Vacuoles and Microbodies Questions in Gujarati

(C) સૂક્ષ્મકાય (Microbodies) એ વનસ્પતિ અને પ્રાણીકોષ બંનેમાં જોવા મળતી પટલમય,સૂક્ષ્મ કોથળીઓ છે. તેમાં વિવિધ ઉત્સેચકો જેવા કે ઓક્સિડેઝ અને કેટલેઝ હોય છે,જે પ્રકાશશ્વસન અને ફેટી એસિડના વિઘટન જેવી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ લે છે. લાયસોઝોમ મુખ્યત્વે જલવિભાજક ઉત્સેચકો સાથે સંકળાયેલા છે,જ્યારે કણાભસૂત્ર કોષીય શ્વસનનું સ્થાન છે.

(D) વનસ્પતિકોષમાં,રસધાની એ કોષરસમાં આવેલી પટલથી આવરિત જગ્યા છે. તે $tonoplast$ નામના એકલ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોય છે. રસધાનીમાં પાણી,કોષરસ,ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો અને અન્ય પદાર્થો હોય છે જે કોષ માટે ઉપયોગી નથી. તે પાણી,આયનો અને પોષક તત્વો સહિત વિવિધ પદાર્થો માટે સંગ્રહ અંગિકા તરીકે કાર્ય કરે છે અને આશૂનતાદાબ (turgor pressure) જાળવવામાં મદદ કરે છે. તેથી,તે પટલથી આવરિત રચના છે જેમાં વિવિધ દ્રવ્યોનો સંગ્રહ થાય છે.

(D) કોષીય અંગિકાઓને તેમની આસપાસના પટલની સંખ્યાના આધારે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે:
$1$. બેવડા પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકાઓમાં $Nucleus$ (કોષકેન્દ્ર),$Mitochondria$ (કણાભસૂત્ર) અને $Chloroplast$ (હરિતકણ) નો સમાવેશ થાય છે.
$2$. એક પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકાઓમાં $Lysosome$ (લાયસોઝોમ),$Vacuole$ (રસધાની),$Golgi$ $apparatus$ (ગોલ્ગી પ્રસાધન),$Endoplasmic$ $reticulum$ (અંતઃકોષરસજાળ) અને $Sphaerosome$ (સ્ફેરોઝોમ) નો સમાવેશ થાય છે.
$3$. પટલવિહીન અંગિકાઓમાં $Ribosomes$ (રિબોઝોમ્સ) અને $Centrosomes$ (તારાકેન્દ્ર) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,$Sphaerosome$ (સ્ફેરોઝોમ) એ એક પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકા છે.

(C) કોષરસમાં આવેલી પટલમય રચના ધરાવતી ખાલી જગ્યાને $\text{રસધાની}$ (Vacuole) કહે છે.
રસધાની એ ઘન કે પ્રવાહી પદાર્થોનો સંગ્રહ કરતી કોથળી જેવી રચના છે.
તે એક જ પટલ દ્વારા આવરિત હોય છે જેને $\text{ટોનોપ્લાસ્ટ}$ (tonoplast) કહે છે.

(D) આપેલ આકૃતિ વનસ્પતિ કોષ દર્શાવે છે.
આકૃતિમાં,$a$ નિર્દેશ એક નાની પુટિકા જેવી રચના તરફ છે,જે નાની રસધાની છે.
$b$ નિર્દેશ મોટી મધ્યસ્થ રસધાનીને ઘેરતા પટલ તરફ છે,જેને ટોનોપ્લાસ્ટ અથવા રસધાની પટલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચી ઓળખ $a -$ નાની રસધાની અને $b -$ રસધાની પટલ છે.

(A) ઘણા પ્રજીવોમાં,જેમ કે $Amoeba$ માં,આંકુચક રસધાની (contractile vacuole) એ આસૃતિનિયમન અને ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર એક વિશિષ્ટ અંગિકા છે. તે કોષરસમાંથી વધારાનું પાણી એકત્રિત કરે છે અને કોષના આંતરિક આસૃતિદાબને જાળવી રાખવા માટે તેને કોષની બહાર કાઢી નાખે છે,જેથી કોષને ફૂલીને ફાટી જતો અટકાવી શકાય છે.

(B) એ સાચો જવાબ છે કારણ કે મોટી કેન્દ્રીય રસધાની એ વનસ્પતિ કોષોની લાક્ષણિકતા છે. પ્રાણી કોષોમાં સામાન્ય રીતે ઘણી નાની,વિખરાયેલી રસધાનીઓ હોય છે અથવા તેમાં રસધાનીઓનો અભાવ હોય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
રસધાની એ વનસ્પતિ કોષોના કોષરસમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકા છે,જે ટોનોપ્લાસ્ટ નામના એકલ પટલ દ્વારા કોષરસથી અલગ પડે છે.
પુખ્ત વનસ્પતિ કોષોમાં,એક મોટી કેન્દ્રીય રસધાની કોષના કદનો મોટો ભાગ રોકે છે.
આ રસધાનીઓ પાણી,આયનો અને દ્રાવ્યોનો સંગ્રહ કરે છે,જે કોષદીવાલની સામે આસૃતિદાબ (turgor pressure) ઉત્પન્ન કરે છે.
આ આસૃતિદાબ કોષના આસૃતિજન્ય વિસ્તરણ અને કોષના આકાર તથા મજબૂતી જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. ગ્લાયોક્સિસોમ્સ એ અંકુરિત તેલી બીજની કોષોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ પ્રકારની પેરોક્સિસોમ્સ છે. તેમાં ગ્લાયોક્સિલેટ ચક્રના ઉત્સેચકો હોય છે,જે સંગ્રહિત ફેટી એસિડનું કાર્બોહાઇડ્રેટ્સમાં રૂપાંતર (ગ્લુકોનિયોજેનેસિસ) કરવાની મંજૂરી આપે છે,જેથી વિકસતા ભ્રૂણને ઊર્જા અને કાર્બન સ્કેલેટન મળી રહે.

(D) : વનસ્પતિ કોષમાં,રસધાની એ પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકા છે. રસધાનીને ઘેરતા પટલને ટોનોપ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે,જે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ હોય છે. રસધાનીમાં કોષરસ (cell sap) હોય છે,જે પાણી,ખનિજો,શર્કરા,એમિનો એસિડ અને વિવિધ ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો અથવા ચયાપચયની નકામી નીપજોનું દ્રાવણ છે.

(A) રસધાની એ કોષરસમાં આવેલી પટલમય રચના છે. તેમાં પાણી, કોષરસ, ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો અને કોષ માટે બિનઉપયોગી અન્ય પદાર્થોનો સંગ્રહ થાય છે.
ઘણી વનસ્પતિ કોષોમાં, રસધાની કોષના કદના $90\%$ જેટલો ભાગ રોકી શકે છે.
રસધાનીને ઘેરતા પટલને ટોનોપ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે.
ટોનોપ્લાસ્ટ આયનો અને અન્ય પદાર્થોના સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ વહન કરવામાં મદદ કરે છે, જેથી કોષરસની સાપેક્ષમાં રસધાનીમાં સાંદ્રતા વધુ જળવાઈ રહે છે.
આમ, રસધાની ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના સંગ્રહ અને ત્યારબાદ કોષમાંથી તેને દૂર કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, જે ઉત્સર્જનનો એક પ્રકાર છે.

(B) $Tonoplast$ (ટોનોપ્લાસ્ટ) એ વનસ્પતિ કોષોમાં રસધાનીને ઘેરી લેતું કોષરસ પટલ છે.
તે એક $single$ (એકલ) પટલ છે જે રસધાનીના ઘટકોને કોષરસથી અલગ કરે છે.
આ પટલ પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ છે અને રસધાની તથા કોષરસ વચ્ચે આયનો અને અન્ય પદાર્થોના વહનને નિયંત્રિત કરીને કોષના આસૃતિદાબ (turgor pressure) ને જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) વનસ્પતિ કોષમાં,રસધાની એ એક મોટી,પટલમય અંગિકા છે જે પાણી,પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થોનો સંગ્રહ કરે છે.
તેના મોટા કદને કારણે,તે કોષકેન્દ્ર અને અન્ય અંગિકાઓને કોષની પરિઘ તરફ ધકેલે છે.
$NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,વનસ્પતિ કોષમાં રસધાનીઓ કોષના કદના $90\%$ સુધીનો ભાગ રોકી શકે છે.

(B) $1$. કણાભસૂત્ર એ બેવડા પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકા છે.
$2$. રસધાની એક જ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોય છે જેને ટોનોપ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે.
$3$. લાયસોઝોમ એ એકલ પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકા છે જેમાં જલવિભાજક ઉત્સેચકો હોય છે.
$4$. ગોલ્ગીકાયની શોધ કેમિલો ગોલ્ગી દ્વારા કરવામાં આવી હતી,લ્યુવેન હૉક દ્વારા નહીં.
તેથી,સાચી જોડી 'રસધાની - એકલ પટલ' છે.

(C) $Amoeba$ માં ઉત્સર્જન અને આશૃતિનિયમન મુખ્યત્વે આંકુચક રસધાની (contractile vacuole) દ્વારા થાય છે.
જ્યારે આંકુચક રસધાની તેના મહત્તમ કદ સુધી પહોંચે છે,ત્યારે તે કોષરસસ્તર તરફ ગતિ કરે છે અને એક્સોસાઇટોસિસ (exocytosis) નામની પ્રક્રિયા દ્વારા તેના ઘટકો (નકામા પદાર્થો અને વધારાનું પાણી) બહારના પર્યાવરણમાં મુક્ત કરે છે.
તેથી,$Amoeba$ માં ઉત્સર્જન માટે રસધાની જવાબદાર અંગિકા છે.

(C) પ્રોટીન સંશ્લેષણ મુખ્યત્વે રિબોઝોમ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
$RER$ (ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ) પર રિબોઝોમ આવેલા હોય છે અને તે પ્રોટીનના સંશ્લેષણ અને વહનમાં સામેલ છે.
રસધાનીઓ એ પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકાઓ છે જે મુખ્યત્વે સંગ્રહ,નકામા પદાર્થોનો નિકાલ અને વનસ્પતિ કોષોમાં આસૃતિદાબ જાળવવાનું કાર્ય કરે છે; તે પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં સામેલ નથી.
તેથી,સાચો જવાબ રસધાની છે.

(A) રસધાની એ વનસ્પતિ અને ફૂગના કોષોના કોષરસમાં જોવા મળતી પટલમય રચના છે,જે કેટલાક આદિજીવો,પ્રાણીઓ અને બેક્ટેરિયાના કોષોમાં પણ જોવા મળે છે.
તેમાં પાણી,કોષરસ,ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને કોષ માટે બિનઉપયોગી અન્ય દ્રવ્યો હોય છે.
રસધાની એક જ પટલ દ્વારા આવરિત હોય છે જેને $Tonoplast$ (રસધાની પટલ) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) અંતઃપટલ તંત્રમાં એવી અંગિકાઓનો સમાવેશ થાય છે જે લિપિડ્સ અને પ્રોટીનના રૂપાંતરણ,પેકેજિંગ અને વહનમાં સાથે મળીને કાર્ય કરે છે.
આમાં અંતઃકોષરસજાળ,ગોલ્ગી પ્રસાધન,લાઈસોઝોમ અને રસધાનીઓનો સમાવેશ થાય છે.
પેરોક્સિઝોમ અંતઃપટલ તંત્રનો ભાગ નથી કારણ કે તેમના કાર્યો (જેમ કે લિપિડ ચયાપચય અને ડિટોક્સિફિકેશન) અન્ય અંગિકાઓ વચ્ચેના સંકલિત પટલ પ્રવાહથી સ્વતંત્ર હોય છે.

(D) ગ્લાયોક્સિઝોમ એ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ પ્રકારની પેરોક્સિઝોમ છે,જે ખાસ કરીને તેલીબિયાંના અંકુરિત બીજમાં જોવા મળે છે.
તેમાં ગ્લાયોક્સિલેટ ચક્ર માટેના ઉત્સેચકો હોય છે,જે સંગ્રહિત ફેટી એસિડ્સનું ગ્લુકોનિયોજેનેસિસ દ્વારા કાર્બોદિત (શર્કરા) માં રૂપાંતરણ કરવાની મંજૂરી આપે છે.
આ પ્રક્રિયા ભ્રૂણને પ્રકાશસંશ્લેષણ સક્રિય થાય તે પહેલાં વૃદ્ધિ માટે જરૂરી ઊર્જા અને કાર્બન સ્કેલેટન પૂરા પાડે છે.

(B) અંકુરણ પામતા બીજમાં,ફેટી એસિડનું રૂપાંતર કાર્બોદિતોમાં ગ્લાયોક્સિલેટ ચક્ર દ્વારા થાય છે. આ ચક્ર $Glyoxysomes$ તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ અંગિકાઓમાં થાય છે. આ અંગિકાઓ અંકુરણ પામતા બીજના ભ્રૂણપોષમાં જોવા મળતી એક પ્રકારની સૂક્ષ્મકાય (microbody) છે,જે વનસ્પતિને પ્રકાશસંશ્લેષણ શરૂ થાય તે પહેલાં વૃદ્ધિ માટે સંગ્રહિત ચરબીનો ઉર્જા સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) વનસ્પતિ કોષોમાં,રસધાની એ કોષરસમાં આવેલી પટલમય અવકાશ છે. તેમાં પાણી,કોષરસ,ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને અન્ય પદાર્થો હોય છે જે કોષ માટે ઉપયોગી નથી. રસધાની એક જ પટલ દ્વારા આવરિત હોય છે જેને ટોનોપ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે. તેથી,તે પાણી અને ઉત્સર્ગ પદાર્થો ધરાવતી પટલમય રચના છે.

(B) જ્યારે વનસ્પતિ કોષને પાણીમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષમાં પ્રવેશ કરે છે. રસધાની,જેમાં કોષરસ હોય છે,તે કોષનું આસુનદાબ (turgor pressure) જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ટોનોપ્લાસ્ટ (રસધાનીનું પટલ) આયનો અને અન્ય દ્રવ્યોના સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ રસધાનીમાં વહન કરવામાં મદદ કરે છે,જેના દ્વારા તે પાણીનું જલક્ષમતા અને કોષના કદના વિસ્તરણનું નિયમન કરે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$A$. પ્રોટિસ્ટા એ સુકોષકેન્દ્રી સજીવો છે,જે સાચું છે.
$B$. મિથેનોજેન્સ એ આર્કિબેક્ટેરિયા છે,જે આદિકોષકેન્દ્રી છે,જે સાચું છે.
$C$. વાયુ રસધાનીઓ બ્લુ-ગ્રીન,જાંબલી અને લીલા પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયામાં જોવા મળે છે,જે સાચું છે.
$D$. મોટી મધ્યસ્થ રસધાનીઓ વનસ્પતિ કોષોની લાક્ષણિકતા છે,પ્રાણીકોષોની નહીં. પ્રાણીકોષોમાં સામાન્ય રીતે નાની,કામચલાઉ રસધાનીઓ હોય છે અથવા તેનો સંપૂર્ણ અભાવ હોય છે. તેથી,આ જોડાણ ખોટું છે.

(C) વનસ્પતિ કોષોમાં,રસધાની એ પટલમય અંગિકા છે જે વિવિધ પદાર્થોનો સંગ્રહ કરે છે. પાણીમાં દ્રાવ્ય રંજકદ્રવ્યો,જેમ કે એન્થોસાયનીન,રસધાનીની અંદર રહેલા કોષરસમાં ઓગળેલા હોય છે. આ રંજકદ્રવ્યો ઘણા ફૂલો અને ફળોમાં લાલ,જાંબલી અથવા વાદળી રંગ માટે જવાબદાર છે. ક્લોરોફિલ,કેરોટીનોઇડ્સ અને ઝેન્થોફિલ સામાન્ય રીતે રંજકકણો (જેમ કે હરિતકણ) માં જોવા મળે છે અને તે સામાન્ય રીતે ચરબીમાં દ્રાવ્ય હોય છે,પાણીમાં નહીં.

(A) અમીબા અને પેરામિશિયમ જેવા મીઠા પાણીના પ્રોટોઝુઆમાં,આંકુચક રસધાની (contractile vacuole) એ આસૃતિનિયમન અને ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર વિશિષ્ટ અંગિકા છે.
તે કોષરસમાંથી વધારાનું પાણી એકત્રિત કરે છે અને આંતરિક આસૃતિ સંતુલન જાળવવા માટે તેને કોષની બહાર કાઢી નાખે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(N/A) લાઈસોઝોમ્સ એ પટલથી ઘેરાયેલી પુટિકામય રચનાઓ છે જેમાં લાઈપેઝ,પ્રોટીએઝ અને કાર્બોહાઈડ્રેઝ જેવા વિવિધ જલવિભાજક ઉત્સેચકો હોય છે. તેમનું મુખ્ય કાર્ય ઘસાઈ ગયેલી કોષીય અંગિકાઓ અને બહારના પદાર્થોનું પાચન કરવાનું છે,તેથી તેમને કોષની 'આત્મઘાતી કોથળીઓ' અથવા 'કચરાના નિકાલની પ્રણાલી' કહેવામાં આવે છે.
તેની સામે,રસધાનીઓ એ પટલથી ઘેરાયેલી સંગ્રહ કરતી કોથળીઓ છે. વનસ્પતિ કોષોમાં,તેઓ મોટો વિસ્તાર રોકે છે અને પાણી,કોષરસ અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો સંગ્રહ કરે છે. અમીબા જેવા એકકોષી સજીવોમાં,અન્નધાની ખોરાકના પાચનમાં સામેલ હોય છે,જ્યારે આંકુચક રસધાની આશૃતિનિયમન અને વધારાના પાણી તથા કચરાના નિકાલમાં ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) $\Rightarrow$ આ રચનાને $\text{રસધાની}$ (Vacuole) કહેવામાં આવે છે.
$\Rightarrow$ રસધાની એ કોષરસમાં આવેલી પટલમય રચના છે. તેમાં પાણી, રસ, ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો અને કોષ માટે બિનઉપયોગી અન્ય પદાર્થો હોય છે.
$\Rightarrow$ રસધાની એક જ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોય છે જેને $\text{રસધાનીસ્તર}$ (Tonoplast) કહે છે.
$\Rightarrow$ વનસ્પતિ કોષોમાં રસધાની કોષના કદના $90\%$ સુધીનો ભાગ રોકી શકે છે.
$\Rightarrow$ વનસ્પતિઓમાં, $\text{રસધાનીસ્તર}$ ઘણા આયનો અને અન્ય પદાર્થોનું સંકેન્દ્રણ ઢાળની વિરુદ્ધ દિશામાં રસધાનીમાં વહન કરવામાં મદદ કરે છે, તેથી રસધાનીમાં તેમનું સંકેન્દ્રણ કોષરસની સાપેક્ષમાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે.
$\Rightarrow$ $\text{અમીબા}$ (Amoeba) માં, આંકુચક રસધાની ઉત્સર્જન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ઘણા કોષોમાં, જેમ કે પ્રોટિસ્ટામાં, ખોરાકના કણોને ગળી જવાથી અન્નધાની (food vacuoles) બને છે.

(N/A) $\Rightarrow$ રસધાની એ કોષરસમાં જોવા મળતી પટલમય રચના છે. તેમાં પાણી,કોષરસ,ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને કોષ માટે બિનઉપયોગી અન્ય પદાર્થોનો સંગ્રહ થાય છે.
$\Rightarrow$ રસધાની એક જ પટલ દ્વારા આવરિત હોય છે જેને ટોનોપ્લાસ્ટ (tonoplast) કહેવામાં આવે છે.
$\Rightarrow$ વનસ્પતિ કોષોમાં રસધાની કોષના કદના $90\%$ જેટલો ભાગ રોકી શકે છે. વનસ્પતિઓમાં,ટોનોપ્લાસ્ટ ઘણા આયનો અને અન્ય પદાર્થોના સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ રસધાનીમાં વહન કરવામાં મદદ કરે છે,તેથી રસધાનીમાં તેમની સાંદ્રતા કોષરસની સરખામણીમાં ઘણી વધારે હોય છે.
$\Rightarrow$ અમીબા $(Amoeba)$ માં આંકુચક રસધાની ઉત્સર્જન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ઘણા કોષોમાં,જેમ કે પ્રજીવોમાં,ખોરાકના કણોને ગળી જવાથી અન્નધાની (food vacuoles) બને છે.

(B) માઈક્રોબોડીઝ એ વનસ્પતિ અને પ્રાણી કોષોના કોષરસમાં જોવા મળતી નાની,પટલમય અંગિકાઓ છે.
તેમાં વિવિધ ઉત્સેચકો જેવા કે ઓક્સિડેઝ અને કેટલેઝ હોય છે,જે પ્રકાશશ્વસન (photorespiration) અને હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઈડના વિઘટન જેવી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ લે છે.
તેથી,સાચો જવાબ એ છે કે તેમાં વિવિધ ઉત્સેચકો હોય છે.

(A) મીઠા પાણીના સજીવો અધોપરાસરી (hypotonic) પર્યાવરણમાં રહે છે,જેનો અર્થ છે કે તેમના કોષોની અંદર દ્રાવ્યની સાંદ્રતા આસપાસના પાણી કરતા વધારે હોય છે. આસૃતિ (osmosis) ને કારણે,પાણી સતત તેમના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. આંકુચક રસધાની આ વધારાના પાણીને બહાર કાઢવા માટે પંપ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે કોષને ફૂલીને ફાટી જવાથી બચાવે છે. તેનાથી વિપરીત,દરિયાઈ સજીવો અતિપરાસરી અથવા સમપરાસરી પર્યાવરણમાં રહે છે જ્યાં આસૃતિનું દબાણ સંતુલિત હોય છે,તેથી તેઓને પાણીના વધારાના પ્રવેશની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડતો નથી અને તેથી તેમને આંકુચક રસધાનીઓની જરૂર હોતી નથી.

(N/A) $(1)$ રસધાની:
સ્થાન: વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળે છે,જે કોષરસનો મોટો ભાગ રોકે છે.
કાર્ય: આશૃતિદાબ (turgor pressure) જાળવી રાખે છે અને આશૃતિ (osmosis) નું નિયમન કરે છે.
$(2)$ કોષરસતંતુ:
સ્થાન: વનસ્પતિ કોષોની કોષદીવાલમાંથી પસાર થતી સૂક્ષ્મ નલિકાઓ.
કાર્ય: પાસપાસેના કોષો વચ્ચે પાણી,પોષક તત્વો અને સંકેત આપતા અણુઓના વહન માટે માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(3)$ વાયુરંધ્ર:
સ્થાન: મુખ્યત્વે પર્ણની અધિસ્તરની સપાટી પર આવેલા નાના છિદ્રો.
કાર્ય: શ્વસન વાયુઓ ($CO_2$ અને $O_2$) ની આપ-લે કરવામાં મદદ કરે છે અને બાષ્પોત્સર્જનના દરનું નિયમન કરે છે.

(B) ટોનોપ્લાસ્ટ એ રસધાનીનું પટલ છે જે વનસ્પતિ કોષની મધ્યસ્થ રસધાનીને આવરે છે.
તેને જૈવિક રીતે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ $(SL)$ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષીય હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવવા માટે રસધાનીમાં આયનો અને અન્ય પદાર્થોના પરિવહનનું સક્રિયપણે નિયમન કરે છે.
તેથી,ટોનોપ્લાસ્ટ માટેનું સાચું વર્ગીકરણ પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ $(SL)$ છે.

(C) પુખ્ત વનસ્પતિ કોષોમાં,રસધાનીઓ કદમાં મોટી હોય છે અને તે કોષના કદના $90$ ટકા જેટલો ભાગ રોકી શકે છે.
આ રસધાનીઓ પાણી,કોષરસ,ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને કોષ માટે બિનઉપયોગી અન્ય પદાર્થોનો સંગ્રહ કરે છે.
રસધાની એકલ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોય છે જેને ટોનોપ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે.

(C) કોષરસ (Cell sap) એ વનસ્પતિ કોષની રસધાનીમાં જોવા મળતું એક નિર્જીવ પ્રવાહી છે.
તે કોષરસ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાં પાણી,ખનિજો,શર્કરા,એમિનો એસિડ અને વિવિધ ચયાપચયની નકામી નીપજોનો સમાવેશ થાય છે.
તે દ્રાવ્ય અને પાણીનું નિર્જીવ મિશ્રણ હોવાથી,તેને રસધાનીનો નિર્જીવ ઘટક માનવામાં આવે છે.
તે કોષના આસુનતા દાબ (turgor pressure) અને આસૃતિ પોટેન્શિયલ (osmotic potential) જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) રસધાની એ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકા છે,જે $tonoplast$ (રસધાની પટલ) નામના પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોય છે.
તેમાં કોષરસ અથવા રસધાનીના રસ તરીકે ઓળખાતું અત્યંત સાંદ્ર પ્રવાહી હોય છે.
રસધાનીમાં આયનો અને અન્ય દ્રાવ્યોના સક્રિય વહન દ્વારા સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ વહન થતું હોવાથી,આસપાસના કોષરસની તુલનામાં રસધાનીનો રસ સામાન્ય રીતે $hypertonic$ (અતિસાંદ્ર) હોય છે.
વધુમાં,રસધાનીમાં વિવિધ કાર્બનિક એસિડ્સ અને પ્રોટોન્સ ($H^+$ આયનો) ના સંગ્રહને કારણે કોષરસનો $pH$ $acidic$ (એસિડિક) હોય છે.

(B) રસધાની એ પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકા છે જે પ્રાણી અને વનસ્પતિ બંને કોષોમાં જોવા મળે છે,જોકે વનસ્પતિ કોષોમાં તે ઘણી મોટી હોય છે.
રસધાનીઓ મૂળભૂત રીતે બંધ ભાગો છે જે પાણીથી ભરેલા હોય છે,જેમાં દ્રાવણમાં અકાર્બનિક અને કાર્બનિક અણુઓ તેમજ ઉત્સેચકો હોય છે.
તેઓ ખોરાક અથવા કોષને જીવવા માટે જરૂરી વિવિધ પોષક તત્વોનો સંગ્રહ કરી શકે છે.
તેઓ ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો પણ સંગ્રહ કરી શકે છે,જેથી કોષના બાકીના ભાગને દૂષિત થવાથી બચાવી શકાય.

(C) વિધાન $(i)$ સાચું છે: અમીબા જેવા ઘણા સજીવોમાં,આંકુચક રસધાની આશૃતિનિયમન અને ઉત્સર્જનમાં મદદ કરે છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે: ઘણા પ્રજીવોમાં ખોરાકના કણોને કોષભક્ષણ (phagocytosis) દ્વારા ગળી જવાથી અન્નધાની બને છે.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે: રસધાની એક જ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોય છે જેને ટોનોપ્લાસ્ટ કહે છે,બેવડી પટલમય રચના દ્વારા નહીં.
વિધાન $(iv)$ સાચું છે: વનસ્પતિ કોષોમાં,રસધાની કોષના કદના $90$ ટકા સુધીનો ભાગ રોકી શકે છે.
તેથી,વિધાન $(i), (ii)$ અને $(iv)$ સાચા છે.

(D) આપેલા લક્ષણો રસધાની (Vacuole) ને અનુરૂપ છે.
$(i)$ રસધાની એ કોષરસમાં આવેલી પટલમય રચના છે.
$(ii)$ તે 'ટોનોપ્લાસ્ટ' નામના એકલ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોય છે.
$(iii)$ રસધાનીમાં પાણી,રસ,ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને કોષ માટે બિનઉપયોગી અન્ય પદાર્થોનો સંગ્રહ થાય છે.
$(iv)$ વનસ્પતિ કોષોમાં,રસધાનીમાં આયનો અને અન્ય પદાર્થોની સાંદ્રતા કોષરસ કરતા ઘણી વધારે હોય છે,જે આસુનતા (turgor pressure) જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(C) વાયુ રસધાની (Gas vacuoles) $\rightarrow$ બેક્ટેરિયાને તારકતા પ્રદાન કરે છે અને તરવામાં મદદ કરે છે.
રસધાની (Sap vacuoles) $\rightarrow$ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળે છે.
આકુંચક રસધાની (Contractile vacuoles) $\rightarrow$ આશૃતિનિયમન (osmoregulation) માં ભાગ લે છે.
અન્નધાની (Food vacuoles) $\rightarrow$ પાચનમાં ભાગ લે છે.

(C) આકુંચક રસધાની (Contractile vacuoles) એ $Amoeba$ જેવા મીઠા પાણીના પ્રજીવોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ અંગિકાઓ છે.
તેઓ કોષરસમાંથી વધારાનું પાણી એકત્રિત કરીને અને કોષની બહાર કાઢીને આશૃતિનિયમનનું કાર્ય કરે છે,જેથી કોષમાં પાણીનું સંતુલન જળવાઈ રહે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) અન્નધાની (Food vacuoles) એ લાયસોઝોમ્સ અને ફેગોઝોમ્સના જોડાણથી બનતી વિશિષ્ટ અંગિકાઓ છે. તે પાચક ઉત્સેચકોની મદદથી પ્રોટિસ્ટ્સ દ્વારા ગળી ગયેલા ખોરાકના કણોના પાચનમાં મદદ કરે છે.

(A) માઈક્રોબોડીઝ એ પટલથી ઘેરાયેલી,સૂક્ષ્મ કોથળી જેવી અંગિકાઓ છે જે વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંને કોષોમાં જોવા મળે છે. તેમાં વિવિધ ઉત્સેચકો હોય છે,જેમ કે પેરોક્સિડેઝ અને કેટલેઝ,જે ફોટોરેસ્પિરેશન (પ્રકાશશ્વસન) અને હાઇડ્રોજન પેરોક્સાઇડના વિઘટન જેવી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ હોય છે.

(A) વનસ્પતિ કોષોમાં,ટોનોપ્લાસ્ટ એ રસધાનીને ઘેરી લેતી પટલ છે.
તે ઘણા આયનો અને અન્ય પદાર્થોને સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ દિશામાં રસધાનીમાં વહન કરવામાં મદદ કરે છે.
આ વહન સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ થતું હોવાથી,તેના માટે ઉર્જાની જરૂર પડે છે.
વનસ્પતિ કોષોમાં વાયુ રસધાની કે આંકુચક રસધાની હોતી નથી.

(B) ગ્લાયઓક્સિસોમ્સ એ વિશિષ્ટ પ્રકારના પેરોક્સિસોમ્સ છે જે અંકુરિત બીજમાં જોવા મળે છે અને સંગ્રહિત ચરબીનું શર્કરામાં રૂપાંતર કરે છે. તે એરંડા (castor),મગફળી અને સૂર્યમુખી જેવા તેલીબિયાંના ભ્રૂણપોષમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે,ઘઉંમાં નહીં (જે સ્ટાર્ચયુક્ત ભ્રૂણપોષ ધરાવે છે). તેથી,વિકલ્પ $B$ માં આપેલ વિધાન ખોટું છે.

(B) ગ્લાયોક્સિલેટ ચક્ર ગ્લાયોક્સિસોમ્સ તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ પેરોક્સિસોમ્સમાં થાય છે. આ અંગિકાઓ મુખ્યત્વે અંકુરિત થતા તેલીબિયાંના બીજ જેવા કે એરંડાના બીજ $(Ricinus communis)$ ના ભ્રૂણપોષમાં જોવા મળે છે, જ્યાં તે સંગ્રહિત ચરબીનું કાર્બોદિતમાં રૂપાંતર કરીને વિકાસ પામતા ભ્રૂણને ઉર્જા પૂરી પાડે છે. જોકે કેટલાક અભ્યાસો અન્ય તેલીબિયાંમાં પણ તેની હાજરી સૂચવે છે, પરંતુ એરંડાના બીજ એ ગ્લાયોક્સિલેટ ચક્રની હાજરી માટેનું પ્રમાણભૂત પાઠ્યપુસ્તકનું ઉદાહરણ છે.

(D) કેટાલેઝ અને યુરેટ ઓક્સિડેઝ એ પેરોક્સિઝોમ્સના માર્કર ઉત્સેચકો છે. પેરોક્સિઝોમ્સ પ્રકાશશ્વસન અને ગ્લાયકોલેટના ઓક્સિડેશનમાં સામેલ છે. કારણ કે પ્રકાશશ્વસન અને ગ્લાયકોલેટ ઓક્સિડેશન બંને સાચા છે,તેથી સાચો જવાબ વિકલ્પ $D$ છે.

(C) $\Rightarrow$ રસધાની એ વનસ્પતિ કોષના કોષરસમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકા છે.
$\Rightarrow$ તેમાં પાણી,કોષરસ,ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને અન્ય પદાર્થો હોય છે જે કોષ માટે ઉપયોગી નથી.
$\Rightarrow$ વનસ્પતિ કોષોમાં,રસધાની કોષના કદના $90\%$ સુધીનો ભાગ રોકી શકે છે.
$\Rightarrow$ તે વનસ્પતિ કોષમાં આશૂનતા (turgor pressure) અને કોષનો આકાર જાળવી રાખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) વાયુ રસધાનીઓ,જેને સ્યુડો-વેક્યુઓલ્સ (pseudo-vacuoles) અથવા હવા રસધાનીઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે સાયનોબેક્ટેરિયા,જાંબલી અને લીલા પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયા જેવા ચોક્કસ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે.
દરેક વાયુ રસધાની અસંખ્ય સૂક્ષ્મ,પોલા,નળાકાર અથવા ષટ્કોણીય પુટિકાઓની બનેલી હોય છે.
આ પુટિકાઓ એક પાતળા,સખત પ્રોટીન પડ દ્વારા ઘેરાયેલી હોય છે જે વાયુઓ માટે પ્રવેશ્ય છે પરંતુ પાણી માટે અપ્રવેશ્ય છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય ઉત્પ્લાવકતા (buoyancy) નું નિયમન કરવાનું છે,જે સજીવને પ્રકાશસંશ્લેષણ અથવા પોષક તત્વો મેળવવા માટે યોગ્ય ઊંડાઈએ તરવા દે છે.

(N/A) $Amoeba$ અને $Paramoecium$ જેવા મીઠા પાણીના સજીવોની આસૃતિ સાંદ્રતા તેમની આસપાસના પાણી કરતા વધુ (hypertonic) હોય છે,જેના કારણે અંતઃઆસૃતિ (endosmosis) દ્વારા પાણી તેમના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. કોષને ફૂલીને ફાટી જતો અટકાવવા માટે આ વધારાનું પાણી બહાર કાઢવું જરૂરી છે,જે આંકુચક રસધાની દ્વારા કરવામાં આવે છે; આમ,તે આસૃતિ નિયમન (osmoregulation) માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેનાથી વિપરીત,દરિયાઈ પ્રજીવો દરિયાના પાણી સાથે સમઆસૃતિ (isotonic) ધરાવે છે,જેનો અર્થ છે કે કોષમાં પાણીનું ચોખ્ખું વહન થતું નથી,તેથી તેમને આંકુચક રસધાનીની જરૂર પડતી નથી.

(C) વનસ્પતિકોષમાં,રસધાની એ કોષરસમાં આવેલી પટલમય રચના છે. તેમાં પાણી,રસ,ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને કોષ માટે બિનઉપયોગી અન્ય પદાર્થો હોય છે. રસધાની એક જ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોય છે જેને ટોનોપ્લાસ્ટ કહેવાય છે. વનસ્પતિકોષમાં,રસધાની કોષના કુલ કદના $90 \%$ જેટલો ભાગ રોકી શકે છે.