Role of Macro and Micro-nutrients Questions in Gujarati

(C) વિધાન $S$ સાચું છે કારણ કે સલ્ફર એ સિસ્ટિન અને મિથિયોનાઇન એમિનો ઍસિડનો બંધારણીય ઘટક છે. ગ્લાયસીનમાં સલ્ફર હોતું નથી.
વિધાન $R$ ખોટું છે કારણ કે ફૉસ્ફરસ એ $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) નો મુખ્ય ઘટક છે,જે કોષનું પ્રાથમિક શક્તિ ચલણ છે. તેથી,ફૉસ્ફરસ શક્તિ વિનિમયની પ્રક્રિયાઓમાં (ફોસ્ફોરાયલેશન અને ડીફોસ્ફોરાયલેશન) મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આમ,$S$ સાચું છે અને $R$ ખોટું છે,તેથી સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
$1$. નાઇટ્રોજન એ એમિનો એસિડ,પ્રોટીન,ન્યુક્લિક એસિડ અને ક્લોરોફિલનો મુખ્ય ઘટક છે,પરંતુ તે ખાસ કરીને બાયોટીન અને થાયમિનનો ઘટક નથી.
$2$. મૅગ્નેશિયમ એ ક્લોરોફિલની વલય રચનાનો ઘટક છે અને તે શ્વસન અને પ્રકાશસંશ્લેષણમાં સામેલ ઉત્સેચકોને સક્રિય કરવામાં મદદ કરે છે.
$3$. સલ્ફર બે એમિનો એસિડ,સિસ્ટિન અને મિથિયોનીનમાં હાજર હોય છે અને તે ઘણા સહ-ઉત્સેચકો,વિટામિન્સ (થાયમિન,બાયોટીન,કો-એન્ઝાઇમ $A$) અને ફેરેડોક્સિનનો પણ ઘટક છે.
$4$. બોરોન $Ca^{2+}$ ના શોષણ અને ઉપયોગ,પરાગરજના અંકુરણ,કોષ લંબાઈ,કોષ વિભેદન અને કાર્બોહાઇડ્રેટના સ્થળાંતર માટે જરૂરી છે. તે હિમોગ્લોબિન કે ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણમાં સામેલ નથી.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
કૅલ્શિયમ મુખ્યત્વે હાડકાં અને દાંતના નિર્માણ,સ્નાયુઓના સંકોચન અને રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે.
તે કાર્બોદિત,ચરબી અને પ્રોટીનનાં ચયાપચય સાથે સંકળાયેલ ઉત્સેચકો માટે પ્રાથમિક સહ-કારક નથી; આ કાર્યો સામાન્ય રીતે મેગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ અથવા ઝિંક $(Zn^{2+})$ જેવા ખનિજો સાથે સંકળાયેલા છે.
ક્લોરિન શરીરના પ્રવાહીમાં આસૃતિ સંતુલન અને $pH$ જાળવવા માટે આવશ્યક છે.
મોલિબ્ડેનમ એ ઝેન્થિન ઓક્સિડેઝ જેવા ચોક્કસ ઉત્સેચકોનો ઘટક છે.
કૉપર એ ટાયરોસીનેઝ ઉત્સેચકનો બંધારણીય ઘટક છે,જે મેલાનિનના સંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે.

(C) ઝિંક $(Zn^{2+})$ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે.
તે મુખ્યત્વે વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ ઓક્સિન (Auxin) ના સંશ્લેષણમાં સામેલ છે.
વધુમાં,તે સહ-ઉત્સેચક તરીકે કાર્ય કરે છે અને વિવિધ ઉત્સેચકો,ખાસ કરીને કાર્બોક્સિલેઝ (Carboxylases) ના સક્રિયકરણ માટે જરૂરી છે.
તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે.

(A) ક્લોરિન (ક્લોરાઈડ આયનો,$Cl^-$ ના સ્વરૂપમાં) રૂધિર અને બાહ્યકોષીય પ્રવાહીમાં આસૃતિ સંતુલન અને જલનિયમન જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે સોડિયમ $(Na^+)$ ની સાથે મળીને રૂધિરનું દબાણ અને પ્રવાહીનું કદ જાળવવાનું કાર્ય કરે છે.

(C) પ્રોટીન અને ન્યુક્લિક એસિડ જેવા કાર્બનિક અણુઓમાં કાર્બન,હાઇડ્રોજન,ઑક્સિજન અને નાઇટ્રોજન મુખ્ય ઘટકો તરીકે હોય છે.
જોકે,ફૉસ્ફરસ અને સલ્ફર જેવા તત્વો પણ આ અણુઓના આવશ્યક ઘટકો છે,પરંતુ તે પ્રાથમિક તત્વોની તુલનામાં પ્રમાણમાં ઓછી માત્રામાં હાજર હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,સલ્ફર સિસ્ટીન અને મિથિઓનાઇન જેવા એમિનો એસિડમાં જોવા મળે છે,અને ફૉસ્ફરસ એ ન્યુક્લિક એસિડ ($DNA$ અને $RNA$) તથા $ATP$ નો મુખ્ય ઘટક છે.

(D) કૅલ્શિયમ એ એક આવશ્યક ખનિજ તત્વ છે જે કોષરસપટલની રચનાત્મક અખંડિતતા અને પ્રવેશશીલતા જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે કોષદીવાલમાં મધ્યપટલના નિર્માણ માટે કૅલ્શિયમ પેક્ટેટ તરીકે જરૂરી છે. વધુમાં,તે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓના નિયમનમાં સામેલ છે અને ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે. તેથી,કૅલ્શિયમ એ કોષરસપટલની પ્રવેશશીલતા નક્કી કરતું યોગ્ય તત્વ છે.

(D) વિધાન $(A)$ ખોટું છે કારણ કે મોલિબ્ડેનમ એ નાઇટ્રોજનેઝ અને નાઇટ્રેટ રિડક્ટેઝ જેવા ઉત્સેચકોનો ઘટક છે,ટાયરોસીનેઝનો નહીં. ટાયરોસીનેઝમાં કો-ફેક્ટર તરીકે કોપર (તાંબુ) હોય છે.
કારણ $(R)$ સાચું છે કારણ કે મોલિબ્ડેનમ એ નાઇટ્રોજનેઝ ઉત્સેચકનો મહત્વનો ઘટક છે,જે વનસ્પતિઓમાં જૈવિક નાઇટ્રોજન સ્થાપન માટે અનિવાર્ય છે (દા.ત.,કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિની મૂળ ગંડિકાઓમાં).

(B) $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફૉસ્ફેટ) એ એડેનાઇન બેઇઝ,રાઇબોઝ શર્કરા અને ત્રણ ફૉસ્ફેટ સમૂહોનું બનેલું છે. તેથી,ફૉસ્ફરસ એ $ATP$ નો બંધારણીય ઘટક છે.
મૅગ્નેશિયમ આયનો $(Mg^{2+})$ એ $ATP$ સંશ્લેષણમાં સામેલ ઉત્સેચકો,જેમ કે $ATP$ સિન્થેઝ માટે આવશ્યક સહકારક તરીકે કાર્ય કરે છે અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન $ATP$ અણુઓને સ્થિર કરવા માટે જરૂરી છે.
જોકે બંને વિધાનો વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચાં છે,પરંતુ મૅગ્નેશિયમ સંશ્લેષણ માટે જરૂરી છે તે હકીકત એ સમજાવતી નથી કે ફૉસ્ફરસ શા માટે અણુનો બંધારણીય ઘટક છે. તેથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(D) વિધાન $(A)$ ખોટું છે કારણ કે ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણમાં કૉપર સીધી રીતે સંકળાયેલું નથી. ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણ માટે મૅગ્નેશિયમ આવશ્યક ખનિજ છે.
કારણ $(R)$ સાચું છે કારણ કે ક્લોરોફિલના અણુમાં પોર્ફિરિન વલય હોય છે જેમાં કેન્દ્રસ્થ મૅગ્નેશિયમ પરમાણુ $(Mg^{2+})$ ચાર નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ સાથે જોડાયેલો હોય છે.
તેથી,$A$ ખોટું છે અને $R$ સાચું છે.

(D) વિધાન $P$ સાચું છે કારણ કે ફૉસ્ફરસ એ $DNA$,$RNA$,$ATP$ અને ફૉસ્ફોલિપિડ્સનો મુખ્ય ઘટક છે,જે વૃદ્ધિ અને પ્રજનન માટે અનિવાર્ય છે.
વિધાન $Q$ ખોટું છે કારણ કે ક્લોરોફિલના અણુમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન તરીકે મેગ્નેશિયમ $(Mg^{2+})$ હોય છે,કૉપર નહીં. કૉપર ઇલેક્ટ્રોન ટ્રાન્સપોર્ટ ચેઇન (દા.ત. પ્લાસ્ટોસાયનિન) માં ભાગ લે છે,પરંતુ તે ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણનો ભાગ નથી.

(B) મધ્યપટલ મુખ્યત્વે કૅલ્શિયમ પેક્ટેટ અને મૅગ્નેશિયમ પેક્ટેટનું બનેલું હોય છે,જે વનસ્પતિના પાસપાસેના કોષો વચ્ચે સિમેન્ટિંગ સ્તર તરીકે કાર્ય કરે છે. મધ્યપટલની સ્થિરતા માટે કૅલ્શિયમ આવશ્યક છે.
ફૉસ્ફરસ એ ફૉસ્ફોલિપિડ્સનો મુખ્ય ઘટક છે,જે કોષરસપટલ (પ્લાઝ્મા મેમ્બ્રેન) ના મુખ્ય બંધારણીય ઘટકો છે. તેથી,મધ્યપટલ અને કોષરસપટલમાં હાજર ખનીજતત્વો અનુક્રમે કૅલ્શિયમ અને ફૉસ્ફરસ છે.

(A) બોરોન $(B)$ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે.
તે પરાગરજના અંકુરણ,પરાગનલિકાની વૃદ્ધિ અને ફળસર્જનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તે કાર્બોદિતોના સ્થળાંતરમાં પણ સંકળાયેલું છે અને કોષવિભાજન તેમજ કોષલંબન માટે આવશ્યક છે.
તેથી,તે પુષ્પસર્જન અને ફળના વિકાસ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલું છે.

(C) $(1)$ ઝિંક $(c)$ એ ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહકારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે જે $DNA$ સંશ્લેષણ અને કોષ વિભાજનમાં ભાગ લે છે,જે ઘસારો પામતા કોષોના સમારકામ માટે જરૂરી છે.
$(2)$ ફૉસ્ફરસ $(a)$ એ $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) ના બંધારણમાં રહેલા ફોસ્ફેટ જૂથોનો મુખ્ય ઘટક છે.
$(3)$ મેગ્નેશિયમ $(b)$ એ $ATP$ સિન્થેઝ અને કાઈનેઝ જેવા ઉત્સેચકો માટે સહકારક તરીકે જરૂરી છે,જે $ATP$ ના સંશ્લેષણ અને ઉપયોગમાં સામેલ છે.
$(4)$ આયર્ન $(d)$ એ માયોગ્લોબિનના હિમ જૂથમાં રહેલો મુખ્ય ધાતુ આયન છે,જે સ્નાયુ પેશીઓમાં ઓક્સિજનના સંગ્રહ માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચી જોડ $(1-c), (2-a), (3-b), (4-d)$ છે.

(B) કાર્બનિક એનહાઇડ્રેઝ એ એક મેટાલોએન્ઝાઇમ છે જે $CO_2$ અને પાણીનું બાયકાર્બોનેટ અને પ્રોટોન્સમાં ઝડપી આંતરરૂપાંતરણને ઉદ્દીપ્ત કરે છે. આ ઉત્સેચકના સક્રિય સ્થાનમાં $Zn^{2+}$ આયન હોય છે,જે તેની ઉદ્દીપકીય સક્રિયતા માટે આવશ્યક છે. તેથી,$Zinc$ (ઝિંક) એ જરૂરી તત્વ છે.

(C) વિધાન $S$ સાચું છે કારણ કે કાર્બોનિક એનહાઇડ્રેઝ એ ઝીંક ધરાવતો ઉત્સેચક છે જે $CO_2$ અને $HCO_3^-$ ના આંતરરૂપાંતરણને ઉદ્દીપ્ત કરે છે.
વિધાન $R$ ખોટું છે કારણ કે નાઇટ્રોજીનેઝ એ મોલિબ્ડેનમ-આયર્ન $(Mo-Fe)$ પ્રોટીન સંકુલ છે,તે સામાન્ય જૈવિક નાઇટ્રોજન સ્થાપન સંદર્ભમાં વેનેડીયમ આધારિત ઉત્સેચક નથી. જોકે કેટલાક વૈકલ્પિક નાઇટ્રોજીનેઝ અસ્તિત્વ ધરાવે છે,પરંતુ મુખ્ય નાઇટ્રોજીનેઝ ઉત્સેચક $Mo-Fe$ પર આધારિત છે.
તેથી,$S$ સાચું છે અને $R$ ખોટું છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
કેલ્શિયમ $(Ca^{2+})$ એ વનસ્પતિઓ માટે જરૂરી એક આવશ્યક ખનીજ તત્વ છે.
તે કોષદીવાલના મધ્યપટલ (middle lamella) ના નિર્માણ માટે ખાસ જરૂરી છે અને મૂળના અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી (root apical meristem) ના સામાન્ય કાર્ય માટે અત્યંત મહત્વનું છે.
તે મૂલાગ્રમાં કોષ વિભાજન અને કોષ વિસ્તરણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,તેથી તે મૂલાગ્રની વૃદ્ધિ માટે આવશ્યક છે.

(D) $\text{સલ્ફર}$ એ વિટામિન $\text{બાયોટિન}$ (વિટામિન $B_7$) નો મુખ્ય બંધારણીય ઘટક છે.
તે $\text{થાયમિન}$ (વિટામિન $B_1$) માં પણ હાજર હોય છે.
$\text{બાયોટિન}$ ફેટી એસિડ સંશ્લેષણ અને ગ્લુકોનિયોજેનેસિસ સહિતની વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
તે સામાન્ય રીતે ઈંડા, લેટીસ અને ફણગાવેલા કઠોળ જેવા પ્રોટીનયુક્ત ખોરાકમાં જોવા મળે છે.

(A) સાચો વિકલ્પ $A$ છે. મેંગેનીઝ $(Mn^{2+})$ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રકાશ પ્રક્રિયા દરમિયાન પાણીના પ્રકાશવિભાજનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
પ્રકાશવિભાજન એ હરિતકણમાં પ્રકાશની હાજરીમાં પાણીના અણુઓનું હાઇડ્રોજન આયનો,ઇલેક્ટ્રોન અને ઓક્સિજનમાં વિભાજન થવાની પ્રક્રિયા છે.
$Mn^{2+}$ એ ઓક્સિજન-ઉત્પન્ન કરતા સંકુલ માટે આવશ્યક સહકારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે આ પ્રક્રિયા માટે અનિવાર્ય છે.

(C) : પોષક તત્વોનું સ્થિરીકરણ (Immobilization) એટલે કે તે પોષક તત્વ વનસ્પતિ માટે અનુપલબ્ધ બને છે.
વિનિમયક્ષમ અથવા પાણીમાં દ્રાવ્ય પોટેશિયમને તેના બિન-વિનિમયક્ષમ અથવા પાણીમાં અદ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત કરવાની પ્રક્રિયાને પોટેશિયમ સ્થિરીકરણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પોટેશિયમ જમીનમાં પ્રમાણમાં મોટી માત્રામાં હાજર હોય છે (સરેરાશ લગભગ $1.9\%$).
પરિસ્થિતિના આધારે,જમીનનું પોટેશિયમ સરળતાથી ઉપલબ્ધ ન હોય,ધીમેથી ઉપલબ્ધ હોય અથવા સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે.
પ્રથમ શ્રેણીમાં કુલ જમીનના પોટેશિયમના $90\%$ થી $98\%$ ભાગનો સમાવેશ થાય છે,જે ખૂબ જ ઓછું દ્રાવ્ય છે.
બીજી શ્રેણી કુલ ખનિજ જમીનના $2-10\%$ બનાવે છે.
ત્રીજી શ્રેણી લગભગ $1\%$ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.

(A) $\text{મોલિબ્ડેનમ}$ એ એક સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે જેની વનસ્પતિઓને ખૂબ જ અલ્પ માત્રામાં જરૂર હોય છે। તે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓમાં મૂળગંડિકાઓના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે। તે $\text{નાઈટ્રેટ}$ $\text{રિડક્ટેઝ}$ ઉત્સેચકનો એક ભાગ છે, જે નાઈટ્રોજન સ્થાપનમાં મદદ કરે છે।

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
ગુરુપોષકતત્વો (macronutrients) એ આવશ્યક તત્વો છે જે વનસ્પતિ પેશીઓમાં મોટી માત્રામાં હાજર હોય છે,સામાન્ય રીતે શુષ્ક વજનના પ્રતિ ગ્રામ દીઠ $1-10 \ mg$.
આમાં કાર્બન,હાઇડ્રોજન,ઓક્સિજન,નાઇટ્રોજન,ફોસ્ફરસ,સલ્ફર,પોટેશિયમ,કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમનો સમાવેશ થાય છે.
સૂક્ષ્મપોષકતત્વો (micronutrients) અથવા અલ્પમાત્રામાં જરૂરી તત્વો ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં જરૂરી હોય છે,જે સામાન્ય રીતે શુષ્ક પદાર્થના પ્રતિ ગ્રામ દીઠ $0.1 \ mg$ કે તેથી ઓછા હોય છે.
આમાં આયર્ન,મેંગેનીઝ,કોપર,મોલિબ્ડેનમ,ઝિંક,બોરોન,ક્લોરિન અને નિકલનો સમાવેશ થાય છે.
મેગ્નેશિયમ એ ગુરુપોષકતત્વ હોવાથી,તે સૂક્ષ્મપોષકતત્વ નથી.

(B) મેંગેનીઝ $(Mn^{2+})$ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ખાસ કરીને,તે પાણીના પ્રકાશવિભાજન (photolysis) માટે આવશ્યક છે,જે પાણીના અણુઓનું ઓક્સિજન,પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોનમાં વિભાજન કરે છે. આ પ્રક્રિયા થાઇલેકોઇડ લ્યુમેનમાં થાય છે અને ફોટોસિસ્ટમ-$II$ માં ઇલેક્ટ્રોન ટ્રાન્સપોર્ટ ચેઇન માટે ઇલેક્ટ્રોન પૂરા પાડવા માટે તે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

(B) $Mg$ એ વનસ્પતિ માટે એક આવશ્યક ખનિજ તત્વ છે. તે ક્લોરોફિલ અણુના મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે પોર્ફિરિન વલયના કેન્દ્રમાં રહેલા પરમાણુ તરીકે કાર્ય કરે છે. $Mg$ વગર ક્લોરોફિલનું સંશ્લેષણ થઈ શકતું નથી,જે સીધી રીતે વનસ્પતિની પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે. તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(A) : સલ્ફર એ વનસ્પતિના વિકાસ અને વૃદ્ધિ માટે એક આવશ્યક પોષક તત્વ છે. તે સલ્ફર ધરાવતા એમિનો એસિડ જેવા કે સિસ્ટાઇન,સિસ્ટીન અને મિથિઓનાઇનનો મુખ્ય ઘટક છે,જે પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
તેલીબિયાં પાકો,ખાસ કરીને $Brassicaceae$ કુળના પાકો (જેમ કે રાઈ,રાયડો),સલ્ફરની વધુ જરૂરિયાત ધરાવે છે કારણ કે તેઓ સલ્ફરયુક્ત તેલનું સંશ્લેષણ કરે છે.
વનસ્પતિઓ જમીનમાંથી સલ્ફરનું શોષણ મુખ્યત્વે સલ્ફેટ આયનો $(SO_4^{2-})$ સ્વરૂપે કરે છે.
તે ફેરેડોક્સિન અને હરિતકણમાં રહેલા અમુક લિપિડ્સનો બંધારણીય ઘટક છે.
રાઈ અને કોબીજની લાક્ષણિક તીખી ગંધ સલ્ફરયુક્ત તેલની હાજરીને કારણે હોય છે.
તેલીબિયાં આધારિત પાક પદ્ધતિમાં $40 \ kg/ha$ સલ્ફરનો ઉપયોગ કરવાથી બીજનું ઉત્પાદન,તેલનું પ્રમાણ અને પ્રોટીનની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે.

(D) ફોસ્ફરસ સજીવો માટે એક આવશ્યક તત્વ છે.
$1$. તે જૈવિક પટલ,ન્યુક્લિક એસિડ ($DNA$ અને $RNA$) અને કોષીય ઉર્જા સ્થાનાંતરણ તંત્ર (જેમ કે $ATP$) નો મુખ્ય ઘટક છે.
$2$. પ્રાણીઓમાં,ફોસ્ફરસ હાડકાં અને દાંતના નિર્માણ માટે અનિવાર્ય છે (કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટ/હાઇડ્રોક્સિએપેટાઇટ સ્વરૂપે).
$3$. તે અમુક સજીવોના કવચમાં પણ જોવા મળે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(D) ફોસ્ફરસ એ સજીવો માટે એક આવશ્યક તત્વ છે।
$(1)$ જૈવિક પટલ: ફોસ્ફોલિપિડ્સ કોષરસપટલના મુખ્ય બંધારણીય ઘટકો છે, જેમાં ફોસ્ફરસ હોય છે।
$(2)$ ન્યુક્લિક એસિડ: $DNA$ અને $RNA$ માં શર્કરા-ફોસ્ફેટની કરોડરજ્જુ હોય છે, જેમાં ફોસ્ફરસ અનિવાર્ય છે।
$(3)$ કોષીય ઉર્જા સ્થાનાંતરણ તંત્ર: $ATP$ $(Adenosine Triphosphate)$ અને અન્ય ઉચ્ચ-ઉર્જા સંયોજનો ઉર્જા સંગ્રહ અને સ્થાનાંતરણ માટે ફોસ્ફેટ જૂથો પર આધાર રાખે છે।
$(4)$ પ્રોટીન સંશ્લેષણ: જોકે ફોસ્ફરસ ટ્રાન્સક્રિપ્શન અને ટ્રાન્સલેશન પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ છે, પરંતુ તે પ્રોટીનનો સીધો બંધારણીય ઘટક નથી (પ્રોટીન એમિનો એસિડના બનેલા હોય છે)।
તેથી, ફોસ્ફરસ $(1)$, $(2)$ અને $(3)$ નો મુખ્ય ઘટક છે।

(A) વનસ્પતિઓમાં જે તત્વો સક્રિય રીતે ગતિશીલ હોય છે,તે જૈવિક અણુઓના બંધારણીય ઘટકો છે અને તે જૂના,વૃદ્ધત્વ પામતા પેશીઓમાંથી યુવાન,વિકાસશીલ પેશીઓ તરફ સ્થળાંતરિત થાય છે.
નાઈટ્રોજન $(N)$,ફોસ્ફરસ $(P)$ અને પોટેશિયમ $(K)$ જેવા તત્વો વનસ્પતિના શરીરમાં અત્યંત ગતિશીલ હોય છે.
જ્યારે આ તત્વોની ઉણપ સર્જાય છે,ત્યારે તેના લક્ષણો સૌપ્રથમ જૂની પેશીઓમાં જોવા મળે છે કારણ કે વનસ્પતિ આ પોષક તત્વોને યુવાન,વિકસતા ભાગો તરફ ગતિશીલ કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,કેલ્શિયમ $(Ca)$ અને સલ્ફર $(S)$ જેવા તત્વો પ્રમાણમાં અગતિશીલ હોય છે કારણ કે તે કોષદીવાલ અથવા પ્રોટીનના બંધારણીય ઘટકો છે અને જૂની પેશીઓમાંથી સરળતાથી મુક્ત થતા નથી.

(C) વનસ્પતિઓમાં આવશ્યક તત્વોને તેમની ગતિશીલતાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. $N$,$P$,$K$ અને $Mg$ જેવા તત્વો અત્યંત ગતિશીલ હોય છે અને તે જૂના,વૃદ્ધત્વ પામતા પેશીઓમાંથી નવી,વિકાસ પામતી પેશીઓમાં સ્થળાંતરિત થાય છે. જોકે,કેલ્શિયમ $(Ca)$ બંધારણીય છે અને તે કોષદીવાલ (કેલ્શિયમ પેક્ટેટ) નો એક ઘટક છે. તેને અગતિશીલ અથવા ઓછું ગતિશીલ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે જૂની પેશીઓમાંથી નવી પેશીઓમાં ફરીથી ગતિ કરતું નથી. તેથી,કેલ્શિયમ એ અસંગત તત્વ છે.

(D) ગુરુપોષક તત્વો (Macronutrients) એવા આવશ્યક તત્વો છે જેની વનસ્પતિને મોટી માત્રામાં જરૂર હોય છે (સામાન્ય રીતે શુષ્ક પદાર્થના $10 \text{ mmol kg}^{-1}$ થી વધુ).
આમાં કાર્બન $(C)$, હાઇડ્રોજન $(H)$, ઓક્સિજન $(O)$, નાઇટ્રોજન $(N)$, ફોસ્ફરસ $(P)$, સલ્ફર $(S)$, પોટેશિયમ $(K)$, કેલ્શિયમ $(Ca)$ અને મેગ્નેશિયમ $(Mg)$ નો સમાવેશ થાય છે.
લઘુપોષક તત્વો (Micronutrients) ની જરૂરિયાત ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હોય છે (શુષ્ક પદાર્થના $10 \text{ mmol kg}^{-1}$ થી ઓછી).
આમાં આયર્ન $(Fe)$, મેંગેનીઝ $(Mn)$, કોપર $(Cu)$, મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$, ઝિંક $(Zn)$, બોરોન $(B)$, ક્લોરિન $(Cl)$ અને નિકલ $(Ni)$ નો સમાવેશ થાય છે.
વિકલ્પ $D$ માં, ઝિંક $(Zn)$, બોરોન $(B)$ અને ક્લોરિન $(Cl)$ એ બધા લઘુપોષક તત્વો છે, ગુરુપોષક તત્વો નથી.

(B) બોરોન વનસ્પતિઓ દ્વારા કેલ્શિયમ $(Ca^{2+})$ ના શોષણ અને ઉપયોગ માટે આવશ્યક છે.
તે મૂળમાંથી પ્રરોહાગ્ર જેવા વિકાસશીલ ભાગો સુધી કેલ્શિયમના સ્થળાંતરમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
બોરોનની ઉણપને કારણે કેલ્શિયમનું સ્થળાંતર અવરોધાય છે,જેના પરિણામે પ્રરોહાગ્ર મૃત્યુ પામે છે અને પાંદડા બરડ તથા વિકૃત થઈ જાય છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ નાઈટ્રોજન: તે એમિનો એસિડ,પ્રોટીન,ન્યુક્લિક એસિડ અને વિટામિન્સનો મુખ્ય ઘટક છે। તેથી,$(1-q)$.
$(2)$ ફોસ્ફરસ: તે કોષરસતર,અમુક પ્રોટીન,તમામ ન્યુક્લિક એસિડ અને ન્યુક્લિયોટાઇડ્સનો ઘટક છે। તે તમામ ફોસ્ફોરાયલેશન પ્રતિક્રિયાઓ માટે જરૂરી છે। તેથી,$(2-r)$.
$(3)$ પોટેશિયમ: તે વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરીને અને ઉત્સેચકોને સક્રિય કરીને કોષોની આસૃતિદાબ (turgidity) જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે। તેથી,$(3-s)$.
$(4)$ કેલ્શિયમ: તે વર્ધનશીલ અને વિભેદન પામતી પેશીઓ માટે જરૂરી છે। કોષ વિભાજન દરમિયાન,તે કોષ દીવાલના સંશ્લેષણમાં,ખાસ કરીને મધ્યપટલમાં કેલ્શિયમ પેક્ટેટ તરીકે વપરાય છે અને તે સમભાજન ત્રાક (mitotic spindle) ના નિર્માણમાં પણ સામેલ છે। તેથી,$(4-p)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $(1-q), (2-r), (3-s), (4-p)$ છે।

(B) ફોસ્ફરસ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક ખનિજ તત્વ છે. તે કોષરસ પટલ,તમામ ન્યુક્લિક એસિડ ($DNA$ અને $RNA$) અને ન્યુક્લિઓટાઇડ્સનો મુખ્ય ઘટક છે. તે તમામ ફોસ્ફોરાયલેશન પ્રતિક્રિયાઓ માટે પણ જરૂરી છે,જે ઉર્જાના સ્થાનાંતરણ માટે અનિવાર્ય છે (દા.ત.,$ATP$). જોકે તે સ્ટાર્ચ કે ગ્લાયકોજનનો ઘટક નથી,પરંતુ તે અમુક પ્રોટીન (ફોસ્ફોપ્રોટીન) અને કો-એન્ઝાઇમમાં જોવા મળે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,વિકલ્પ $B$ સૌથી સચોટ છે કારણ કે ફોસ્ફરસ એ તમામ ન્યુક્લિક એસિડ અને અમુક પ્રોટીનનો આવશ્યક ઘટક છે.

(D) $Zn^{2+}$ (ઝિંક આયન) જૈવિક પ્રણાલીઓમાં ઘણા ઉત્સેચકો માટે મહત્વપૂર્ણ સહકારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે.
ચોક્કસ રીતે, તે $Alcohol \text{ } dehydrogenase$ ઉત્સેચકને સક્રિય કરવા માટે જાણીતું છે, જે આલ્કોહોલના ચયાપચયમાં સામેલ છે.
તે કાર્બોક્સિલેઝના સક્રિયકરણમાં પણ ભૂમિકા ભજવે છે, પરંતુ આપેલા વિકલ્પોમાંથી, $Alcohol \text{ } dehydrogenase$ એ વનસ્પતિ દેહધર્મવિદ્યાના સંદર્ભમાં ઝિંક-આધારિત ઉત્સેચકનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. $(a)$ કેલ્શિયમની જરૂરિયાત વર્ધનશીલ અને વિભેદન પામતી પેશીઓમાં કોષદીવાલના નિર્માણ માટે હોય છે. તેથી,$(a-r)$.
$2$. $(b)$ ફોસ્ફરસ એ કોષરસસ્તર,ન્યુક્લિક એસિડ અને પ્રોટીનનો મુખ્ય ઘટક છે. તેથી,$(b-s)$.
$3$. $(c)$ આયર્ન એ ફેરેડોક્સિન અને સાયટોક્રોમનો આવશ્યક ઘટક છે. તેથી,$(c-p)$.
$4$. $(d)$ મેંગેનીઝ પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન પાણીના વિભાજનમાં અને $N_2$-ચયાપચયમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી,$(d-q)$.
આમ,સાચો ક્રમ $(a-r), (b-s), (c-p), (d-q)$ છે.

(A) આવશ્યક તત્વોને તેમની માત્રાત્મક જરૂરિયાતને આધારે બે શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: ગુરુપોષકતત્વો અને લઘુપોષકતત્વો.
ગુરુપોષકતત્વો વનસ્પતિના પેશીઓમાં મોટી માત્રામાં (શુષ્ક પદાર્થના $10 \text{ mmol kg}^{-1}$ થી વધુ) હાજર હોય છે. તેમાં $C, H, O, N, P, S, K, Ca,$ અને $Mg$ નો સમાવેશ થાય છે.
લઘુપોષકતત્વો અથવા ટ્રેસ તત્વોની જરૂરિયાત ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં (શુષ્ક પદાર્થના $10 \text{ mmol kg}^{-1}$ થી ઓછી) હોય છે. તેમાં $Fe, Mn, Cu, Mo, Zn, B, Cl,$ અને $Ni$ નો સમાવેશ થાય છે.
વિકલ્પ $A$ માં, $B, Zn, Ni,$ અને $Si$ એ બધા લઘુપોષકતત્વો (અથવા $Si$ જેવા ફાયદાકારક તત્વો) ગણાય છે.
વિકલ્પ $B, C,$ અને $D$ માં $Mg$ અને $Ca$ જેવા ગુરુપોષકતત્વોનો સમાવેશ થાય છે.

(D) પ્રકાશસંશ્લેષણમાં પાણીના વિભાજનની પ્રક્રિયા (પાણીનું પ્રકાશવિભાજન) હરિતકણના થાઈલેકોઈડ લ્યુમેનમાં થાય છે। આ પ્રક્રિયા ઓક્સિજન ઉત્સર્જન સંકુલ $(OEC)$ દ્વારા ઉદ્દીપિત થાય છે, જેને $\text{મેંગેનીઝ}$ $(Mn^{2+})$, $\text{કેલ્શિયમ}$ $(Ca^{2+})$ અને $\text{ક્લોરાઈડ}$ $(Cl^-)$ આયનોની જરૂર હોય છે। આપેલા વિકલ્પોમાંથી, $\text{મેંગેનીઝ}$ એ આ પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક મુખ્ય ખનિજ તત્વ છે। તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે।

(D) સાચી જોડી $D$ છે.
$1$. નાઇટ્રોજન પ્રોટીન,ન્યુક્લિક એસિડ,વિટામિન્સ અને અંતઃસ્ત્રાવોનો મુખ્ય ઘટક છે,કોષરસસ્તરનો નહીં.
$2$. ફોસ્ફરસ કોષરસસ્તર (ફોસ્ફોલિપિડ્સ),અમુક પ્રોટીન,તમામ ન્યુક્લિક એસિડ અને ન્યુક્લિયોટાઇડ્સનો ઘટક છે.
$3$. પોટેશિયમ કોષોમાં આયન-કેટાયન સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ તથા વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ છે.
$4$. કેલ્શિયમ વર્ધનશીલ અને વિભેદન પામતી પેશીઓ માટે જરૂરી છે. કોષ વિભાજન દરમિયાન,તે કોષ દીવાલના સંશ્લેષણમાં,ખાસ કરીને મધ્યપટલમાં કેલ્શિયમ પેક્ટેટ તરીકે વપરાય છે,અને તે સમભાજન ત્રાક (mitotic spindle) ના નિર્માણમાં પણ સામેલ છે.

(B) વનસ્પતિના પોષકતત્વોને તેમની જરૂરિયાતના જથ્થાના આધારે બે શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: ગુરુપોષકતત્વો અને સૂક્ષ્મપોષકતત્વો.
ગુરુપોષકતત્વોની જરૂરિયાત વધુ માત્રામાં હોય છે (સામાન્ય રીતે શુષ્ક પદાર્થના $10 \text{ mmol kg}^{-1}$ કરતા વધારે), જેમ કે $C, H, O, N, P, S, K, Ca, \text{ અને } Mg$.
સૂક્ષ્મપોષકતત્વો (અથવા અલ્પમાત્રામાં જરૂરી તત્વો) ની જરૂરિયાત ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હોય છે (સામાન્ય રીતે શુષ્ક પદાર્થના $10 \text{ mmol kg}^{-1}$ કરતા ઓછી), જેમ કે $Fe, Mn, Cu, Mo, Zn, B, Cl, \text{ અને } Ni$.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, $P, Ca, \text{ અને } K$ એ ગુરુપોષકતત્વો છે, જ્યારે $B$ (બોરોન) એ સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે.

(A) મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક સૂક્ષ્મપોષકતત્વ છે.
તે નાઈટ્રોજન ચયાપચયમાં સામેલ બે મુખ્ય ઉત્સેચકો: નાઈટ્રોજનેઝ અને નાઈટ્રેટ રિડક્ટેઝના મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે કાર્ય કરે છે.
નાઈટ્રોજનેઝ જૈવિક નાઈટ્રોજન સ્થાપન માટે જવાબદાર છે,જ્યારે નાઈટ્રેટ રિડક્ટેઝ નાઈટ્રોજનના સ્વાંગીકરણ દરમિયાન નાઈટ્રેટનું નાઈટ્રાઈટમાં રિડક્શન કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) $Ca^{+2}$ (કેલ્શિયમ) વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક ગુરુપોષકતત્વ છે.
તે વર્ધનશીલ અને વિભેદન પામતી પેશીઓ દ્વારા જરૂરી છે.
કોષ વિભાજન દરમિયાન,તેનો ઉપયોગ કોષદીવાલના સંશ્લેષણમાં થાય છે,ખાસ કરીને મધ્યપટલ (middle lamella) માં કેલ્શિયમ પેક્ટેટ તરીકે.
તે કોષરસપટલના સામાન્ય કાર્યમાં પણ સામેલ છે અને ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) ઘણા આવશ્યક ખનિજ તત્વો ઉત્સેચકોના સક્રિયકરણ અથવા અવરોધનમાં સામેલ હોય છે.
$K^+$ (પોટેશિયમ) પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને વાયુરંધ્ર ખુલવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ ઘણા ઉત્સેચકોના સક્રિયકરણ માટે આવશ્યક છે.
$Ca^{2+}$ (કેલ્શિયમ) અમુક ઉત્સેચકોના સક્રિયકરણમાં સામેલ છે અને ચયાપચયની પ્રવૃત્તિઓના નિયમનમાં ભૂમિકા ભજવે છે.
$Mg^{2+}$ (મેગ્નેશિયમ) શ્વસન અને પ્રકાશસંશ્લેષણ (દા.ત.,RuBisCO અને $PEP$ કાર્બોક્સિલેઝ) માં સામેલ ફોસ્ફેટ ચયાપચયના અનેક ઉત્સેચકો માટે મહત્વપૂર્ણ સક્રિયકર્તા છે.
$Zn^{2+}$ (ઝિંક) આલ્કોહોલ ડિહાઈડ્રોજનેઝ અને કાર્બોનિક એનહાઈડ્રેઝ જેવા ઉત્સેચકો માટે આવશ્યક સક્રિયકર્તા છે.
તેથી,$K, Ca, Mg, Zn$ નો સમૂહ મુખ્યત્વે વિવિધ ઉત્સેચકોના સક્રિયકરણ સાથે સંબંધિત છે.

(C) મૂલાગ્ર (root tip) ની વૃદ્ધિ માટે કેલ્શિયમ $(Ca^{2+})$ આવશ્યક છે.
તે વર્ધનશીલ અને વિભેદન પામતી પેશીઓ દ્વારા જરૂરી છે.
કોષ વિભાજન દરમિયાન,તેનો ઉપયોગ કોષ દીવાલના સંશ્લેષણમાં થાય છે,ખાસ કરીને મધ્યપટલ (middle lamella) માં કેલ્શિયમ પેક્ટેટ તરીકે.
તે કોષરસ પટલના સામાન્ય કાર્યમાં પણ સામેલ છે અને ઘણા ઉત્સેચકો માટે સહ-કારક (cofactor) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) મેંગેનીઝ $(Mn^{2+})$ વનસ્પતિમાં શોષણ અને સ્થળાંતર માટે કેલ્શિયમ $(Ca^{2+})$ સાથે સ્પર્ધા કરે છે. ખાસ કરીને,મેંગેનીઝનું વધુ પ્રમાણ પ્રરોહાગ્ર (Shoot apex) સુધી કેલ્શિયમના સ્થળાંતરને અવરોધે છે. આના પરિણામે,જમીનમાં કેલ્શિયમ હાજર હોવા છતાં,વનસ્પતિના વિકાસ પામતા ભાગોમાં કેલ્શિયમની ઉણપના લક્ષણો જોવા મળે છે.

(C) થાયમીન (વિટામિન $B_1$) અને બાયોટિન (વિટામિન $B_7$) એ આવશ્યક કાર્બનિક સંયોજનો છે જે વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં સહઉત્સેચક તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ બંને વિટામિન્સ તેમની રાસાયણિક સંરચનામાં સલ્ફર તત્વ ધરાવે છે.
સલ્ફર એ ઘણા એમિનો એસિડ (જેમ કે સિસ્ટીન અને મિથિઓનાઇન) અને વિટામિન્સનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે,જે પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને ઉત્સેચકીય પ્રવૃત્તિમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) $\text{મેગ્નેશિયમ}$ $(Mg^{2+})$ એ વનસ્પતિઓ માટે એક આવશ્યક ખનિજ તત્વ છે।
તે ક્લોરોફિલ અણુની પોર્ફિરિન વલય રચનામાં કેન્દ્રસ્થ પરમાણુ તરીકે કાર્ય કરે છે, જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે અનિવાર્ય છે।
વધુમાં, તે રિબોઝોમના બે પેટા એકમો ($50S$ અને $30S$ પ્રોકેરિયોટ્સમાં અથવા $60S$ અને $40S$ યુકેરિયોટ્સમાં) ને જોડીને રિબોઝોમની રચનાત્મક અખંડિતતા જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે।

(C) સાચો જવાબ $C$ છે।
$1$. પોટેશિયમ કોષની આશૂનતા જાળવી રાખવા અને વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવા માટે આવશ્યક છે।
$2$. મેગ્નેશિયમ ક્લોરોફિલના વલય બંધારણનો ઘટક છે અને ન્યુક્લિક એસિડ ($DNA$ અને $RNA$) ના સંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે।
$3$. ઝિંક મુખ્યત્વે ઓક્સિન $(indole-3-acetic \text{ acid})$ ના સંશ્લેષણમાં સામેલ છે।
$4$. બોરોન કાર્બોદિતોના સ્થળાંતર માટે જવાબદાર છે। તેથી, 'ઝિંક - કાર્બોદિતોનું સ્થળાંતર' જોડી ખોટી છે।
$5$. કોપર વનસ્પતિઓમાં એકંદર ચયાપચય માટે આવશ્યક છે અને તે રેડોક્ષ પ્રતિક્રિયાઓમાં સામેલ છે।

(D) $Boron$ (બોરોન) એ વનસ્પતિ માટે એક આવશ્યક લઘુપોષકતત્વ છે.
તેના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. પરાગરજનું અંકુરણ અને પરાગનલિકાની વૃદ્ધિ.
$2$. કોષ વિભેદન અને વિકાસ.
$3$. કાર્બોદિતોનું સ્થળાંતર.
$4$. કેલ્શિયમનો ઉપયોગ.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) સૂક્ષ્મપોષક તત્વો એવા આવશ્યક પોષક તત્વો છે જેની વનસ્પતિને ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં (શુષ્ક પદાર્થના $10 \text{ mmol kg}^{-1}$ થી ઓછી) જરૂર હોય છે.
આમાં આયર્ન $(Fe)$, મેંગેનીઝ $(Mn)$, કોપર $(Cu)$, મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$, ઝિંક $(Zn)$, બોરોન $(B)$, ક્લોરિન $(Cl)$ અને નિકલ $(Ni)$ નો સમાવેશ થાય છે.
સિલિકોન $(Si)$, સોડિયમ $(Na)$, કોબાલ્ટ $(Co)$ અને સેલેનિયમ $(Se)$ ને પણ ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ માટે ફાયદાકારક તત્વો ગણવામાં આવે છે.
વિકલ્પ $A$ માં, $B, Zn, Ni$ અને $Si$ એ સૂક્ષ્મપોષક અથવા ફાયદાકારક તત્વો તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે, જ્યારે અન્ય વિકલ્પોમાં ગુરુપોષક તત્વો જેવા કે $Mg, Ca, C, H$ અથવા $N$ નો સમાવેશ થાય છે.