Nutrition and Nutritional requirement Questions in Gujarati

(D) વિટામિન $A$ (રેટિનોલ) એ રેટિનાના સળીયા જેવા કોષો (rod cells) માં જોવા મળતા રોડોપ્સિન રંજકદ્રવ્યના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,જે ઓછા પ્રકાશમાં જોવાની ક્ષમતા માટે જવાબદાર છે.
$1$. વિટામિન $A$ ની ઉણપથી રતાંધળાપણું (night blindness) થાય છે,જેમાં ઝાંખા પ્રકાશમાં સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાતું નથી.
$2$. તે ઝેરોપ્થેલ્મિયા (xerophthalmia) પણ પ્રેરે છે,જેમાં મ્યુકસનો સ્ત્રાવ કરતા ગોબ્લેટ કોષોના નાશને કારણે કોર્નિયા અને કન્જકટીવાનું સુકાવું અને કેરેટિનાઈઝેશન થાય છે.
તેથી,ઉપરની તમામ પરિસ્થિતિઓ વિટામિન $A$ ની ઉણપ સાથે સંકળાયેલી છે.

(D) વિટામિન $D$ (કેલ્સિફેરોલ) કેલ્શિયમ હોમિયોસ્ટેસિસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. તે પાચનમાર્ગમાંથી કેલ્શિયમ $(Ca^{+2})$ અને ફોસ્ફરસના અભિશોષણને પ્રોત્સાહન આપે છે.
$2$. બાળકોમાં વિટામિન $D$ ની ઉણપને કારણે રિકેટ્સ થાય છે,જેમાં હાડકાં નરમ અને નબળાં પડી જાય છે.
$3$. તે ઓસ્ટિયોબ્લાસ્ટ્સ (હાડકાં બનાવતા કોષો) ની પ્રવૃત્તિમાં વધારો કરીને હાડકાના ખનિજીકરણનું નિયમન કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(A) માનવની પાયાની જરૂરિયાતો સામાન્ય રીતે $3$ ગણવામાં આવે છે: ખોરાક,કપડાં અને આશ્રય (રહેઠાણ). માનવ અસ્તિત્વ અને સુખાકારી માટે આ પાયાની જરૂરિયાતો છે.

(C) અવશોષી પોષણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં સજીવો તેમના પર્યાવરણમાં પાચક ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરે છે જેથી કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન થાય અને ત્યારબાદ પોષક તત્વોને તેમની કોષરસસ્તર દ્વારા શોષી લેવામાં આવે છે.
આ પ્રકારનું પોષણ એવા સજીવોમાં જોવા મળે છે જે ખોરાકના કણોનું અંતઃગ્રહણ કરતા નથી (પ્રાણીસમ પોષણથી વિપરીત).
પરપજીવી સજીવો જીવંત યજમાનમાંથી પોષક તત્વો મેળવે છે,જ્યારે મૃતોપજીવી સજીવો મૃત અને સડતા કાર્બનિક પદાર્થોમાંથી પોષણ મેળવે છે.
આ બંને પદ્ધતિઓ અગાઉથી પાચિત પોષક તત્વોના શોષણ પર આધાર રાખે છે,તેથી તે અવશોષી પોષણના મુખ્ય પ્રકારો છે.

(C) પોષણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સજીવો ખોરાક મેળવે છે અથવા તેનું સંશ્લેષણ કરે છે. પોષણના પ્રકારો સામાન્ય રીતે સજીવો પોષક તત્વો કેવી રીતે મેળવે છે તેના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. અંત:ગ્રહણ (Ingestion) એ પોષણનો એક ચોક્કસ પ્રકાર (પ્રાણીસમ પોષણ - Holozoic nutrition) છે,જેમાં સજીવ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને શરીરની અંદર લે છે. ઉત્પાદકો,વિઘટકો અને ઉપભોક્તાઓ એ નિવસનતંત્રમાં તેમના પોષક સ્તરના આધારે સજીવોના વર્ગો છે,પોષણના પ્રકારો નથી.

(C) સજીવોને વિવિધ ચયાપચયની ક્રિયાઓ,વૃદ્ધિ અને પ્રજનન કરવા માટે ઊર્જાની જરૂર હોય છે.
આ ઊર્જા મુખ્યત્વે પોષણની પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે,જેમાં સજીવો ખોરાક ગ્રહણ કરે છે.
ખોરાક એ રાસાયણિક ઊર્જા ($ATP$ ના સ્વરૂપમાં) નો મૂળભૂત સ્ત્રોત છે,જે કોષીય શ્વસન દરમિયાન મુક્ત થાય છે.
તેથી,ખોરાક એ તમામ સજીવો માટે ઊર્જાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે.

(D) : મેરાસ્મસ એ પ્રોટીન-ઊર્જા કુપોષણનો એક પ્રકાર છે જે એક વર્ષથી ઓછી ઉંમરના શિશુઓમાં સામાન્ય છે.
તે પ્રોટીન અને કુલ કેલરીની એકસાથે ઉણપને કારણે થાય છે.
ક્વાશિયોરકોરથી વિપરીત,જે સામાન્ય રીતે મોટા બાળકોને અસર કરે છે અને મુખ્યત્વે પ્રોટીનની ઉણપ છે,મેરાસ્મસમાં તમામ ઊર્જા આપતા પોષક તત્વોનો ગંભીર અભાવ જોવા મળે છે.
તેને પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રોટીન,ચરબી અને કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ ધરાવતો આહાર આપીને મટાડી શકાય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે. રેટિનોલ (વિટામિન $A$) એ ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે અને તેની ઉણપથી ઝેરોપ્થેલ્મિયા (કોર્નિયાનું સુકાવું અને જાડું થવું) થાય છે.
$B$. કોબાલેમીન (વિટામિન $B_{12}$) એ પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે અને તેની ઉણપથી પર્નિશિયસ એનિમિયા થાય છે,બેરી-બેરી નહીં. બેરી-બેરી વિટામિન $B_1$ (થાયમીન) ની ઉણપથી થાય છે.
$C$. કેલ્સિફેરોલ (વિટામિન $D$) એ ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે,પરંતુ તેની ઉણપથી રિકેટ્સ (બાળકોમાં) અથવા ઓસ્ટિઓમલેશિયા (પુખ્ત વયના લોકોમાં) થાય છે,પેલેગ્રા નહીં. પેલેગ્રા વિટામિન $B_3$ (નિયાસિન) ની ઉણપથી થાય છે.
$D$. એસ્કોર્બિક એસિડ (વિટામિન $C$) એ પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે અને તેની ઉણપથી સ્કર્વી થાય છે. પ્રશ્નમાં ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન અને તેના સંબંધિત ઉણપના રોગ વિશે પૂછવામાં આવ્યું હોવાથી,માત્ર વિકલ્પ $A$ સાચો છે.

(C) વિટામિન $A$ (રેટિનોલ) મુખ્યત્વે પીળા અને નારંગી રંગના શાકભાજી અને ઘેરા લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજીમાં જોવા મળે છે.
$I.$ ગાજર એ $\beta$-કેરોટીનનો ખૂબ જ સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે,જેને શરીર વિટામિન $A$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
$II.$ લીંબુ એ વિટામિન $C$ નો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે,વિટામિન $A$ નો નહીં.
$III.$ કઠોળ સામાન્ય રીતે પ્રોટીન અને ફાઈબરના સારા સ્ત્રોત છે,પરંતુ તે વિટામિન $A$ ના નોંધપાત્ર સ્ત્રોત નથી.
$IV.$ પાલક એ ઘેરા લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી છે અને તે વિટામિન $A$ નો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે.
તેથી,ગાજર $(I)$ અને પાલક $(IV)$ બંને વિટામિન $A$ ના સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે.

(C) $Marasmus$ (મેરેસ્મસ) એ પ્રોટીન અને કેલરી બંનેની ઉણપને કારણે થતો પ્રોટીન-ઉર્જા કુપોષણનો એક પ્રકાર છે.
તેના લક્ષણોમાં શરીરનું અત્યંત કૃશ થઈ જવું,હાથ-પગ પાતળા થઈ જવા,ત્વચા સૂકી,પાતળી અને કરચલીવાળી થઈ જવી અને વૃદ્ધિ અટકી જવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
ગંભીર કિસ્સાઓમાં મગજ અને માનસિક ક્ષમતાઓનો વિકાસ પણ અવરોધાય છે.
શરીરના ભાગોમાં સોજા આવવા (edema) એ $Kwashiorkor$ (ક્વાશિયોરકોર) નું લાક્ષણિક લક્ષણ છે,જે માત્ર પ્રોટીનની ઉણપથી થાય છે,$Marasmus$ થી નહીં.
તેથી,શરીરના ભાગોમાં સોજા આવવા એ $Marasmus$ નું લક્ષણ નથી.

(C) પ્રોટીન-ઉર્જા કુપોષણ $(PEM)$ એ આહારમાં પ્રોટીન અને/અથવા કેલરીની ઉણપને કારણે થતી સ્થિતિ છે.
$Kwashiorkor$ (ક્વાશિયોરકર) એ $PEM$ નું એક વિશિષ્ટ સ્વરૂપ છે જે આહારમાં પ્રોટીનની ગંભીર ઉણપને કારણે થાય છે,જે સામાન્ય રીતે બાળકોમાં સ્તનપાન છોડાવ્યા પછી જોવા મળે છે.
$Asthma$ (અસ્થમા) એ શ્વસનતંત્રની બીમારી છે.
$Hypertension$ (હાયપરટેન્શન) એટલે ઉચ્ચ રક્તચાપ.
$Jaundice$ (કમળો) એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં બિલીરૂબિનના ઉચ્ચ સ્તરને કારણે ત્વચા અને આંખો પીળી પડી જાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Kwashiorkor$ છે.

(C) મેરેસ્મસ એ પ્રોટીન-ઉર્જા કુપોષણ $(PEM)$ નું એક સ્વરૂપ છે જે પ્રોટીન અને કેલરી બંનેની ગંભીર ઉણપને કારણે થાય છે. તે સામાન્ય રીતે એક વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને અસર કરે છે.
ક્વાશિયોરકર પણ $PEM$ નું એક સ્વરૂપ છે,પરંતુ તે ખાસ કરીને માત્ર પ્રોટીનની ઉણપને કારણે થાય છે,જે ઘણીવાર ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે બાળકને માતાના દૂધમાંથી કાર્બોહાઇડ્રેટ્સથી ભરપૂર પરંતુ પ્રોટીનથી ઓછો ખોરાક આપવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો તફાવત એ છે કે મેરેસ્મસમાં પ્રોટીન અને કેલરી બંનેની ઉણપ હોય છે,જ્યારે ક્વાશિયોરકર મુખ્યત્વે કેલરીની નોંધપાત્ર ઉણપ વિના પ્રોટીનની ઉણપને કારણે થાય છે.

(C) Marasmus (મરાસ્મસ) એ પ્રોટીન-ઉર્જા કુપોષણ $(PEM)$ નું એક સ્વરૂપ છે.
તે પ્રોટીન અને કુલ કેલરી બંનેની ઉણપને કારણે થાય છે.
તે સામાન્ય રીતે એક વર્ષથી ઓછી ઉંમરના શિશુઓને અસર કરે છે.
તે ઘણીવાર ત્યારે થાય છે જ્યારે માતાનું દૂધ અન્ય ખોરાક દ્વારા બદલવામાં આવે છે જે પ્રોટીન અને કેલરી બંનેમાં નબળા હોય છે,જે ઘણીવાર બીજી ગર્ભાવસ્થા અથવા બાળજન્મ દરમિયાન થાય છે જ્યારે મોટું બાળક હજુ નાનું હોય છે.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે મરાસ્મસ માત્ર લિપિડ્સની નહીં,પરંતુ પ્રોટીન અને કેલરી બંનેની ઉણપને કારણે થાય છે.

(B) કુલ કેલરી મૂલ્ય એટલે બોમ્બ કેલરીમીટર (ઓક્સિજનથી ભરેલું બંધ ધાતુનું પાત્ર) માં $1 \, g$ ખોરાકના સંપૂર્ણ દહનથી મુક્ત થતી ગરમીની કુલ માત્રા.
પ્રોટીન માટે,કુલ કેલરી મૂલ્ય $5.65 \, kcal/g$ છે.
તેની સરખામણીમાં,પ્રોટીનનું શારીરિક કેલરી મૂલ્ય $4.0 \, kcal/g$ છે.

(D) $PEM$ એટલે પ્રોટીન-ઉર્જા કુપોષણ $(Protein-Energy Malnutrition)$. આ એક એવી સ્થિતિ છે જે પ્રોટીન અને કુલ ખોરાકની કેલરીની ઉણપને કારણે થાય છે. તે સામાન્ય રીતે બાળકોમાં, ખાસ કરીને શિશુઓમાં જોવા મળે છે અને સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ, પોષણક્ષમ પુખ્ત મનુષ્યોમાં જોવા મળતું નથી. મેલેરિયા, ન્યુમોનિયા અને અજીર્ણ પુખ્ત વયના લોકોમાં જીવનના કોઈપણ તબક્કે થઈ શકે છે.

(C) મેરેસમસ એ પ્રોટીન-ઉર્જા કુપોષણ $(PEM)$ ની વિકૃતિ છે જે પ્રોટીન અને કેલરી બંનેની ઉણપને કારણે થાય છે.
તે સામાન્ય રીતે $1$ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના શિશુઓને અસર કરે છે.
વિકલ્પ $A$ એ મેરેસમસનું સામાન્ય કારણ છે.
વિકલ્પ $B$ મેરેસમસના શારીરિક લક્ષણોનું વર્ણન કરે છે,જેમ કે શુષ્ક,પાતળી અને કરચલીવાળી ત્વચા.
વિકલ્પ $D$ સાચો છે કારણ કે આવશ્યક પોષક તત્વોનો અભાવ મગજના વિકાસને નુકસાન પહોંચાડે છે.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે મેરેસમસ મુખ્યત્વે $1$ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના શિશુઓમાં જોવા મળે છે,જ્યારે ક્વાશિયોરકર (Kwashiorkor) સામાન્ય રીતે $1$ વર્ષથી વધુ ઉંમરના બાળકોમાં જોવા મળે છે.

(C) પેલાગ્રા એ $Vitamin B_3$ (નિયાસિન અથવા નીકોટીનેમાઇડ) ની ઉણપથી થતો રોગ છે.
પેલાગ્રાના લક્ષણોને ઘણીવાર '$4Ds$' તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે: ડર્મેટાઇટિસ (ત્વચા જાડી અને રંજકકણયુક્ત થવી),ડાયેરિયા (ઝાડા),ડિમેન્શિયા (ચીડિયાપણું અને મૂંઝવણ) અને મૃત્યુ.
ફૂલેલા હોઠ અને જીભનો સોજો (ગ્લોસાઇટિસ) પણ આ ઉણપ સાથે સંકળાયેલા સામાન્ય ક્લિનિકલ લક્ષણો છે.
તેથી,સાચી જોડ નીકોટીનેમાઇડ - પેલાગ્રા છે.

(C) વિટામિન $- C$,જે એસ્કોર્બિક ઍસિડ તરીકે પણ ઓળખાય છે,તે પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે જે કોલેજનના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે. કોલેજન એ એક પ્રોટીન છે જે સંયોજક પેશીઓ,ત્વચા અને રક્તવાહિનીઓના નિર્માણમાં મદદ કરે છે.
વિટામિન $- C$ ની ઉણપથી 'સ્કર્વી' નામનો રોગ થાય છે,જેના લક્ષણોમાં પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ,નબળાઈ,થાક અને ઘા રૂઝાવવામાં વિલંબનો સમાવેશ થાય છે.
રિકેટ્સ એ વિટામિન $- D$ ની ઉણપથી થાય છે.
પેલાગ્રા એ વિટામિન $B_3$ (નિયાસિન) ની ઉણપથી થાય છે.
તેથી,વિટામિન $- C$ એ 'સ્કર્વી' ને રોકે છે.

(C) ક્વૉશિઓકૉર એ આહારમાં પ્રોટીનની ઊણપને કારણે થતો કુપોષણનો એક ગંભીર પ્રકાર છે. તે સામાન્ય રીતે વિકાસશીલ દેશોના બાળકોમાં જોવા મળે છે. તેના લક્ષણોમાં સોજો (edema),પેટ ફૂલી જવું અને ત્વચામાં ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે. એક્ઝીમા એ ત્વચાની સમસ્યા છે,સીરોસીસ એ યકૃતનો રોગ છે,અને રતાંધળાપણું એ વિટામિન $A$ ની ઊણપને કારણે થાય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે।
વિટામિન $K$ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે, અને તેની ઉણપથી વધુ પડતો રક્તસ્ત્રાવ થાય છે।
બેરીબેરી રોગ વિટામિન $B_1$ (થાયમીન) ની ઉણપથી થાય છે, વિટામિન $K$ ની ઉણપથી નહીં।
વિટામિન $D$ ની ઉણપથી બાળકોમાં રિકેટ્સ (સુક્તાન) થાય છે।
વિટામિન $C$ ની ઉણપથી સ્કર્વી થાય છે।
વિટામિન $A$ ની ઉણપથી ઝેરોપ્થેલીયા (આંખોમાં સૂકાપણું) થાય છે।

(A) સાચો જવાબ $A$ છે।
વિટામિન $B_6$ (પાયરિડોક્સિન) ની ઉણપથી ત્વચાનો સોજો (dermatitis), જીભનો સોજો (glossitis) અને પેરિફેરલ ન્યુરોપથી જેવી સ્થિતિઓ થાય છે, બેરીબેરી નહીં।
બેરીબેરી રોગ વિટામિન $B_1$ (થાયમિન) ની ઉણપથી થાય છે।
વિટામિન $C$ ની ઉણપથી સ્કર્વી થાય છે।
વિટામિન $B_3$ (નિયાસિન) ની ઉણપથી પેલાગ્રા થાય છે।
વિટામિન $B_{12}$ (સાયનોકોબાલામિન) ની ઉણપથી વિનાશક એનિમિયા (Pernicious anemia) થાય છે।

(A) બેરીબેરી એ વિટામિન-$B_1$ (થાયમીન) ની ઉણપથી થતો પોષણજન્ય રોગ છે.
વિધાન $(b)$ સાચું છે કારણ કે તે રોગનું કારણ દર્શાવે છે.
વિધાન $(d)$ સાચું છે કારણ કે પૉલિશ કરેલા ચોખામાં બહારનું પડ (bran) હોતું નથી જેમાં વિટામિન-$B_1$ હોય છે,તેથી જે વસતિ તેને મુખ્ય ખોરાક તરીકે લે છે તેમાં આ ઉણપ જોવા મળે છે.
વિધાન $(e)$ સાચું છે કારણ કે તે બેરીબેરીના ક્લિનિકલ લક્ષણો દર્શાવે છે,જેમાં ચેતાતંત્ર અને હૃદયને લગતી જટિલતાઓનો સમાવેશ થાય છે.
વિધાન $(a)$ ખોટું છે કારણ કે બેરીબેરી ખાસ કરીને આફ્રિકાના સહા-રણના વિસ્તાર પૂરતો મર્યાદિત નથી.
વિધાન $(c)$ એ ક્વાશિયોરકોર (પ્રોટીનની ઉણપ) નું વર્ણન કરે છે,બેરીબેરીનું નહીં.
તેથી,સાચા વિધાનો $(b), (d)$ અને $(e)$ છે.

(B) ક્વૉશિઓકૉર એ પ્રોટીન-ઉર્જા કુપોષણનો એક પ્રકાર છે જે આહારમાં પ્રોટીનની ગંભીર ઉણપ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
માંસ,મસૂરની દાળ,દૂધ અને ઈંડાં એ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પ્રોટીનના સમૃદ્ધ સ્ત્રોત હોવાથી,શરીરમાં પ્રોટીનનું સ્તર પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ક્વૉશિઓકૉરથી પીડાતા દર્દીઓને આ ખોરાક લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
સ્કર્વી વિટામિન $C$ ની ઉણપથી થાય છે.
રિકેટ્સ વિટામિન $D$ ની ઉણપથી થાય છે.
એનીમિયા સામાન્ય રીતે આયર્ન (લોહતત્વ) ની ઉણપ સાથે સંકળાયેલ છે.

(D) મરાસ્મસ એ પ્રોટીન-ઉર્જા કુપોષણ $(PEM)$ નો એક પ્રકાર છે જે એક વર્ષથી ઓછી ઉંમરના શિશુઓમાં જોવા મળે છે,જ્યારે સ્તનપાનને બદલે પ્રોટીન અને કુલ કેલરી બંનેમાં ઓછા હોય તેવા ખોરાક આપવામાં આવે છે.
$1$. મરાસ્મસમાં,વૃદ્ધિમાં અવરોધ અને પેશીઓના પ્રોટીનનું ક્ષય થાય છે,શરીર અત્યંત દુબળું થઈ જાય છે અને હાથ-પગ પાતળા થઈ જાય છે.
$2$. ક્વૉશિયોકોર એ પ્રોટીનની ઉણપથી થાય છે જેમાં કેલરીની ઉણપ હોતી નથી,જે સામાન્ય રીતે એક વર્ષથી વધુ ઉંમરના બાળકોમાં જોવા મળે છે.
$3$. રિકેટ્સ વિટામિન $D$ ની ઉણપથી થાય છે.
$4$. પેલાગ્રા નિયાસિન (વિટામિન $B_3$) ની ઉણપથી થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ મરાસ્મસ છે.

(C) ઝેરોપ્થેલ્મિયા એ વિટામિન $A$ ની ગંભીર ઉણપને કારણે થતી સ્થિતિ છે.
ભારતમાં,વિટામિન $A$ ની ઉણપ એ જાહેર આરોગ્યની એક મોટી સમસ્યા છે,ખાસ કરીને સમાજના ગરીબ વર્ગના બાળકોમાં,જેમને ફળો અને શાકભાજીથી ભરપૂર સંતુલિત આહાર મળતો નથી.
તેને ઉપચારાત્મક પગલાં માટે ટોચની અગ્રતા આપવામાં આવે છે કારણ કે જો તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે કાયમી અંધત્વ તરફ દોરી શકે છે.

(D) ક્વાશિયોરકર એ પ્રોટીન-ઉર્જા કુપોષણ $(PEM)$ નો એક પ્રકાર છે જે ત્યારે થાય છે જ્યારે આહારમાં પ્રોટીનની ગંભીર ઉણપ હોય,પરંતુ કેલરીનું સેવન પ્રમાણમાં પૂરતું અથવા થોડું અપૂરતું હોઈ શકે છે.
મેરાસ્મસથી વિપરીત,જે પ્રોટીન અને કુલ કેલરી બંનેની ઉણપને કારણે થાય છે,ક્વાશિયોરકર ખાસ કરીને પ્રોટીનની ઉણપને કારણે થાય છે જે કેલરીની ઉણપ સાથે સંકળાયેલ નથી.
આ સ્થિતિમાં પ્લાઝ્મા પ્રોટીનના નીચા સ્તરને કારણે એડીમા (સોજો) જોવા મળે છે,જે પેશીઓમાં પ્રવાહી જમા થવા તરફ દોરી જાય છે.

(A) દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા,પશ્ચિમ અને મધ્ય આફ્રિકાના ઘણા વિકાસશીલ દેશોમાં પ્રોટીન અને સંપૂર્ણ ખોરાકની ઉણપ ખૂબ જ વ્યાપક છે.
$PEM$ (પ્રોટીન-એનર્જી માલન્યુટ્રિશન) દુષ્કાળ અને રાજકીય અસ્થિરતા દરમિયાન વસ્તીને અસર કરે છે.
બાળકોમાં $Marasmus$ (મરાસ્મસ) અને $Kwashiorkor$ (ક્વાશિયોરકર) જોવા મળે છે.
$(i)$ $Marasmus$: તે પ્રોટીન અને કેલરીની એકસાથે ઉણપને કારણે થાય છે. તે $1$ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોમાં જોવા મળે છે. માતાના દૂધના બદલે અન્ય અપૂરતો પૌષ્ટિક ખોરાક ખૂબ વહેલો આપવાથી આ સ્થિતિ સર્જાય છે.
લક્ષણો: પ્રોટીનની ઉણપ,વૃદ્ધિ અટકી જવી,પેશીઓના પ્રોટીનનો નાશ,શરીર ખૂબ જ નબળું પડવું,હાથ-પગ પાતળા થવા,ત્વચા સૂકી,પાતળી અને કરચલીવાળી થવી. વૃદ્ધિ દર અને શરીરના વજનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે. મગજની વૃદ્ધિ અને વિકાસ નબળો પડે છે.
$(ii)$ $Kwashiorkor$: તે પ્રોટીનની ઉણપને કારણે થાય છે. તે $1$ વર્ષથી વધુ ઉંમરના બાળકોમાં જોવા મળે છે,જે માતાના દૂધના બદલે વધુ કેલરીયુક્ત પરંતુ ઓછા પ્રોટીનવાળો ખોરાક લેવાથી થાય છે. લક્ષણોમાં સ્નાયુઓનો ક્ષય,હાથ-પગ પાતળા થવા,મગજનો વિકાસ અટકી જવો,પરંતુ ત્વચાની નીચે થોડી ચરબી જમા રહેવી અને શરીરના કેટલાક ભાગોમાં સોજા આવવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

(A) $(1)$ કાર્બોદિતોનું શારીરિક કૅલરીમૂલ્ય $4.0 \ kcal/g$ છે, પરંતુ તેનું કુલ કૅલરીમૂલ્ય $4.1 \ kcal/g$ છે। પ્રોટીનનું કુલ કૅલરીમૂલ્ય $5.65 \ kcal/g$ છે。
$(2)$ મરાસ્મસ એ પ્રોટીન અને કૅલરી બંનેની ઊણપને કારણે થાય છે। ક્વૉશિઓકોર માત્ર પ્રોટીનની ઊણપને કારણે થાય છે, જે ઘણીવાર પૂરતી કૅલરી લેવા છતાં જોવા મળે છે।

(B) હાડકાની ઘનતા જાળવી રાખવા માટે વિટામિન $C$ અને $D$ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
વિટામિન $C$ કોલેજન બનાવવા માટે જવાબદાર છે,જે હાડકાના ખનિજીકરણ (bone mineralization) માટેનો પાયો છે.
બીજી તરફ,વિટામિન $D$ કેલ્શિયમના શોષણમાં મદદ કરે છે,જે હાડકાની મજબૂતી માટે અનિવાર્ય છે.

(A) વિટામિન $B_{1}$ ને થાઇમિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
થાઇમિનની ઉણપથી બેરી-બેરી નામનો રોગ થાય છે.
આ સ્થિતિ પેરિફેરલ નર્વસ સિસ્ટમ (પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર) અને કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સિસ્ટમ (હૃદય-રુધિરાભિસરણ તંત્ર) ને અસર કરે છે.
અન્ય વિકલ્પો: ડર્મેટાઇટિસ સામાન્ય રીતે વિટામિન $B_{3}$ અથવા $B_{6}$ ની ઉણપ સાથે સંકળાયેલ છે,સ્કર્વી વિટામિન $C$ ની ઉણપથી થાય છે,અને રીકેટ્સ વિટામિન $D$ ની ઉણપથી થાય છે.

(A) વિટામિન $A$ ને રાસાયણિક રીતે રેટિનોલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેને સામાન્ય રીતે ઝેરોફાયટોલ પણ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેની ઉણપથી ઝેરોફ્થેલ્મિયા (આંખોમાં શુષ્કતા) નામની સ્થિતિ સર્જાય છે. થાયમિન એ વિટામિન $B_1$ છે,રાઇબોફ્લેવિન એ વિટામિન $B_2$ છે અને પાયરિડોક્સિન એ વિટામિન $B_6$ છે.

(D) સંતુલિત આહારમાં એવા આવશ્યક પોષકતત્વોનો સમાવેશ થાય છે જે શરીરના યોગ્ય કાર્ય,વૃદ્ધિ અને ઉર્જા માટે જરૂરી છે. આમાં કાર્બોદિતો,ચરબી,પ્રોટીન,વિટામિન્સ,ખનિજો અને પાણીનો સમાવેશ થાય છે. અંતઃસ્ત્રાવો એ શરીરની અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંદેશાવાહકો છે અને તે આહારના ઘટકો નથી જે ખોરાક દ્વારા લેવા જરૂરી હોય.

(A) વિટામિન $E$ (ટોકોફેરોલ) પ્રજનન તંત્રના સામાન્ય કાર્ય માટે આવશ્યક છે. તેની ઉણપને કારણે પ્રજનન ક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે,જે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં વંધ્યત્વ (Sterility) તરીકે જોવા મળે છે.

(B) પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ થવો એ સ્કર્વી રોગનું મુખ્ય લક્ષણ છે,જે વિટામિન $C$ ની ઉણપને કારણે થાય છે.
એસ્કોર્બિક એસિડ એ વિટામિન $C$ નું રાસાયણિક નામ છે.
તેથી,એસ્કોર્બિક એસિડની ઉણપને કારણે પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ થાય છે.

(B) કેલરીફિક મૂલ્ય એટલે બોમ્બ કેલરીમીટરમાં $1 \ g$ પદાર્થના સંપૂર્ણ દહનથી મુક્ત થતી ઉષ્મા ઉર્જાનું પ્રમાણ.
ત્રણ મુખ્ય પોષક તત્વોના કુલ કેલરીફિક મૂલ્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. ચરબી: $9.45 \ kcal/g$
$2$. પ્રોટીન: $5.65 \ kcal/g$
$3$. કાર્બોદિત: $4.1 \ kcal/g$
આથી,ઉર્જાના પ્રમાણનો ક્રમ આ મુજબ છે: ચરબી $>$ પ્રોટીન $>$ કાર્બોદિત. આમ,ચરબી સૌથી વધુ કેલરીફિક મૂલ્ય આપે છે.

(D) પેલેગ્રા એ વિટામિન-$B_{3}$ (નિયાસિન અથવા નિકોટિનિક એસિડ) ની ઉણપને કારણે થાય છે.
વિટામિન-$B_{2}$ (રાઇબોફ્લેવિન) ની ઉણપ સામાન્ય રીતે એરિબોફ્લેવિનોસિસનું કારણ બને છે,જે ચીલોસિસ,ગ્લોસાઇટિસ અને ડર્મેટાઇટિસ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
વિટામિન-$B_{12}$ (સાયનોકોબાલામિન) ની ઉણપ પર્નિશિયસ એનિમિયા તરફ દોરી જાય છે.
વિટામિન-$B_{6}$ (પાયરિડોક્સિન) ની ઉણપ ડર્મેટાઇટિસનું કારણ બની શકે છે.
વિટામિન-$B_{1}$ (થાયમિન) ની ઉણપ બેરી-બેરીનું કારણ બને છે.
તેથી,વિટામિન-$B_{2}$ - પેલેગ્રાની જોડી ખોટી રીતે જોડાયેલ છે.

(A) સાયનોકોબાલામીન,જેને વિટામિન-$B_{12}$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $RBC$ (રક્તકણો) ના પરિપક્વતા,$DNA$ સંશ્લેષણ અને માયલિન શીથના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે.
વિટામિન-$B_{12}$ ની ઉણપને કારણે પર્નિશિયસ એનિમિયા થાય છે,જે એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં શરીર પૂરતા પ્રમાણમાં સ્વસ્થ રક્તકણો બનાવી શકતું નથી.
તે વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં સહ-ઉત્સેચક (co-enzyme) તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે મુખ્યત્વે માછલી,લીવર,ઈંડા અને દૂધ જેવા પ્રાણીજન્ય ઉત્પાદનોમાં જોવા મળે છે અને વનસ્પતિજન્ય ખોરાકમાં તેનો અભાવ હોય છે.

(D) કેલ્સિફેરોલ અથવા વિટામિન-$D$ ની ઉણપને કારણે બાળકોમાં રિકેટ્સ (સુક્તાન) અને પુખ્ત વયના લોકોમાં ઓસ્ટિઓમલેશિયા થાય છે.
આ સ્થિતિમાં કેલ્શિયમના શોષણમાં ઘટાડો થવાને કારણે હાડકાં નબળાં અને પોચાં બને છે,હાડપિંજરમાં વિકૃતિઓ આવે છે અને સ્નાયુઓનો વિકાસ નબળો પડે છે.

(B) પોષકતત્વો એ ખોરાકના રાસાયણિક ઘટકો છે,જે જીવન માટે પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે.
તેને બે પ્રકારમાં વહેંચી શકાય છે: મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ (ગુરુપોષકતત્વો) જેમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ,ચરબી અને પ્રોટીનનો સમાવેશ થાય છે,અને માઇક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ (લઘુપોષકતત્વો) અથવા ટ્રેસ ન્યુટ્રિઅન્ટ્સ,જેની શરીરને ખૂબ ઓછી માત્રામાં જરૂર હોય છે.
ખનિજો અને વિટામિન્સ એ માઇક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ અથવા ટ્રેસ ઘટકોની શ્રેણીમાં આવે છે કારણ કે તે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે આવશ્યક છે પરંતુ તે ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં જરૂરી છે.

(C) વિટામિન-$D$ ની ઉણપથી બાળકોમાં રીકેટ્સ અને પુખ્ત વયના લોકોમાં ઓસ્ટિઓમલેશિયા થાય છે.
થાયમિન (વિટામિન-$B_{1}$) ની ઉણપથી મનુષ્યોમાં બેરી-બેરી અને પ્રાણીઓમાં પોલીન્યુરાઇટિસ થાય છે.
વિટામિન-$K$ (ફાયલોક્વિનોન) ની ઉણપથી રક્તસ્રાવના રોગો થાય છે.
પ્રજનન ક્ષમતામાં ઘટાડો અથવા વંધ્યત્વ વિટામિન-$E$ (ટોકોફેરોલ) ની ઉણપને કારણે થાય છે.
પેલેગ્રા એ નિયાસિન (વિટામિન-$B_{3}$) ની ઉણપને કારણે થાય છે.
તેથી,વિટામિન-$K$ અને વંધ્યત્વની જોડી અસંગત છે.

(C) વિટામિન-$D$ શરીરમાં કેલ્શિયમ જેવા આવશ્યક ખનિજોના જમાવડા દ્વારા હાડકાં અને દાંતના સામાન્ય વિકાસ અને નિર્માણ માટે જરૂરી છે.
વિટામિન-$A$ અધિચ્છદીય કોષોની જાળવણી અને હાડકાં તથા દાંતના વિકાસ માટે અત્યંત મહત્વનું છે.
કેલ્શિયમ $(Ca^{2+})$ એ હાડકાં અને દાંતના બંધારણીય નિર્માણ માટે સૌથી મુખ્ય ખનિજ છે.
તેથી,હાડકાની મજબૂતી અને વૃદ્ધિ માટે વિટામિન-$D$,$Ca^{2+}$ અને વિટામિન-$A$ નું મિશ્રણ સૌથી વધુ અસરકારક છે.

(B) રેટિનોલ એ વિટામિન-$A$ નું રાસાયણિક નામ છે.
આહારમાં વિટામિન-$A$ ની ઉણપને કારણે રતાંધળાપણું (night blindness) અને ઝેરોફ્થેલમિયા (xerophthalmia) થાય છે.
ઝેરોફ્થેલમિયા આગળ વધીને કેરાટોમલેસિયા જેવી ગંભીર સ્થિતિમાં પરિણમી શકે છે,જે કોર્નિયાના નરમ પડવા અને કેરાટિનાઇઝેશન દ્વારા લાક્ષણિક છે.

(D) કાર્બોદિતો,ચરબી અને પ્રોટીનને ખોરાકના મહાપોષકતત્વો (macronutrients) અથવા મુખ્ય ઘટકો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ઘટકો શરીર માટે ઉર્જાના મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે,જે શરીરની ગરમી ઉત્પન્ન કરવા અને વિવિધ જૈવિક કાર્યો કરવા માટે જરૂરી છે. આપણા શરીરને આ ઘટકોની મોટી માત્રામાં જરૂર હોય છે.

(D) બેરી-બેરી રોગ વિટામિન $B_{1}$ (થાયમિન) ની ઉણપને કારણે થાય છે.
આ રોગમાં સામાન્ય રીતે સ્નાયુઓનો ક્ષય અને ચેતાઓમાં સોજો આવવાની સમસ્યા જોવા મળે છે.

(C) વિટામિન-$A$ એ ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે જે દ્રષ્ટિ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે આવશ્યક છે.
ગાજર $(I)$ બીટા-કેરોટીનથી ભરપૂર હોવા માટે જાણીતા છે,જેને શરીર વિટામિન-$A$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
પાલક $(IV)$ એ ઘેરા લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી છે જે વિટામિન-$A$ (કેરોટીનોઇડ્સના સ્વરૂપમાં) નો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે.
લીંબુ $(II)$ મુખ્યત્વે વિટામિન-$C$ થી ભરપૂર હોય છે.
કઠોળ $(III)$ મુખ્યત્વે પ્રોટીન અને ફાઇબરના સ્ત્રોત છે.
તેથી,ગાજર અને પાલક બંને વિટામિન-$A$ ના સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે.

(B) રતાંધળાપણું એ પોષણની ઉણપથી થતો રોગ છે.
તે સામાન્ય રીતે શરીરમાં વિટામિન-$A$ ની ઉણપને કારણે થાય છે,જે રેટિનામાં રહેલા રોડોપ્સિન નામના રંજકદ્રવ્યના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે,જે ઓછી રોશનીમાં જોવામાં મદદ કરે છે.