SOIL AS RESERVOIR OF ESSENTIAL ELEMENTS Questions in Gujarati

(B) સારી જમીન,જેમ કે કાંપની જમીન (alluvial soil),નું બંધારણ સંતુલિત હોય છે જે પાણીને તેમાંથી ધીમે ધીમે ઝમવા (percolate) દે છે. આ ધીમી પ્રક્રિયા એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે જમીન છોડના મૂળને શોષવા માટે પૂરતો ભેજ જાળવી રાખે અને સાથે સાથે જળભરાવ (waterlogging) અટકાવે. તેથી,વિકલ્પ $B$ એ સારી જમીનનું સાચું વર્ણન છે.

(A) જમીનમાં રહેલા ખનિજો મુખ્યત્વે ખડકોના અક્ષય (weathering) દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
જમીન નિર્માણની પ્રક્રિયા (pedogenesis) દરમિયાન,ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક અક્ષય દ્વારા પિતૃ ખડકોના પદાર્થો નાના કણોમાં વિભાજિત થાય છે,જેનાથી આવશ્યક ખનિજ તત્વો જમીનમાં મુક્ત થાય છે.

(D) જમીન એ ખનિજ કણો (રેતી,કાંપ અને માટી),સેન્દ્રિય પદાર્થ (હ્યુમસ),પાણી,હવા અને જીવંત સજીવોનું બનેલું એક જટિલ મિશ્રણ છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,જમીનના બંધારણનું સૌથી સચોટ વર્ણન રેતી,માટી અને હ્યુમસ છે.

(B) હવા દ્વારા સ્થળાંતરિત થતી જમીનને $Aeolian$ (વાતજન્ય) જમીન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Alluvial$ (કાંપવાળી) જમીન પાણી (નદીઓ) દ્વારા સ્થળાંતરિત થાય છે.
$Glacial$ (હિમનદીજન્ય) જમીન હિમનદીઓ દ્વારા સ્થળાંતરિત થાય છે.
$Eluvial$ (અવશિષ્ટ) જમીન ખડકોના સ્થળ પર જ થતા ઘસારાથી બને છે અને તેનું સ્થળાંતર થતું નથી.

(C) સારી જમીનનું મુખ્ય લક્ષણ એ છે કે તે પાણી અને પોષક તત્વોની યોગ્ય માત્રાને જકડી રાખે છે અને વધારાનું પાણી નીકળી જાય તે માટે યોગ્ય નિકાલની વ્યવસ્થા ધરાવે છે. જો પાણી ખૂબ જ ધીમેથી ઝમે,તો જમીન જળબંબાકાર થઈ જાય છે,જેનાથી મૂળ સડી શકે છે. જો પાણી ખૂબ ઝડપથી પસાર થઈ જાય,તો જમીન સુકાઈ જાય છે અને પોષક તત્વો ધોવાઈ જાય છે. તેથી,સારી જમીન પાણીને ધીમેથી ઝમવા દે છે,જે વનસ્પતિના મૂળ માટે ભેજ જાળવી રાખે છે.

(A) શિલાવરણ એ પૃથ્વીનું સખત અને સૌથી બહારનું પડ છે.
તે પૃથ્વીના પોપડા અને ઉપરના આવરણનો ઘન ઘટક છે.
તે માનવ અને અન્ય જીવંત સજીવોના અસ્તિત્વ અને વિકાસ માટે જરૂરી ખનિજો,પોષક તત્વો અને તત્વોનો પ્રાથમિક ભંડાર અને સ્ત્રોત છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) જમીનની ફળદ્રુપતા તેની વનસ્પતિના વિકાસને ટેકો આપવાની ક્ષમતા દ્વારા નક્કી થાય છે. આ જમીનના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મોના સંતુલન પર આધાર રાખે છે. જોકે કાર્બનિક દ્રવ્યો,પાણી જકડી રાખવાની ક્ષમતા અને પોષક તત્વોનું ધારણ મહત્વપૂર્ણ છે,પરંતુ જમીન ત્યારે જ ખરેખર ફળદ્રુપ બને છે જ્યારે તે વનસ્પતિના વિકાસ માટે જરૂરી પાણી અને આવશ્યક પોષક તત્વોનું યોગ્ય સંતુલન જાળવી રાખે છે. તેથી,વિકલ્પ $D$ સૌથી સચોટ જવાબ છે.

(A) ગોરાડુ જમીન (Loamy soil) વનસ્પતિની વૃદ્ધિ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં રેતી,કાંપ અને માટીનું સંતુલિત મિશ્રણ હોય છે.
આ રચના પાણીને પકડી રાખવાની ક્ષમતા,હવાની અવરજવર અને પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતાનું આદર્શ સંતુલન પૂરું પાડે છે,જે મૂળના વિકાસ અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિ માટે અત્યંત આવશ્યક છે.

(B) જમીનનું ઉપરનું પડ,જેને ટોપસોઈલ (topsoil) કહેવામાં આવે છે,તે સામાન્ય રીતે ઊંડા સ્તરોની જમીનની તુલનામાં ઘેરા રંગનું હોય છે.
આ ઘેરો રંગ મુખ્યત્વે હ્યુમસની હાજરીને કારણે હોય છે,જે મૃત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાંથી મેળવેલ વિઘટિત કાર્બનિક દ્રવ્ય છે.
હ્યુમસ પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ હોય છે અને તે જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા અને ફળદ્રુપતામાં સુધારો કરે છે.
તેથી,ઉપરની જમીન કાર્બનિક દ્રવ્યોથી સમૃદ્ધ હોય છે,જે તેને તેનો લાક્ષણિક ઘેરો રંગ આપે છે.

(C) કોઈપણ પ્રદેશમાં જમીનનું સ્વરૂપ અને તેના ગુણધર્મો આબોહવા,અપક્ષયની પ્રક્રિયા (weathering process),જમીન સ્થળાંતરિત છે કે નિક્ષેપિત છે,અને જમીનનો વિકાસ કેવી રીતે થયો છે તેના પર આધાર રાખે છે.
આબોહવા પિતૃ ખડકોના અપક્ષયના દરને અસર કરે છે.
અપક્ષયની પ્રક્રિયા ખડકોને નાના કણોમાં તોડે છે,જે જમીનનો ખનિજ ઘટક બનાવે છે.
તેથી,આબોહવા અને અપક્ષયની પ્રક્રિયા બંને જમીનના લક્ષણો નક્કી કરવામાં મૂળભૂત પરિબળો છે.

(D) વનસ્પતિના વિકાસ અને વૃદ્ધિમાં જમીન વિવિધ કાર્યો દ્વારા મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે:
$(I)$ જમીન વનસ્પતિ માટે જરૂરી આવશ્યક ખનિજ તત્વોનો ભંડાર છે,જે મૂળ દ્વારા શોષાય છે.
$(II)$ જમીન ખનિજો પૂરા પાડે છે અને સાથે સાથે નાઈટ્રોજન-સ્થાયીકરણ કરતા બેક્ટેરિયા જેવા કે $Rhizobium$ અને $Azotobacter$ માટે નિવાસસ્થાન તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.
$(III)$ જમીન એક આધાર (matrix) તરીકે કાર્ય કરે છે જે વનસ્પતિને સ્થિરતા આપે છે અને મૂળના વિકાસ માટે ભૌતિક માળખું પૂરું પાડે છે.
$(IV)$ જમીન પાણીને પકડી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને મૂળના શ્વસન માટે જરૂરી હવા (વાયુ) પૂરી પાડે છે.
આમ,આપેલા તમામ વિધાનો $(I, II, III$ અને $IV)$ સાચા હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) ગોરાડુ જમીન (Loamy soil) વનસ્પતિની વૃદ્ધિ માટે સૌથી વધુ યોગ્ય માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં રેતી,કાંપ અને માટીનું સંતુલિત મિશ્રણ હોય છે. આ બંધારણ પાણીને પકડી રાખવાની ક્ષમતા,હવાની અવરજવર અને પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતાનું આદર્શ સંતુલન પૂરું પાડે છે,જે મૂળના વિકાસ અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિ માટે અત્યંત આવશ્યક છે.

(N/A) વનસ્પતિ પોષણમાં ખનિજોની ભૂમિકાને ખનિજ પોષણ કહેવામાં આવે છે. જમીનમાં વિવિધ પ્રકારના પોષક તત્વો હોય છે.
વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે જરૂરી મોટાભાગના પોષક તત્વો ખડકોના અક્ષય (weathering) અને વિઘટનને કારણે મૂળ માટે ઉપલબ્ધ બને છે.
આ પ્રક્રિયાઓ જમીનને દ્રાવ્ય આયનો અને અકાર્બનિક ક્ષારોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે.
આ પોષક તત્વો ખડકોના ખનિજોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
જમીન માત્ર ખનિજો જ પૂરા પાડતી નથી, પરંતુ તે નાઈટ્રોજન સ્થાપિત કરતા બેક્ટેરિયા અને અન્ય સૂક્ષ્મજીવોને આશ્રય આપે છે, પાણીનો સંગ્રહ કરે છે, મૂળને હવા પૂરી પાડે છે અને વનસ્પતિને સ્થિર રાખવા માટે આધાર (matrix) તરીકે કાર્ય કરે છે.
આવશ્યક ખનિજોની ઉણપ પાકના ઉત્પાદનને અસર કરતી હોવાથી, ઘણીવાર ખાતરો દ્વારા તેમને પૂરા પાડવાની જરૂર પડે છે.
મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ $(N, P, K, S, \text{વગેરે})$ અને માઇક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ $(Cu, Zn, Fe, Mn, \text{વગેરે})$ બંને ખાતરોના ઘટકો બનાવે છે અને જરૂરિયાત મુજબ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(D) જમીન પૃથ્વી પરના જીવન માટે અનેક આવશ્યક ઉપયોગિતાઓ ધરાવે છે:
$1$. તે સૂક્ષ્મજીવો,વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ સહિત વિવિધ સજીવો માટે ભૌતિક નિવાસસ્થાન પૂરું પાડે છે.
$2$. તે વનસ્પતિના વિકાસ અને વૃદ્ધિ માટે જરૂરી આવશ્યક ખનિજ પોષક તત્વોના પ્રાથમિક ભંડાર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3$. તે મૂળને જકડી રાખવા અને પોષક તત્વોના શોષણ માટે માધ્યમ પૂરું પાડીને ખેતી,વનીકરણ અને માનવ વસાહતો સહિતના પાર્થિવ નિવસનતંત્રોને ટેકો આપે છે.

(N/A) $(1)$ હાઇડ્રોપોનિક્સમાં,ખનીજ પોષક તત્વો પૂરતા પ્રમાણમાં આપવામાં આવે છે અને પાણીનો ઉપયોગ છોડની જરૂરિયાત મુજબ થાય છે. આ પદ્ધતિ જમીનજન્ય રોગો સામે રક્ષણ આપે છે અને નીંદણથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે છે. તે ઉર્જાનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરવા દે છે અને ખાતરી કરે છે કે છોડને ખનીજ તત્વોનો સંતુલિત પુરવઠો મળે છે.
$(2)$ જમીનમાં રેતી,કાંપ અને માટી જેવા વિવિધ પ્રકારના અને કદના કણો હોય છે. માટીના કણો (કોલોઇડ્સ) ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેઓ તેમની કાર્બનિક અને ખનીજ સપાટીઓ પર ધન આયનો (કેટાયન્સ) ના વિનિમયમાં ભાગ લે છે. વધુમાં,જમીન એક માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે જે ઘણા આવશ્યક તત્વોને સંગ્રહિત કરે છે અને છોડને મુક્ત કરે છે. આમ,જમીન ખનીજ તત્વોના ભંડાર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) $O$ સ્તર (સેન્દ્રિય સ્તર) એ જમીન પ્રોફાઇલનું સૌથી ઉપરનું સ્તર છે.
તે મુખ્યત્વે વિઘટનના વિવિધ તબક્કાઓમાં રહેલા સેન્દ્રિય પદાર્થો જેવા કે પાંદડાં,ડાળીઓ અને અન્ય વનસ્પતિના અવશેષોનું બનેલું હોય છે.
આ વિઘટિત સેન્દ્રિય પદાર્થને હ્યુમસ કહેવામાં આવે છે.
વધુમાં,આ સ્તર બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને એક્ટિનોમાયસેટ્સ જેવા સૂક્ષ્મજીવોથી સમૃદ્ધ હોય છે જે વિઘટનની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.

(B) સારી જમીન તે છે જે મધ્યમ જલધારણ ક્ષમતા ધરાવે છે. સારી જમીન પાણીના સંગ્રહ અને નિકાલ વચ્ચે સંતુલન જાળવી રાખે છે. તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે છોડને પૂરતો ભેજ મળે અને જમીન વધુ પડતી પાણીથી ભરાઈ ન જાય,જેથી મૂળને હવા મળી રહે.

(C) લેટેરાઈટ જમીન 'લેટેરાઈઝેશન' નામની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે,જેમાં સિલિકા ઓગળી જાય છે અને નીચેની તરફ લીચિંગ પામે છે,જ્યારે લોહ (iron) અને એલ્યુમિનિયમ ઉપરના સ્તરમાં જ રહે છે.
આ જમીન લાલ રંગની અને એસિડિક હોય છે,જે કાર્બનિક દ્રવ્યો,લોહ અને એલ્યુમિનિયમથી સમૃદ્ધ હોય છે,પરંતુ તેમાં ચૂનો,$Mg$,$P$ અને $K$ જેવા તત્વોની ઉણપ હોય છે.

(D) ભૂમિ વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને નિવસનતંત્રની સ્થિરતા માટે એક મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$1$. તે પાણીના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે,જે વનસ્પતિના અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક છે.
$2$. તે નાઈટ્રોજન સ્થાપન કરતા બેક્ટેરિયા જેવા કે $Rhizobium$ અને અન્ય સૂક્ષ્મજીવોને રહેઠાણ અને સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે,જે જમીનની ફળદ્રુપતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
$3$. તે વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા શોષાયેલા આવશ્યક ખનીજ પોષકતત્વોના સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો ભૂમિના કાર્યો છે.