંશ્લેષણમાં સામેલ નથી. હિમોગ્લોબિન માટે તેના કેન્દ્રીય ધાતુ આયન તરીકે $Fe$ (આયર્ન/લોહતત્વ) ની જરૂર હોય છે. આપેલા વિકલ્પોને જોતા,$Mg$ એ એકમાત્ર તત્વ છે જે ક્લોરોફિલનો મહત્વનો ઘટક છે. જીવવિજ્ઞાનના ઘણા સ્પર્ધાત્મક સંદર્ભોમાં,આ પ્રશ્ન આવશ્યક ખનીજોના જ્ઞાનને ચકાસવા માટે પૂછવામાં આવે છે; જોકે,$Fe$ વિકલ્પમાં ન હોવાથી,ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણના સંદર્ભમાં $Mg$ સૌથી યોગ્ય જવાબ છે.

(C) કૉપર $(Cu^{2+})$ ઘણા ઉત્સેચકો માટે પ્રોસ્થેટિક ગ્રુપ અથવા સહકારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ટાયરોસીનેઝ (જેને પોલીફિનોલ ઓક્સિડેઝ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ કૉપર ધરાવતો ઉત્સેચક છે જે ફિનોલ્સના ઓક્સિડેશનને ઉત્પ્રેરિત કરે છે. તે સજીવોમાં મેલેનિનના નિર્માણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) હિમોસાયનીન એ ઘણા મૃદુકાય (mollusks) અને સંધિપાદ (arthropods) પ્રાણીઓના રુધિરમાં જોવા મળતું શ્વસન રંજકદ્રવ્ય છે.
તેમાં તાંબા $(Cu)$ ના પરમાણુઓ હોય છે જે પ્રોટીન બંધારણ સાથે જોડાયેલા હોય છે.
હિમોગ્લોબિનથી વિપરીત,જેમાં લોહ $(Fe)$ હોય છે અને તે ઓક્સિજનયુક્ત સ્થિતિમાં લાલ રંગનું દેખાય છે,હિમોસાયનીન ઓક્સિજનયુક્ત સ્થિતિમાં તાંબાના આયનોની હાજરીને કારણે વાદળી રંગનું દેખાય છે.
તેથી,હિમોસાયનીનમાં હાજર રહેલું યોગ્ય ખનીજતત્વ તાંબું $(Cu)$ છે.

(D) ક્લોરાઇડ આયન $(Cl^-)$ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં ઘણી શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. તે $CO_2$ ના વહનમાં (રક્તકણોમાં ક્લોરાઇડ શિફ્ટ અથવા હેમ્બર્ગર ઘટના) સામેલ છે.
$2$. તે ખોરાકની પાચનક્રિયામાં મદદ કરે છે (જઠરમાં $HCl$ ના ઘટક તરીકે).
$3$. તે જલનિયમન (આસૃતિ સંતુલન) માં મદદ કરે છે.
$4$. તે શરીરના પ્રવાહીમાં $pH$ સંતુલન જાળવવા માટે આવશ્યક છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ એ સૌથી સચોટ અને સંપૂર્ણ જવાબ છે.

(C) કૅલ્શિયમ એ કૅલ્શિયમ પેક્ટેટના સ્વરૂપમાં મધ્યપટલ (middle lamella) ના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે. તે ચયાપચયની ક્રિયાઓના નિયમનમાં પણ સામેલ છે અને કોષરસપટલની બંધારણીય અખંડિતતા અને પ્રવેશશીલતા જાળવવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી,કૅલ્શિયમ એ કોષરસપટલની પ્રવેશશીલતા માટે જવાબદાર ખનીજતત્વ છે.

(C) સિસ્ટીન $(Cysteine)$ અને મિથિયોનીન $(Methionine)$ એમિનોઍસિડ વિશિષ્ટ છે કારણ કે તેમાં તેમની પાર્શ્વ શૃંખલામાં સલ્ફર આવેલું હોય છે.
સિસ્ટીનમાં થાયોલ સમૂહ $(-SH)$ હોય છે અને મિથિયોનીનમાં થાયોઈથર સમૂહ $(-S-CH_3)$ હોય છે.
આ સલ્ફરયુક્ત એમિનોઍસિડ પ્રોટીનના બંધારણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,ખાસ કરીને ડાયસલ્ફાઈડ બંધના નિર્માણમાં,જે પ્રોટીનના તૃતીયક બંધારણને સ્થિર કરે છે.

(A) મૅગેનીઝ $(Mn^{2+})$ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક લઘુપોષકતત્વ છે.
તે પ્રકાશસંશ્લેષણ,શ્વસન અને નાઇટ્રોજન ચયાપચય સાથે સંકળાયેલા ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહકારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,તે કાર્બોક્સિલેઝ,કાઈનેઝ,ઓક્સિડેઝ અને ફૉસ્ફેટેઝ જેવા ઘણા ઉત્સેચકોને સક્રિય કરે છે.
તેથી,તે ફૉસ્ફેટેઝ જેવા ઉત્સેચકો માટે સહકારક તરીકે કાર્ય કરે છે તે વિધાન સાચું છે.

(A) ક્લોરિન,ક્લોરાઇડ આયનો $(Cl^-)$ ના સ્વરૂપમાં,માનવ શરીરમાં એક આવશ્યક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ છે.
તે બાહ્યકોષીય પ્રવાહીના આસૃતિદાબને જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તે શરીરમાં એસિડ-બેઝ સંતુલન $(pH)$ જાળવવામાં સામેલ છે.
તે જળ સંતુલન અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલનમાં પણ મદદ કરે છે.
જોકે,ક્લોરિન સીધી રીતે ખોરાકના પાચનમાં સામેલ નથી; તે જઠરમાં હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ નો એક ઘટક છે,જે પાચનમાં મદદ કરે છે,પરંતુ અન્ય વિકલ્પોની સરખામણીમાં 'ખોરાકનું પાચન' એ આ આયનનું પ્રાથમિક શારીરિક કાર્ય નથી.
તેથી,'ખોરાકનું પાચન' એ વિધાન તેના પ્રાથમિક શારીરિક કાર્યોના સંદર્ભમાં અસત્ય માનવામાં આવે છે.

(A) $1$. પાણી $(H_2O)$ એક ધ્રુવીય અણુ છે કારણ કે ઓક્સિજન અને હાઇડ્રોજન પરમાણુઓ વચ્ચેની વિદ્યુતઋણતાના તફાવતને કારણે તેમાં દ્વિધ્રુવીય ચાકમાત્રા ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી,પાણી અધ્રુવીય છે તે વિધાન અસત્ય છે.
$2$. ફૉસ્ફરસ અને પોટૅશિયમ એ વનસ્પતિઓ માટે જરૂરી ગુરુપોષક તત્વો છે જે વધુ માત્રામાં જોઈએ છે.
$3$. મેંગેનીઝ $(Mn^{+2})$ અને ઝિંક $(Zn^{+2})$ એ વનસ્પતિઓ માટે જરૂરી લઘુપોષક તત્વો છે જે ખૂબ જ અલ્પ માત્રામાં જોઈએ છે.
$4$. સોડિયમ $(Na^+)$ અને પોટૅશિયમ $(K^+)$ આયનો કોષોમાં આસૃતિદાબ અને વિદ્યુતરાસાયણિક ઢાળ જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) વિધાન $P$ ખોટું છે કારણ કે કૉપર એમિનો ઍસિડનો બંધારણીય ઘટક નથી. એમિનો ઍસિડ એ કાર્બન,હાઇડ્રોજન,ઓક્સિજન અને નાઇટ્રોજન ધરાવતા કાર્બનિક સંયોજનો છે; કૉપર એ લઘુપોષક તત્વ છે જે ચોક્કસ ઉત્સેચકો (જેમ કે પ્લાસ્ટોસાયનિન) સાથે સંકળાયેલું હોય છે.
વિધાન $Q$ સાચું છે કારણ કે મૅગેનીઝ $(Mn^{2+})$ એ ફૉસ્ફેટેઝ,કાર્બોક્સિલેઝ અને કાઇનેઝ જેવા ઘણા ઉત્સેચકો માટે મહત્વપૂર્ણ સહકારક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન જેવી વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ હોય છે.

(B) વિધાન $P$ સાચું છે: ફૉસ્ફરસ કોષરસસ્તર,ન્યુક્લિક એસિડ ($DNA$ અને $RNA$) અને $ATP$ નો મુખ્ય ઘટક છે,જે વૃદ્ધિ અને પ્રજનન માટે અનિવાર્ય છે.
વિધાન $Q$ ખોટું છે: ક્લોરોફિલના અણુમાં મધ્યસ્થ પરમાણુ મેગ્નેશિયમ $(Mg)$ છે,કૉપર $(Cu)$ નથી. કૉપર મુખ્યત્વે વનસ્પતિઓમાં રેડોક્સ પ્રતિક્રિયાઓ અને ચોક્કસ ઉત્સેચકોના સક્રિયકરણમાં ભાગ લે છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(A)$ ક્લોરિન: $(v)$ $CO_2$ ના વહનમાં ભાગ લે છે.
$(B)$ કેલ્શિયમ: $(iv)$ સ્નાયુ સંકોચન માટે જરૂરી છે.
$(C)$ મેગ્નેશિયમ: $(i)$ $ATP$ અને કાર્બોદિતોના સંશ્લેષણમાં મહત્વનું છે.
$(D)$ ઝીંક: $(vi)$ પાણીના વિભાજન (ફોટોલિસિસ) માટે જરૂરી છે.
$(E)$ કોપર: $(ii)$ હિમોગ્લોબિન અને ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણ સાથે સંબંધિત છે.
આથી, સાચો વિકલ્પ $(B)$ છે.

(A) મધ્યપટલ એ એક સ્તર છે જે બે પાસપાસેના વનસ્પતિ કોષોની કોષદીવાલને એકબીજા સાથે જોડે છે.
તે મુખ્યત્વે કેલ્શિયમ પેક્ટેટ અને મેગ્નેશિયમ પેક્ટેટનું બનેલું હોય છે.
કેલ્શિયમ એ મધ્યપટલના નિર્માણ માટે જરૂરી આવશ્યક ખનીજતત્વ છે,કારણ કે તે પેક્ટીન અણુઓ વચ્ચે બંધનકર્તા ઘટક તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) કૉપર $(Cu^{2+})$ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક લઘુપોષકતત્વ છે.
તે ખાસ કરીને રેડોક્સ પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ અમુક ઉત્સેચકોની સક્રિયતા માટે જરૂરી છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ટાયરોસીનેઝ એ કૉપર ધરાવતો ઉત્સેચક (પોલિફીનોલ ઓક્સિડેઝ) છે,જેને તેની ઉદ્દીપકીય સક્રિયતા માટે કૉપરની જરૂર પડે છે.
કાર્બોનિક એનહાઇડ્રેઝ માટે ઝિંક $(Zn^{2+})$ જરૂરી છે,જ્યારે લેક્ટિક ડીહાઇડ્રોજીનેઝ માટે સજીવના આધારે ઝિંક અથવા અન્ય સહકારકોની જરૂર પડે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) વિધાન $S$ ખોટું છે કારણ કે માનવ રુધિરમાં મુખ્ય ઋણઆયન બાયકાર્બોનેટ $(HCO_3^-)$ છે.
જોકે ક્લોરાઇડ $(Cl^-)$ રુધિરમાં હાજર હોય છે,પરંતુ તે મુખ્ય ઋણઆયન નથી.
વિધાન $R$ સાચું છે કારણ કે મોલિબ્ડેનમ એ નાઇટ્રોજનેઝ ઉત્સેચકનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે,જે વનસ્પતિઓમાં જૈવિક નાઇટ્રોજન સ્થાપન માટે અનિવાર્ય છે.
તેથી,$S$ ખોટું છે અને $R$ સાચું છે.