Nutrition and Nutritional requirement Questions in Gujarati

(C) શરીરમાં $1 \ g$ ખોરાકના દહન દ્વારા મુક્ત થતી વાસ્તવિક ઉર્જાને ખોરાકનું ફિઝિયોલોજિકલ ફ્યુઅલ વેલ્યુ (શારીરિક બળતણ મૂલ્ય) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે ગ્રોસ કેલરીફિક વેલ્યુ એ બોમ્બ કેલરીમીટર ($O_2$ થી ભરેલું બંધ મેટલ ચેમ્બર) માં $1 \ g$ ખોરાકના દહન દ્વારા મુક્ત થતી ઉર્જા છે,ત્યારે ફિઝિયોલોજિકલ ફ્યુઅલ વેલ્યુ માનવ શરીરમાં પાચન અને શોષણની પ્રક્રિયા દરમિયાન ગુમાવેલી ઉર્જાને ધ્યાનમાં લે છે. તેથી,શરીરમાં મુક્ત થતી ઉર્જા માટેનો સાચો શબ્દ ફિઝિયોલોજિકલ ફ્યુઅલ વેલ્યુ છે.

(B) મેદસ્વીતા મુખ્યત્વે શરીરની ચરબીના વધુ પડતા સંગ્રહને કારણે થાય છે,જે પોઝિટિવ એનર્જી બેલેન્સનું પરિણામ છે,જ્યાં ઉર્જાનું સેવન તેના વપરાશ કરતા વધી જાય છે.
$Fats$ (ચરબી) $9 \ kcal/g$ અને $carbohydrates$ (કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ) $4 \ kcal/g$ ઉર્જા પૂરી પાડે છે.
આ ઉર્જા-સભર મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સનું સેવન ઘટાડીને,કુલ કેલરીનું સેવન ઘટાડી શકાય છે,જે મેદસ્વીતાને નિયંત્રિત કરવામાં અને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
$Minerals$ (ખનિજો),$vitamins$ (વિટામિન્સ) અને $proteins$ (પ્રોટીન) ચયાપચયની ક્રિયાઓ અને પેશીઓના સમારકામ માટે જરૂરી છે,પરંતુ તે ચરબી અને કાર્બોહાઈડ્રેટ્સની તુલનામાં વધારાની કેલરી સંગ્રહના મુખ્ય સ્ત્રોત નથી.

(C) વિટામિન $C$ (એસ્કોર્બિક એસિડ) ની ઉણપથી 'સ્કર્વી' નામનો રોગ થાય છે.
આ સ્થિતિના લક્ષણોમાં પેઢા પોચા થવા,સોજા આવવા અને તેમાંથી લોહી નીકળવું,તેમજ ઘા રૂઝાવવામાં વિલંબ થવો અને સામાન્ય નબળાઈનો સમાવેશ થાય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
બેરી-બેરી એ વિટામિન $B_1$ (થાયમીન) ની ઉણપથી થતો રોગ છે.
તેના પરિણામે ભૂખ ન લાગવી,સ્નાયુઓની નબળાઈ,પાચનમાં તકલીફ અને સતત થાક જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.

(C) ક્વાશિઓરકોર પ્રોટીનની ગંભીર ઉણપને કારણે થાય છે.
રતાંધળાપણું અને ઝેરોપ્થેલ્મિયા વિટામિન $A$ ની ઉણપને કારણે થાય છે.
આ તમામ સ્થિતિઓ આહારમાં આવશ્યક પોષક તત્વોના અભાવને કારણે ઉદ્ભવે છે,તેથી તેમને ઉણપના રોગો (Deficiency diseases) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) એનિમિયા એ રક્તમાં રક્તકણો અથવા હિમોગ્લોબિનની ઉણપ દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવતી સ્થિતિ છે.
ફોલિક એસિડ (વિટામિન $B_9$) એ $DNA$ ના સંશ્લેષણ અને રક્તકણોના પરિપક્વતા માટે આવશ્યક છે.
ફોલિક એસિડની ઉણપ મેગાલોબ્લાસ્ટિક એનિમિયા તરફ દોરી જાય છે,જેમાં રક્તકણો અસામાન્ય રીતે મોટા અને અપરિપક્વ હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) . તેઓ $Kwashiorkor$ (ક્વાશિયોરકોર) રોગથી પીડાય છે. આ સ્થિતિ આહારમાં પ્રોટીનની ગંભીર ઉણપને કારણે થાય છે. કઠોળ એ વનસ્પતિજન્ય પ્રોટીનનો મુખ્ય સ્ત્રોત હોવાથી,જે આહારમાં કઠોળનો અભાવ હોય અને માત્ર બ્રેડ અને માખણ (જેમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને ચરબી વધુ હોય છે પરંતુ પ્રોટીન ઓછું હોય છે) પર નિર્ભર રહેવામાં આવે,તો તેનાથી પ્રોટીન-ઊર્જા કુપોષણ થાય છે,જેને $Kwashiorkor$ કહેવામાં આવે છે.

(D) ગરમીના મહિનાઓ દરમિયાન,શરીરનો ચયાપચયનો દર અને ગરમીનું ઉત્પાદન ખોરાકના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે.
પ્રોટીનનું 'સ્પેસિફિક ડાયનેમિક એક્શન' $(SDA)$ ઊંચું હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેના પાચન અને ચયાપચય દરમિયાન શરીરમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે.
ગરમીના વાતાવરણમાં વધુ પડતું પ્રોટીન લેવાથી શરીરનું આંતરિક તાપમાન વધે છે,જેના કારણે અસ્વસ્થતા અનુભવાય છે અને પરસેવો વધુ આવે છે.
તેથી,અતિશય ગરમી દરમિયાન પ્રોટીનનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

(C) . વિટામિન $B_1$ (થાયમીન) ની ઉણપને કારણે બેરી-બેરી રોગ થાય છે. આ રોગની શોધ સૌપ્રથમ $1897$ માં ક્રિસ્ટિયન ઈકમેન દ્વારા કરવામાં આવી હતી,જ્યારે તેઓ મરઘાં પર પોલિશ કરેલા ચોખાની અસરોનો અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા,જેનાથી આ રોગના કારણની શોધ થઈ હતી.

(D) . સ્થૂળતા એ શરીરના આંતરિક અવયવો અને ત્વચાની નીચેના પેશીઓમાં ચરબીના કોષોના પ્રમાણમાં થતો અસામાન્ય વધારો છે. જ્યારે કેલરીનું સેવન શરીરના ઉર્જા વપરાશ કરતા વધી જાય છે,ત્યારે વધારાની ઉર્જા ચરબી તરીકે સંગ્રહિત થાય છે,જે સ્થૂળતા તરફ દોરી જાય છે.

(D) વિટામિન $A$ (રેટિનોલ) માનવ શરીરમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાઓ ભજવે છે:
$1$. તે ત્વચા અને શ્વસન,પાચન તથા મૂત્રમાર્ગના અસ્તર સહિતની એપિથેલિયલ પેશીઓની અખંડિતતા અને સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે આવશ્યક છે.
$2$. તે હાડપિંજર અને સંયોજક પેશીઓના વિકાસને પ્રભાવિત કરીને શરીરની વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરે છે.
$3$. તેને ઘણીવાર 'એન્ટી-ઇન્ફેક્ટિવ' વિટામિન કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે રોગપ્રતિકારક શક્તિને ટેકો આપે છે અને મ્યુકોસલ અવરોધોને જાળવી રાખીને શરીરને ચેપથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો વિટામિન $A$ ના સાચા કાર્યો છે.

(C) વિટામિન $D$ કેલ્શિયમના ચયાપચયનું નિયમન કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આહારમાંથી મળતું વિટામિન $D$ તેના સક્રિય $25-$હાઈડ્રોક્સિલેટેડ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે આંતરડા અને હાડકાંમાં $mRNA$ ના ટ્રાન્સક્રિપ્શનને પ્રભાવિત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા આ પેશીઓમાં કેલ્શિયમ પરિવહન તંત્રના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.
આમ,વિટામિન $D$ સીધી રીતે કેલ્સિફિકેશનને અસર કરે છે અને કેલ્શિયમ તથા ફોસ્ફરસના શોષણનું નિયમન કરે છે.

(A) વિટામિન $D$ આંતરડામાંથી કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસના શોષણ માટે આવશ્યક છે.
વિટામિન $D$ નું વધુ પડતું સેવન (હાયપરવિટામિનોસિસ $D$) લોહીમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ અસામાન્ય રીતે વધારી દે છે (હાયપરકેલ્સેમિયા).
આ વધારાનું કેલ્શિયમ હાડકાંમાંથી ખેંચાઈ જાય છે,જેના કારણે હાડકાંનું ડિ-કેલ્સિફિકેશન થાય છે,જે તેમને નબળા અને બરડ બનાવે છે.
તેથી,વિટામિન $D$ ના ઉચ્ચ ડોઝના લાંબા ગાળાના સંપર્કથી હાડકાંનું ડિ-કેલ્સિફિકેશન થાય છે.

(A) વિટામિન $B_5$ (પેન્ટોથેનિક એસિડ) સસ્તન પ્રાણીઓના મોટા આંતરડામાં રહેલા બેક્ટેરિયા દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે.
જોકે અન્ય કેટલાક વિટામિન્સ જેમ કે $B_{12}$ અને બાયોટિન પણ આંતરડાના માઇક્રોબાયોટા દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે,પેન્ટોથેનિક એસિડ આ સંદર્ભમાં વારંવાર ટાંકવામાં આવતું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) પ્રોટીન એ શરીરના બંધારણીય એકમો છે. તે શરીરની પેશીઓની વૃદ્ધિ,વિકાસ અને સમારકામ માટે આવશ્યક છે. પ્રોટીન કોષરસ (cytoplasm) અને કોષરસપટલના બંધારણીય ઘટકો બનાવે છે,તેથી તે પેશીઓની જાળવણી અને સમારકામ માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર છે.

(D) વિટામિન $B_6$ (પાયરિડોક્સિન) ની ઉણપને કારણે ખામીયુક્ત રક્તકણોનું નિર્માણ થાય છે,જેના પરિણામે માઈક્રોસાઈટિક એનિમિયા (microcytic anemia) જેવો રોગ થાય છે.
પાયરિડોક્સિન એ હીમ (heme) ના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,જે રક્તકણોમાં રહેલા હિમોગ્લોબિનનો મુખ્ય ઘટક છે.
પૂરતા પ્રમાણમાં વિટામિન $B_6$ ના અભાવે,શરીર પૂરતું હિમોગ્લોબિન બનાવી શકતું નથી,જેના કારણે નાના અને અસામાન્ય રક્તકણોનું નિર્માણ થાય છે.

(B) બેરી-બેરી રોગ વિટામિન $B_1$ (થાયમિન) ની ઉણપથી થાય છે.
રિકેટ્સ રોગ વિટામિન $D$ ની ઉણપથી થાય છે.
સ્કર્વી રોગ વિટામિન $C$ (એસ્કોર્બિક એસિડ) ની ઉણપથી થાય છે.
તેથી,જો કોઈ વ્યક્તિ પૂરતા પ્રમાણમાં વિટામિન $B_1, D$ અને $C$ નું સેવન ન કરે,તો તેને આ ત્રણ રોગો થઈ શકે છે.

(D) રિકેટ્સ એ બાળકોમાં હાડકાના વિકાસને અસર કરતી સ્થિતિ છે,જેના કારણે હાડકાં નરમ અને નબળાં બને છે,જે હાડપિંજરની વિકૃતિઓ તરફ દોરી જાય છે.
ઓસ્ટિઓમલેશિયા એ પુખ્ત વયના લોકોમાં જોવા મળતી રિકેટ્સ જેવી જ સ્થિતિ છે,જે હાડકાંના ખનિજીકરણમાં ખામીને કારણે હાડકાં નરમ થવા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
આ બંને સ્થિતિઓ મુખ્યત્વે વિટામિન $D$ ની ઉણપને કારણે થાય છે,જે આહારમાંથી કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસના શોષણ માટે આવશ્યક છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) વિટામિન $A$ (રેટિનોલ) એ ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે.
તે પીળા અને નારંગી રંગના શાકભાજી અને ફળો જેવા કે ગાજર,ટામેટાં,પપૈયા અને કેરીમાં,તેમજ પાલક જેવા લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજીમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
ગાજર ખાસ કરીને બીટા-કેરોટીનથી સમૃદ્ધ હોય છે,જેને શરીર વિટામિન $A$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી ગાજર એ વિટામિન $A$ નો શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત છે.

(A) વિટામિન $A$ (રેટિનોલ) એ સૌપ્રથમ શોધાયેલ વિટામિન છે. તેની શોધ $1913$ માં એલ્મર મેકકોલમ અને માર્ગુરાઈટ ડેવિસ દ્વારા ઉંદરોના પોષણની જરૂરિયાતોના અભ્યાસ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. તેમણે શરૂઆતમાં તેને 'ચરબીમાં દ્રાવ્ય ફેક્ટર $A$' તરીકે ઓળખાવ્યું હતું,જેથી તેને પાણીમાં દ્રાવ્ય 'ફેક્ટર $B$' થી અલગ પાડી શકાય.

(A) બેરી-બેરી એ પોષણ સંબંધિત વિકાર છે જે વિટામિન $B_1$,જેને થાઈમીન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેની ઉણપથી થાય છે.
થાઈમીન ઉર્જા ચયાપચયમાં,ખાસ કરીને કાર્બોહાઈડ્રેટ્સને ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ વિટામિનની ઉણપ ચેતાતંત્ર અને રુધિરાભિસરણ તંત્રને અસર કરે છે,જેના કારણે સ્નાયુઓની નબળાઈ,ચેતાને નુકસાન અને હૃદયની નિષ્ફળતા જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.

(A) પેઢામાંથી લોહી નીકળવું એ સ્કર્વી રોગનું મુખ્ય લક્ષણ છે,જે વિટામિન $C$ (એસ્કોર્બિક એસિડ) ની ઉણપને કારણે થાય છે. ખાટાં ફળો (Citrus fruits) જેવા કે લીંબુ,નારંગી અને મોસંબી વિટામિન $C$ ના ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. તેથી,આ સમસ્યાથી પીડાતી વ્યક્તિએ વિટામિન $C$ નું સ્તર વધારવા અને પેઢાને સ્વસ્થ કરવા માટે તેમના આહારમાં ખાટાં ફળોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ.

(C) પેલેગ્રા એ નિયાસિનની ઉણપથી થતો રોગ છે,જેને વિટામિન $B_3$ અથવા નિકોટિનિક એસિડ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તેને ઘણીવાર $PP$ ફેક્ટર (પેલેગ્રા-પ્રિવેન્ટિંગ ફેક્ટર) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પેલેગ્રાના લક્ષણોને સામાન્ય રીતે 'ચાર $D$' દ્વારા વર્ણવવામાં આવે છે: ડર્મેટાઇટિસ (ત્વચાનો સોજો),ડાયેરિયા (ઝાડા),ડિમેન્શિયા (માનસિક અસ્થિરતા) અને ડેથ (મૃત્યુ).

(D) વિટામિન $C$ (એસ્કોર્બિક એસિડ) મુખ્યત્વે તાજા ફળો અને શાકભાજીમાં જોવા મળે છે. લીંબુ,નારંગી અને દ્રાક્ષ જેવા ખાટા ફળો (Citrus fruits) વિટામિન $C$ ના ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. અન્ય સમૃદ્ધ સ્ત્રોતોમાં આમળા,જામફળ,ટામેટાં,મરચાં અને કોબીજ જેવી તાજી લીલી શાકભાજીનો સમાવેશ થાય છે. દૂધ અને ઈંડા વિટામિન $C$ ના નબળા સ્ત્રોત છે,અને ગાજર મુખ્યત્વે વિટામિન $A$ (બીટા-કેરોટીન) થી ભરપૂર હોય છે. તેથી,વિટામિન $C$ ની ઉણપને દૂર કરવા માટે ખાટા ફળોનો રસ લેવો સૌથી અસરકારક છે.

(C) વિટામિન $B_1$,જેને થાઈમીન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે આખા અનાજ,કઠોળ અને બદામમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,આખા ઘઉંની બ્રેડ એ વિટામિન $B_1$ નો સૌથી સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે કારણ કે ઘઉંના દાણાના ઉપરના પડ (bran) અને ગર્ભ (germ) માં થાઈમીનનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
કોડ લિવર ઓઈલ મુખ્યત્વે વિટામિન $A$ અને $D$ નો સ્ત્રોત છે,જ્યારે ઈંડા અને દહીંમાં વિવિધ $B$-કોમ્પ્લેક્સ વિટામિન્સ ઓછી માત્રામાં હોય છે,પરંતુ આખા અનાજની સરખામણીમાં તે થાઈમીનના પ્રાથમિક સ્ત્રોત નથી.

(A) વિટામિન $A$ (રેટિનોલ) એ રેટિનાના સળીયા જેવા કોષો (rod cells) માં રહેલા રોડોપ્સિન નામના રંજકદ્રવ્યના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે,જે ઓછી રોશનીમાં જોવાની ક્ષમતા માટે જવાબદાર છે.
વિટામિન $A$ ની ઉણપથી નિક્ટાલોપિયા (રાત્રિ અંધાપો) થાય છે,જેનો અર્થ છે કે ઝાંખા પ્રકાશમાં સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાતું નથી.
ગંભીર અથવા લાંબા સમય સુધી રહેલી ઉણપને કારણે ઝેરોફ્થાલમિયા થાય છે,જે આંખના કન્જક્ટિવા અને કોર્નિયાના સૂકાઈ જવાની સ્થિતિ છે,જે અંતે અંધાપો લાવી શકે છે.

(D) . ક્વાશિયોરકોર એ પ્રોટીનની ઉણપથી થતો રોગ છે જે મુખ્યત્વે બાળકોમાં જોવા મળે છે.
આ રોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે આહારમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ અપૂરતું હોય,ભલે તેમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ પૂરતા પ્રમાણમાં હોય.
માંસ,માખણ,દૂધ અને ઈંડા એ પ્રોટીનના સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે,જે આ સ્થિતિની સારવાર અને નિવારણમાં મદદ કરે છે.

(D) દૂધને મનુષ્યો માટે કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસનો સૌથી મહત્વનો અને પ્રાથમિક આહાર સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે.
તેમાં આ ખનિજો ઉચ્ચ સાંદ્રતામાં અને અત્યંત જૈવઉપલબ્ધ સ્વરૂપમાં હોય છે,જે હાડકાના સ્વાસ્થ્ય,દાંતના વિકાસ અને વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે આવશ્યક છે.
જોકે ચીઝ અને ઈંડામાં પણ આ ખનિજો હોય છે,પરંતુ સંતુલિત આહારમાં દૂધને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) લાંબા ગાળાનું આલ્કોહોલનું સેવન ઘણા આવશ્યક પોષક તત્વોના શોષણ અને ચયાપચયમાં અવરોધ ઊભો કરે છે.
ખાસ કરીને,આલ્કોહોલિક વ્યક્તિઓ વારંવાર $B$-કોમ્પ્લેક્સ વિટામિન્સની ઉણપથી પીડાય છે,જેમાં સૌથી મહત્વનું થાઇમિન $(B_1)$ છે.
આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે આલ્કોહોલ પાચનતંત્રમાં $B_1$ ના શોષણને નબળું પાડે છે અને તેના ઉત્સર્જનમાં વધારો કરે છે,જેના કારણે વર્નિક-કોર્સાકોફ સિન્ડ્રોમ જેવી સ્થિતિઓ સર્જાય છે.

(B) સ્કર્વી એ આહારમાં વિટામિન $C$ (એસ્કોર્બિક એસિડ) ની ઉણપને કારણે થતો રોગ છે.
વિટામિન $C$ એ કોલેજનના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,જે સંયોજક પેશીઓ,ત્વચા અને રક્તવાહિનીઓમાં જોવા મળતું બંધારણીય પ્રોટીન છે.
વિટામિન $C$ ની ઉણપ કોલેજન તંતુઓને નબળા પાડે છે,જેના પરિણામે પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ (Haemorrhage),સરળતાથી ઉઝરડા પડવા,સાંધાનો દુખાવો અને ઘા રૂઝાવવામાં મુશ્કેલી જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.
તેથી,પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ એ સ્કર્વીનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.

(D) વિટામિન $D$ પાચનમાર્ગમાંથી કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફેટના સામાન્ય શોષણ માટે આવશ્યક છે. તે હાડકાં અને દાંતમાં આ ખનિજોના જમાવટમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે,જેનાથી હાડકાંનું સ્વાસ્થ્ય જળવાઈ રહે છે અને બાળકોમાં રિકેટ્સ (સુક્તાન) તથા પુખ્ત વયના લોકોમાં ઓસ્ટિઓમલેશિયા જેવા રોગો અટકાવી શકાય છે.

(A) હોલોઝોઇક પોષણ એ વિષમપોષી પોષણનો એક પ્રકાર છે જેમાં સજીવ જટિલ કાર્બનિક ખોરાકને ઘન અથવા પ્રવાહી સ્વરૂપમાં પોતાના શરીરમાં ગ્રહણ કરે છે.
ખોરાક ગ્રહણ કર્યા પછી,તેનું પાચન,શોષણ અને સ્વાંગીકરણ થાય છે.
આ પ્રક્રિયા મનુષ્યો,અમીબા અને અન્ય ઘણા પ્રજીવો સહિત મોટાભાગના પ્રાણીઓની લાક્ષણિકતા છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
નિકોટિનિક એસિડને વિટામિન $B_3$ અથવા નિયાસિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
નિકોટિનિક એસિડની લાંબા સમય સુધી ઉણપને કારણે પેલેગ્રા નામનો રોગ થાય છે.
પેલેગ્રા રોગ મુખ્યત્વે '$3D$' લક્ષણો દ્વારા ઓળખાય છે: ડર્મેટાઇટિસ (ત્વચા પર ભીંગડા પડવા),ઝાડા અને ડિમેન્શિયા (માનસિક અસ્વસ્થતા),જે ઘણીવાર મ્યુકસ મેમ્બ્રેન (શ્લેષ્મ પટલ) ની બળતરા સાથે સંકળાયેલ હોય છે.

(D) વિટામિન્સને બે શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: ચરબીમાં દ્રાવ્ય અને પાણીમાં દ્રાવ્ય.
ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન્સ $(A, D, E, K)$ શરીરની ચરબીયુક્ત પેશીઓ અને યકૃતમાં સંગ્રહિત થાય છે.
પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન્સ ($B$-કોમ્પ્લેક્સ અને $C$) શરીરમાં નોંધપાત્ર માત્રામાં સંગ્રહિત થતા નથી કારણ કે તે પેશાબ દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે.
તેથી,$C$ અને $B$-કોમ્પ્લેક્સ જેવા પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન્સને આહાર દ્વારા દરરોજ ફરીથી ભરવાની જરૂર પડે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$C$ એ પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે જે શરીરમાં સંગ્રહિત થતું નથી.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
'બર્નિંગ ફીટ સિન્ડ્રોમ' (જેને ગ્રીયરસન-ગોપાલન સિન્ડ્રોમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) મુખ્યત્વે પેન્ટોથેનિક એસિડની ઉણપને કારણે થાય છે,જે વિટામિન $B_5$ છે.
આ સ્થિતિમાં પગના તળિયામાં અસહ્ય બળતરા અને દુખાવો અનુભવાય છે.
નોંધ: ઘણીવાર પરીક્ષાઓમાં વિટામિન $B$ કોમ્પ્લેક્સના સંદર્ભમાં મૂંઝવણ જોવા મળે છે,પરંતુ વૈજ્ઞાનિક રીતે આ સિન્ડ્રોમ વિટામિન $B_5$ (પેન્ટોથેનિક એસિડ) ની ઉણપ સાથે સીધો સંબંધિત છે.

(C) $15$ મી અને $16$ મી સદીમાં લાંબી દરિયાઈ મુસાફરી દરમિયાન,ખલાસીઓ પાસે તાજા ફળો અને શાકભાજીની અછત રહેતી હતી,જે વિટામિન $C$ (એસ્કોર્બિક એસિડ) ના મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
વિટામિન $C$ ની ઉણપથી 'સ્કર્વી' નામનો રોગ થાય છે,જેમાં પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ,નબળાઈ અને ઘા રૂઝાવવામાં મુશ્કેલી જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.
વાસ્કો-દ-ગામાના ક્રૂના સભ્યો આ લાંબી સફર દરમિયાન આ ઉણપનો ભોગ બન્યા હતા,જેના કારણે તેમના ઘણા સાથીઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા.

(B) વિટામિન $A$ ને એન્ટી-ઇન્ફેક્શન વિટામિન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે અધિચ્છદીય પેશીઓની અખંડિતતા જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે રોગકારક જીવાણુઓ સામે રક્ષણની પ્રથમ હરોળ તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ અવરોધોને સ્વસ્થ રાખીને,તે અસરકારક રીતે ચેપને અટકાવે છે.

(C) સાચી જોડી વિટામિન $A$ - ચરબીમાં દ્રાવ્ય - રતાંધળાપણું છે.
વિટામિન $A$ (રેટિનોલ) એ ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે.
વિટામિન $A$ ની ઉણપથી રતાંધળાપણું (નાઈટ બ્લાઈન્ડનેસ) થાય છે.
વિટામિન $B_1$ (થાયમિન) ની ઉણપથી બેરી-બેરી રોગ થાય છે.
વિટામિન $B_3$ (નિયાસિન) ની ઉણપથી પેલેગ્રા રોગ થાય છે.
વિટામિન $K$ ચરબીમાં દ્રાવ્ય છે પરંતુ તેની ઉણપ મુખ્યત્વે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયાને અસર કરે છે,બેરી-બેરીને નહીં.

(D) વિટામિન $D$ પાચનમાર્ગમાંથી કેલ્શિયમના શોષણ માટે અનિવાર્ય છે.
વિટામિન $D$ ની ગેરહાજરીમાં,શરીર ખોરાકમાંથી પૂરતું કેલ્શિયમ શોષી શકતું નથી,ભલે ખોરાકમાં તેનું પ્રમાણ યોગ્ય હોય.
આના પરિણામે કેલ્શિયમની ઉણપ સર્જાય છે,જે બાળકોમાં રિકેટ્સ અને પુખ્ત વયના લોકોમાં ઓસ્ટિઓમલેશિયા જેવી સ્થિતિઓનું કારણ બની શકે છે.

(A) ખનિજો એ શરીરના વિવિધ શારીરિક કાર્યો માટે જરૂરી આવશ્યક સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો છે.
લીલા શાકભાજી એ આયર્ન,કેલ્શિયમ,મેગ્નેશિયમ અને પોટેશિયમ જેવા આવશ્યક ખનિજોના સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે.
જોકે અનાજમાં પણ ખનિજો હોય છે,પરંતુ સંતુલિત આહારમાં લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજીને આ સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોના સૌથી વધુ કેન્દ્રિત અને વૈવિધ્યસભર સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી લીલા શાકભાજી એ પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે.

(C) એ ખોટી જોડી છે. વિટામિન $K$ (ફિલોક્વિનોન) યકૃતમાં રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે જરૂરી પરિબળોના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે. તેની ઉણપને કારણે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં વિલંબ થાય છે અને રક્તસ્ત્રાવનું જોખમ વધે છે. વંધ્યત્વ સામાન્ય રીતે વિટામિન $E$ (ટોકોફેરોલ) ની ઉણપ સાથે સંકળાયેલું છે,વિટામિન $K$ સાથે નહીં.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
દૂધ,ઈંડા અને બ્રેડ પ્રોટીન,કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ અને ચરબીથી ભરપૂર હોય છે,પરંતુ તેમાં વિટામિન $C$ (એસ્કોર્બિક એસિડ) નો અભાવ હોય છે.
વિટામિન $C$ મુખ્યત્વે તાજા ફળો અને શાકભાજીમાં જોવા મળે છે.
વિટામિન $C$ ની ઉણપથી 'સ્કર્વી' નામનો રોગ થાય છે,જેમાં પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ,સાંધાનો દુખાવો અને ઘા રૂઝાવવામાં મુશ્કેલી જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.

(D) ખોરાક એટલે એવી કોઈપણ પદાર્થ જે સજીવોને ઉર્જા પૂરી પાડે છે.
ખોરાકની પાયાની જરૂરિયાતો ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે ઉર્જા પૂરી પાડવી,વૃદ્ધિ માટે જરૂરી સામગ્રી અને પેશીઓના સમારકામ માટેના પદાર્થો પૂરા પાડવાની છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,'ચયાપચય' $(Metabolism)$ એ સૌથી વ્યાપક શબ્દ છે કારણ કે તે જીવન ટકાવી રાખવા માટે સજીવમાં થતી તમામ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ કરે છે,જે ખોરાક લેવાનો પ્રાથમિક હેતુ છે.

(B) સાચી જોડી $Niacin-Pellagra$ છે.
$Pellagra$ એ $Niacin$ (વિટામિન $B_3$) ની ઉણપથી થતો પોષણ સંબંધી રોગ છે.
$Pellagra$ ના લક્ષણોને ઘણીવાર '$3D$'s' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે: $Dermatitis$ (હાથ અને પગ પર જાડી,રંજકદ્રવ્યયુક્ત,ભીંગડાવાળી ત્વચા),$Diarrhoea$ (ઝાડા),અને $Dementia$ (માનસિક અસ્થિરતા).
દર્દીઓમાં હોઠમાં સોજો,મોઢાના શ્લેષ્મ પટલની બળતરા (glossitis) અને ચીડિયાપણું પણ જોવા મળે છે.

(A) મેરાસ્મસ એ ગંભીર કુપોષણનું એક સ્વરૂપ છે જે ઉર્જાની ઉણપ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
તે આહારમાં પ્રોટીન અને કુલ કેલરી બંનેની લાંબા સમય સુધી ઉણપને કારણે થાય છે.
આ સ્થિતિ સ્નાયુઓનો ક્ષય,અંગોનું પાતળા થવું અને વૃદ્ધિ તથા મગજના વિકાસમાં નિષ્ફળતા તરફ દોરી જાય છે.

(B) ચરબીનું કુલ કેલરી મૂલ્ય (gross calorific value) $9.45 \text{ kcal/g}$ છે.
શારીરિક રીતે,ચરબીનું ઉર્જા મૂલ્ય $9.0 \text{ kcal/g}$ છે.
$NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં ચરબીના કુલ કેલરી મૂલ્ય માટે $9.45 \text{ kcal/g}$ પ્રમાણિત મૂલ્ય આપવામાં આવ્યું હોવાથી,વિકલ્પ $B$ સાચો જવાબ છે.

(C) વિટામિન $A$ (રેટિનોલ) મુખ્યત્વે પ્રાણીજન્ય ઉત્પાદનો અને બીટા-કેરોટીનથી સમૃદ્ધ અમુક વનસ્પતિજન્ય ખોરાકમાં જોવા મળે છે.
ગાજર અને કેરી બીટા-કેરોટીનના જાણીતા અને ઉત્તમ સ્ત્રોત છે,જેને શરીર વિટામિન $A$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
સફરજનમાં વિટામિન $A$ ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હોય છે અને તેને આહારના નોંધપાત્ર સ્ત્રોત તરીકે ગણવામાં આવતું નથી.
યીસ્ટ એ બી-કોમ્પ્લેક્સ વિટામિન્સનો સારો સ્ત્રોત છે પરંતુ તે વિટામિન $A$ નો સ્ત્રોત નથી.
જોકે,આપેલા વિકલ્પોમાં સફરજનમાં અન્યની સરખામણીમાં વિટામિન $A$ નું પ્રમાણ નહિવત માનવામાં આવે છે,તેથી તે આહારના સ્ત્રોતના સંદર્ભમાં સાચો જવાબ છે.

(B) મકાઈમાં ટ્રિપ્ટોફેન એમિનો એસિડ અને વિટામિન નિયાસિન $(B_3)$ ની ઉણપ હોય છે.
નિયાસિન એ $NAD$ અને $NADP$ ના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,જે કોષીય ચયાપચયમાં સામેલ સહઉત્સેચકો છે.
નિયાસિનની ઉણપથી પેલેગ્રા નામનો રોગ થાય છે,જે 'ત્રણ $D$' એટલે કે ત્વચાનો સોજો (dermatitis),ઝાડા (diarrhea) અને ઉન્માદ (dementia) દ્વારા ઓળખાય છે.
તેથી,જે વ્યક્તિઓ સંપૂર્ણપણે મકાઈ આધારિત આહાર પર નિર્ભર છે,તેમને પેલેગ્રા થવાનું જોખમ વધારે હોય છે.

(A) . બેરી-બેરી રોગ વિટામિન $B_1$ (થાયમિન) ની ઉણપથી થાય છે.
વિટામિન $B_6$ (પાયરિડોક્સિન) ની ઉણપથી સામાન્ય રીતે ત્વચાના રોગો,ચીડિયાપણું અને એનિમિયા થાય છે,બેરી-બેરી નહીં.
તેથી,વિટામિન $B_6$ - બેરી-બેરીની જોડી ખોટી રીતે જોડાયેલી છે.

(B) સાચી જોડી નીચે મુજબ છે:
$1$. વિટામિન $B_1$ (થાયમીન) ની ઉણપથી બેરી-બેરી થાય છે.
$2$. વિટામિન $B_5$ (પેન્ટોથેનિક એસિડ) ની ઉણપથી 'બર્નિંગ ફીટ સિન્ડ્રોમ' થાય છે,પેલેગ્રા નહીં. પેલેગ્રા વિટામિન $B_3$ (નિયાસિન) ની ઉણપથી થાય છે.
$3$. વિટામિન $B_{12}$ (સાયનોકોબાલામિન) ની ઉણપથી પર્નિસિયસ એનિમિયા થાય છે.
$4$. વિટામિન $B_6$ (પાયરિડોક્સિન) ની ઉણપથી ત્વચાનો સોજો (ડર્મેટાઇટિસ),આંચકી અને ભૂખ ન લાગવી જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
તેથી,વિટામિન $B_5$ - પેલેગ્રાની જોડી ખોટી રીતે જોડાયેલ છે.