Mix Example-Cell: The Unit of Life Questions in Gujarati

(B) $1$. $DNA$ એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતું આનુવંશિક દ્રવ્ય છે.
$2$. કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ એ અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ છે જે પોતાનું વર્તુળાકાર $DNA$ ધરાવે છે.
$3$. પેરોક્સિઝોમ એ પટલમય અંગિકાઓ છે જે ઓક્સિડેટિવ પ્રતિક્રિયાઓમાં સામેલ છે અને તેમાં $DNA$ હોતું નથી.
$4$. રિબોઝોમ $rRNA$ અને પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે; તેમાં $DNA$ હોતું નથી.
$5$. તેથી,$DNA$ પેરોક્સિઝોમ અને રિબોઝોમમાં જોવા મળતું નથી.

(D) સામાન્ય સુકોષકેન્દ્રી કોષમાં,મોટાભાગનું $DNA$ કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલું હોય છે.
કોષરસીય $DNA$ એ કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ જેવી અંગિકાઓમાં જોવા મળે છે.
આ અંગિકાઓમાં રહેલા $DNA$ નું પ્રમાણ કોષકેન્દ્રીય $DNA$ ની સરખામણીમાં ખૂબ જ ઓછું હોય છે.
તે સામાન્ય રીતે કુલ કોષીય $DNA$ ના આશરે $1-5\%$ જેટલું હોય છે.

(C) કોષરસ એક પોલીફેઝીક કલિલિય તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે તે ખ્યાલ સૌ પ્રથમ $R.A. Fisher$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. આ સિદ્ધાંત સમજાવે છે કે કોષરસ એ માત્ર એક સાદું દ્રાવણ નથી,પરંતુ વિવિધ કલાઓમાં રહેલા પદાર્થોનું એક જટિલ મિશ્રણ છે,જે તેના વિશિષ્ટ ભૌતિક ગુણધર્મો અને દેહધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ માટે જવાબદાર છે.

(A) પ્રાણી કોષોમાં,પ્રોટીન સંશ્લેષણની પ્રક્રિયા રીબોઝોમ દ્વારા થાય છે.
રીબોઝોમ કોષરસમાં (મુક્ત રીતે સાયટોસોલમાં અથવા ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ સાથે જોડાયેલા) અને કણાભસૂત્ર જેવી અંગિકાઓમાં પણ જોવા મળે છે.
તેથી,પ્રોટીન સંશ્લેષણ કોષરસ અને કણાભસૂત્રમાં આવેલા રીબોઝોમ પર થાય છે.

(B) $informosome$ એ કોષરસમાં જોવા મળતો કણ છે જે પ્રોટીન સાથે જોડાયેલા $m-RNA$ નો બનેલો હોય છે.
આ સંકુલ કોષની અંદર $m-RNA$ ના વહન અને સંગ્રહમાં ભાગ લે છે.
તેઓ $m-RNA$ ને ન્યુક્લિએઝ દ્વારા થતા વિઘટનથી બચાવે છે અને તેના ભાષાંતર (translation) નું નિયમન કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) ઈન્ફ્રોઝોમ્સ,જેને ઈન્ફોર્મોઝોમ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે કોષરસમાં જોવા મળતા કણો છે જે મેસેન્જર $RNA$ $(m-RNA)$ અને વિશિષ્ટ પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે.
આ સંકુલ સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષરસમાં $m-RNA$ ના વહન અને સ્થિરતામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,સાચું બંધારણ $m-RNA$ અને પ્રોટીન્સ છે.

(B) કોષનું કોષરસ બે અવસ્થાઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે: $plasmasol$ (પ્રવાહી અવસ્થા) અને $plasmagel$ (જેલ જેવી ઘટ્ટ અવસ્થા).
$sol$ અને $gel$ અવસ્થાઓ વચ્ચેનું આ આંતર-રૂપાંતરણ એક પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયા કોષરસના ભૌતિક ગુણધર્મો જેવા કે સ્નિગ્ધતા અને પ્રોટીન તંતુઓની ગોઠવણીમાં થતા ફેરફારો,તેમજ $pH$ અને આયન સાંદ્રતા જેવા રાસાયણિક પરિબળો દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયાને $physico-chemical$ (ભૌતિક-રાસાયણિક) ઘટના તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) ગોલ્ગીકાય એ પટલમય અંગિકાઓ છે જે સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળે છે.
$1$. પ્રોકેરિયોટ્સમાં ગોલ્ગીકાય જેવી પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
$2$. સસ્તનના પુખ્ત રક્તકણો $(R.B.C.s)$ હિમોગ્લોબિન માટે જગ્યા વધારવા માટે કોષકેન્દ્ર અને ગોલ્ગીકાય જેવી મોટાભાગની અંગિકાઓ ગુમાવે છે.
$3$. અકોષીય સજીવો (જેમ કે વાયરસ) માં ગોલ્ગીકાય જેવી કોષીય રચનાઓ હોતી નથી.
તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પોમાં ગોલ્ગીકાય ગેરહાજર હોય છે.

(C) સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,મોટાભાગનું $DNA$ કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળે છે. જોકે,કેટલીક અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ પણ પોતાનું વર્તુળાકાર $DNA$ ધરાવે છે. આ અંગિકાઓ કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ છે. તેઓ પોતાનું $DNA$ અને રિબોઝોમ ધરાવે છે,જે તેમને તેમના કેટલાક પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા આપે છે. તેથી,સાચો સમૂહ કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ છે.

(A) હરિતકણ અને કણાભસૂત્ર બંને સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતી અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ છે.
તે બંને પોતાનું વર્તુળાકાર $DNA$ અને રિબોઝોમ્સ ધરાવે છે,જે તેમને તેમના પોતાના પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા આપે છે.
હરિતકણ વનસ્પતિકોષો અને કેટલાક પ્રોટિસ્ટમાં જોવા મળે છે,જ્યારે કણાભસૂત્ર લગભગ તમામ સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,જેમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીકોષ બંનેનો સમાવેશ થાય છે,જોવા મળે છે.
જોકે,હરિતકણ પ્રાણીકોષમાં હોતા નથી,જ્યારે કણાભસૂત્ર વનસ્પતિ અને પ્રાણીકોષ બંનેમાં હોય છે.
તેથી,'તે બંને પ્રાણીકોષમાં આવેલા હોય છે' તે વિધાન ખોટું છે.

(C) કોષીય અંગિકાઓને પટલની હાજરી કે ગેરહાજરીના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. પટલમય અંગિકાઓમાં કોષકેન્દ્ર,અંતઃકોષરસજાળ,કણાભસૂત્ર,હરિતકણ,ગોલ્ગીકાય અને લાયસોઝોમનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. પટલવિહીન અંગિકાઓ એવી અંગિકાઓ છે જેની ફરતે કોઈ એકમ પટલ (unit membrane) હોતું નથી.
$3$. રિબોઝોમ એ પટલવિહીન અંગિકા છે જે આદિકોષકેન્દ્રી અને સુકોષકેન્દ્રી બંને કોષોમાં જોવા મળે છે.
$4$. કોષકેન્દ્રિકા એ કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલો ઘટ્ટ વિસ્તાર છે જેની ફરતે પણ કોઈ પટલ હોતું નથી.
તેથી,રિબોઝોમ અને કોષકેન્દ્રિકાની જોડ પટલવિહીન છે.

(B) અર્ધ-સ્વયંજનિત અંગિકાઓ એવી અંગિકાઓ છે જે પોતાનું $DNA$ અને રીબોઝોમ ધરાવે છે,જે તેમને તેમના પોતાના કેટલાક પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરવાની અને કોષચક્રથી સ્વતંત્ર રીતે સ્વયંજનન કરવાની ક્ષમતા આપે છે.
હરિતકણ અને કણાભસૂત્રને અર્ધ-સ્વયંજનિત અંગિકાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ પોતાનું વર્તુળાકાર $DNA$,$RNA$ અને $70S$ રીબોઝોમ ધરાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) ખોટું વિધાન $A$ છે. લાયસોઝોમ એ એકલ પટલમય (single-membrane) અંગિકા છે,બેવડું આવરણ ધરાવતી નથી. તે ગોલ્ગી પ્રસાધનમાંથી પુટિકા સ્વરૂપે છૂટી પડે છે અને તેમાં જલવિભાજક ઉત્સેચકો (acid hydrolases) હોય છે જે કાર્બોદિતો,પ્રોટીન,લિપિડ અને ન્યુક્લિક એસિડનું પાચન કરી શકે છે. વિકલ્પ $B$,$C$ અને $D$ એ અનુક્રમે અંતઃકોષરસજાળ,રંગકણ અને સ્ફેરોઝોમ્સ વિશેની સાચી માહિતી આપે છે.

(A) ન્યુક્લિઈક એસિડ ($DNA$ અને $RNA$) નીચેની અંગિકાઓમાં જોવા મળે છે:
$1$. કોષકેન્દ્ર: $DNA$ અને $RNA$ ધરાવે છે.
$2$. કણાભસૂત્ર: પોતાનું $DNA$ અને $RNA$ (રિબોઝોમ્સ) ધરાવે છે.
$3$. હરિતકણ: પોતાનું $DNA$ અને $RNA$ (રિબોઝોમ્સ) ધરાવે છે.
$4$. કોષરસ: $RNA$ (રિબોઝોમ્સ અને $tRNA$ વગેરે સ્વરૂપે) ધરાવે છે.
તેથી,ન્યુક્લિઈક એસિડ ધરાવતો સમૂહ કોષકેન્દ્ર,કણાભસૂત્ર,હરિતકણ અને કોષરસ છે.

(D) સિસ્ટર્ની એ ચપટી,કોથળી જેવી રચનાઓ છે જે અંતઃકોષરસજાળ $(ER)$ અને ગોલ્ગીકાય બંનેના લાક્ષણિક ઘટકો છે.
અંતઃકોષરસજાળમાં,તે ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ ના જાળાનો ભાગ છે.
ગોલ્ગીકાયમાં,તે એકબીજાને સમાંતર ગોઠવાયેલી હોય છે અને પ્રોટીન તથા લિપિડના રૂપાંતરણ,પેકેજિંગ અને વર્ગીકરણમાં સામેલ હોય છે.
તેથી,સિસ્ટર્ની આ બંને અંગિકાઓમાં જોવા મળે છે.

(C) અંતઃપટલ તંત્ર એવી અંગિકાઓનું બનેલું છે જેમના કાર્યો એકબીજા સાથે સંકલિત હોય છે. આમાં અંતઃકોષરસજાળ $(ER)$,ગોલ્ગીકાય,લાયસોઝોમ અને રસધાનીનો સમાવેશ થાય છે. જોકે કણાભસૂત્ર,હરિતકણ અને પેરોક્સિસોમ અંતઃપટલ તંત્રનો ભાગ નથી કારણ કે તેમના કાર્યો ઉપર જણાવેલ અંગિકાઓ સાથે સંકલિત હોતા નથી,તેથી અંતઃપટલ તંત્ર બનાવતા અંગિકાઓનો સાચો સમૂહ $ER$,લાયસોઝોમ,ગોલ્ગીકાય અને રસધાની છે.

(C) લાયસોઝોમ એ પટલમય પુટિકામય રચનાઓ છે જે ગોલ્ગીકાયમાં પેકેજિંગની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે.
જોકે,લાયસોઝોમમાં રહેલા ઉત્સેચકો (એસિડ હાઇડ્રોલેઝ) ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ સાથે જોડાયેલા રિબોઝોમ્સ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે.
આ ઉત્સેચકો ત્યારબાદ ગોલ્ગીકાયમાં પ્રક્રિયા,ફેરફાર અને પુટિકાઓમાં પેકેજિંગ માટે મોકલવામાં આવે છે,જે અંતે લાયસોઝોમ બને છે.
તેથી,અંતઃકોષરસજાળ અને ગોલ્ગીકાય બંને લાયસોઝોમની રચનામાં ભાગ ભજવે છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ક્રિસ્ટી: આ કણાભસૂત્રના અંતઃપટલના ગડીમય પ્રવર્ધો છે,જે જૈવરાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે. તેથી,$(a) - (ii)$.
$(b)$ સિસ્ટર્ની: આ ગોલ્ગીકાયમાં આવેલી તકતી જેવી ચપટી કોથળીઓ છે. તેથી,$(b) - (iii)$.
$(c)$ થાઈલેકોઈડ: આ હરિતકણના સ્ટ્રોમામાં આવેલી ચપટી,પટલમય કોથળી જેવી રચનાઓ છે. તેથી,$(c) - (i)$.
$(d)$ કાઈનેટોકોર્સ: આ રંગસૂત્રોના સેન્ટ્રોમિયરની સપાટી પર આવેલી તકતી જેવી રચનાઓ છે,જ્યાં કોષવિભાજન દરમિયાન ત્રાકતંતુઓ જોડાય છે. તેથી,$(d) - (iv)$.
આમ,સાચો ક્રમ $(a-ii, b-iii, c-i, d-iv)$ છે.

(D) જે કોષઅંગિકા પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઓક્સિડાઈઝિંગ ઉત્સેચકો ધરાવે છે તે $Peroxisome$ (પેરોક્સિઝોમ) છે.
પેરોક્સિઝોમ એ નાની,પટલમય અંગિકાઓ છે જે લિપિડના ચયાપચયમાં અને $catalase$ (કેટાલેઝ) તથા $peroxidase$ (પેરોક્સિડેઝ) જેવા ઉત્સેચકોનો ઉપયોગ કરીને હાઇડ્રોજન પેરોક્સાઇડ જેવા પ્રતિક્રિયાશીલ ઓક્સિજન ઘટકોને પાણી અને ઓક્સિજનમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) હેલા $(HeLa)$ કોષો એ $1951$ માં હેન્રિએટા લેક્સના સર્વાઇકલ કેન્સરના કોષોમાંથી મેળવેલી અમર કોષ રેખા છે.
તેનો ઉપયોગ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં કેન્સર કોષોના વર્તનનો અભ્યાસ કરવા,દવાઓનું પરીક્ષણ કરવા અને કોષીય પ્રક્રિયાઓને સમજવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે.
તે કેન્સરના કોષો હોવાથી,તેનો ઉપયોગ સંશોધન પ્રયોગશાળાઓમાં કેન્સર કોષોની વૃદ્ધિ $(A)$ માટે થાય છે અને કેન્સર કોષ જીવવિજ્ઞાન સંબંધિત વિવિધ વ્યુત્પન્નો અને અભ્યાસોમાં $(B)$ પણ થાય છે.
તેથી,$(A)$ અને $(B)$ બંને હેલા કોષોના સાચા ઉપયોગો છે.

(A) પુખ્ત સસ્તન પ્રાણીઓના રક્તકણો $(RBCs)$ ઓક્સિજનના વહન માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
હિમોગ્લોબિન માટે ઉપલબ્ધ જગ્યા વધારવા માટે,પરિપક્વતા દરમિયાન તેઓ તેમનું કોષકેન્દ્ર,કણાભસૂત્ર,અંતઃકોષરસજાળ અને અન્ય પટલમય અંગિકાઓ ગુમાવે છે.
તેઓ $CO_2$ ના વહન માટે કાર્બોનિક એનહાઈડ્રેસ અને અજારક શ્વસન દ્વારા ઉર્જા ઉત્પાદન માટે ગ્લાયકોલિટીક ઉત્સેચકો જાળવી રાખે છે.

(D) પ્રાણીકોષો એ સુકોષકેન્દ્રી કોષો છે જેમાં મજબૂત કોષદિવાલ અને રંજકકણો (જેમ કે હરિતકણ) નો અભાવ હોય છે.
વનસ્પતિ કોષોમાં સેલ્યુલોઝની બનેલી કોષદિવાલ અને પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે હરિતકણ હોય છે,જે પ્રાણીકોષમાં ગેરહાજર હોય છે.
પ્રાણીકોષ અને વનસ્પતિ કોષ બંનેમાં કોષરસપટલ,કણાભસૂત્ર અને અન્ય અંગિકાઓ હોય છે.
તારાકેન્દ્ર સામાન્ય રીતે પ્રાણીકોષમાં હાજર હોય છે અને મોટાભાગના ઉચ્ચ કક્ષાના વનસ્પતિ કોષોમાં ગેરહાજર હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) લાઈટ કમ્પાઉન્ડ માઈક્રોસ્કોપનું કુલ મેગ્નિફિકેશન, આઈપીસ લેન્સની મેગ્નિફિકેશન ક્ષમતા અને ઓબ્જેક્ટિવ લેન્સની મેગ્નિફિકેશન ક્ષમતાના ગુણાકાર દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
સૂત્ર: $\text{Total Magnification} = (\text{Magnification of Eyepiece}) \times (\text{Magnification of Objective Lens})$.
તેથી, મેગ્નિફિકેશન ક્ષમતા આઈપીસ લેન્સ અને ઓબ્જેક્ટિવ લેન્સ બંને પર આધાર રાખે છે.

(D) $Phase \ contrast \ microscope$ (ફેઝ કોન્ટ્રાસ્ટ સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર) ખાસ કરીને જીવંત અને અભિરંજિત ન કરેલા કોષોની ગતિના અવલોકન માટે બનાવવામાં આવ્યું છે.
તે પારદર્શક નમૂનામાંથી પસાર થતા પ્રકાશના ફેઝ શિફ્ટને પ્રતિબિંબમાં તેજસ્વી ફેરફારોમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
જીવંત કોષો ઘણીવાર પારદર્શક હોય છે અને તેમને અભિરંજિત કરવાની જરૂર પડતી નથી (જેનાથી તેઓ મૃત્યુ પામી શકે છે),તેથી આ સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર તેમના આકાર અને ગતિનું વાસ્તવિક સમયમાં વિગતવાર અવલોકન કરવાની મંજૂરી આપે છે.
ઈલેક્ટ્રોન સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર માટે નમૂનો મૃત અને નિર્જલીકૃત હોવો જરૂરી છે,તેથી તે ગતિના અવલોકન માટે યોગ્ય નથી.

(C) લાઈટ માઈક્રોસ્કોપનું રિઝોલ્યુશન $(d)$ સૂત્ર $d = \frac{0.61 \lambda}{NA}$ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે,જ્યાં $\lambda$ એ વપરાતા પ્રકાશની તરંગલંબાઈ છે અને $NA$ એ ઓબ્જેક્ટિવ લેન્સનું ન્યુમેરિકલ એપર્ચર છે.
શ્રેષ્ઠ રિઝોલ્યુશન મેળવવા માટે,$d$ નું મૂલ્ય શક્ય તેટલું નાનું હોવું જોઈએ.
કારણ કે $d$ એ તરંગલંબાઈ $(\lambda)$ ના સીધા પ્રમાણમાં છે,તેથી સૌથી ટૂંકી તરંગલંબાઈ ધરાવતા પ્રકાશનો ઉપયોગ કરવાથી $d$ નું મૂલ્ય સૌથી નાનું મળશે,જે ઉચ્ચતમ રિઝોલ્યુશન પ્રદાન કરશે.
દ્રશ્યમાન વર્ણપટના રંગોમાં,પીળા,લીલા અથવા લાલ પ્રકાશની સરખામણીમાં વાદળી પ્રકાશની તરંગલંબાઈ સૌથી ટૂંકી (આશરે $450-495 \ nm$) હોય છે.
તેથી,લાઈટ માઈક્રોસ્કોપ માટે વાદળી પ્રકાશ શ્રેષ્ઠ રિઝોલ્યુશન આપે છે.

(D) કોષકેન્દ્ર અભિરંજક એવા રંગકો છે જે કોષકેન્દ્રના ઘટકો જેવા કે ક્રોમેટિન અને રંગસૂત્રો સાથે વિશિષ્ટ રીતે જોડાય છે.
એસિટોકાર્માઈન એ એક જાણીતું કોષકેન્દ્ર અભિરંજક છે જેનો ઉપયોગ સાયટોલોજીકલ અભ્યાસમાં રંગસૂત્રોને અભિરંજિત કરવા માટે થાય છે.
હીમેટોક્ઝિલીન એ એક બેઝિક રંગક છે જે કોષકેન્દ્ર અભિરંજક તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનો ઉપયોગ હિસ્ટોલોજીમાં કોષકેન્દ્રને વાદળી કે જાંબલી રંગ આપવા માટે થાય છે.
સેફ્રેનીનનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે વનસ્પતિ પેશીઓમાં કાઉન્ટરસ્ટેઈન તરીકે થાય છે અને તે મુખ્યત્વે કોષકેન્દ્ર અભિરંજક તરીકે વર્ગીકૃત નથી.
તેથી,એસિટોકાર્માઈન અને હીમેટોક્ઝિલીન બંનેનો ઉપયોગ કોષકેન્દ્ર અભિરંજક તરીકે થાય છે.

(C) ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપમાં,દ્રશ્ય પ્રકાશને બદલે ઈલેક્ટ્રોનનો બીમ (કિરણપુંજ) પ્રકાશના સ્ત્રોત તરીકે વપરાય છે.
ઈલેક્ટ્રોન બીમની તરંગલંબાઈ દ્રશ્ય પ્રકાશ કરતા ઘણી ઓછી હોવાથી,ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપ પ્રકાશ માઈક્રોસ્કોપની સરખામણીમાં ઘણી વધારે રિઝોલ્યુશન અને મેગ્નિફિકેશન (મોટવણી) આપે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) માઈક્રોસ્કોપની વિભેદનક્ષમતા એટલે કે બે નજીક રહેલી વસ્તુઓને અલગ પાડવાની તેની ક્ષમતા.
પ્રકાશિત માઈક્રોસ્કોપ (Light microscope) માટે વિભેદનક્ષમતા આશરે $0.2 \mu m$ અથવા $2000 \mathring A$ હોય છે.
ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપ માટે,ઈલેક્ટ્રોનની ખૂબ જ ટૂંકી તરંગલંબાઈને કારણે,તેની વિભેદનક્ષમતા ઘણી વધારે હોય છે,જે સામાન્ય રીતે $1 \mathring A$ થી $10 \mathring A$ ની વચ્ચે હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$10 \mathring A$ એ ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપની વિભેદનક્ષમતા માટે સ્વીકૃત પ્રમાણભૂત મૂલ્ય છે.

(D) જૈવ અભિરંજન (vital stain) એ એવું રંજકદ્રવ્ય છે જે જીવંત કોષોને માર્યા વગર અભિરંજિત કરવા માટે વપરાય છે.
$Janus \ Green$ નો ઉપયોગ જીવંત કોષોમાં કણાભસૂત્રને અભિરંજિત કરવા માટે થાય છે.
$Methylene \ Blue$ નો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે જીવંત કોષોના કોષકેન્દ્રને જોવા માટે કરવામાં આવે છે.
$Neutral \ Red$ પણ એક જાણીતું જૈવ અભિરંજન છે જેનો ઉપયોગ જીવંત કોષોમાં રસધાની અને લાયસોઝોમનો અભ્યાસ કરવા માટે થાય છે.
આ ત્રણેય જૈવ અભિરંજનના ઉદાહરણો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) ભારતીય કોષવિદ્યા (Cytology) ના પિતા $A.K. Sharma$ છે.
તેઓ ભારતમાં વનસ્પતિ કોષવિદ્યા અને સાયટોજેનેટિક્સના ક્ષેત્રમાં તેમના મહત્વપૂર્ણ યોગદાન માટે જાણીતા છે.

(D) આપેલ તમામ અંગિકાઓ,જેમાં $Peroxisomes$ (પેરોક્સિઝોમ),$Ribosomes$ (રિબોઝોમ) અને $Lysosomes$ (લાઈસોઝોમ) નો સમાવેશ થાય છે,તે પ્રાણીકોષમાં જોવા મળે છે.
$Peroxisomes$ લિપિડ ચયાપચય અને હાઇડ્રોજન પેરોક્સાઇડના ડિટોક્સિફિકેશનમાં મદદ કરે છે.
$Ribosomes$ પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે.
$Lysosomes$ કોષીય પાચન માટે હાઇડ્રોલેટિક ઉત્સેચકો ધરાવે છે.
આ તમામ અંગિકાઓ પ્રાણીકોષમાં હાજર હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ (આમાંથી એક પણ નહિ) છે.

(D) ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપીમાં, નમૂનાનો કોન્ટ્રાસ્ટ વધારવા માટે ભારે ધાતુના ક્ષારોનો અભિરંજક તરીકે ઉપયોગ થાય છે।
$Osmium \ tetroxide$ $(OsO_4)$ નો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ફિક્સેટિવ અને અભિરંજક તરીકે થાય છે કારણ કે તે લિપિડ્સ અને પ્રોટીન સાથે જોડાય છે, જે ઈલેક્ટ્રોનને અસરકારક રીતે સ્કેટર કરે છે અને પરિણામી ઈમેજમાં ઉચ્ચ કોન્ટ્રાસ્ટ પ્રદાન કરે છે।

(C) ડિફરન્શીયલ સેન્ટ્રીફ્યુગેશન એ કોષ અંગિકાઓને તેમના કદ,આકાર અને ઘનતાના આધારે અલગ કરવા માટે વપરાતી તકનીક છે.
આ પ્રક્રિયામાં,કોષના હોમોજીનેટને વિવિધ ગતિએ કેન્દ્રત્યાગી બળ (centrifugal force) આપવામાં આવે છે.
કોષકેન્દ્ર જેવી ભારે અંગિકાઓ ઓછી ગતિએ પહેલા નીચે બેસી જાય છે,ત્યારબાદ માઈટોકોન્ડ્રિયા,લાયસોઝોમ્સ અને માઈક્રોસોમ્સ ક્રમશઃ વધુ ગતિએ અલગ પડે છે.
તેથી,અભ્યાસ માટે ચોક્કસ કોષીય ઘટકોને અલગ કરવા માટે આ પ્રમાણિત પદ્ધતિ છે.

(D) પુખ્ત વનસ્પતિ કોષ પ્રાણી કોષોથી અલગ પડે છે કારણ કે તેમાં કેટલીક વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાઓ હોય છે.
$1$. $\text{કોષદિવાલ}$: તે કોષને બંધારણીય આધાર અને રક્ષણ આપે છે।
$2$. $\text{રસધાની}$: પુખ્ત વનસ્પતિ કોષોમાં સામાન્ય રીતે એક મોટી કેન્દ્રીય રસધાની હોય છે જે કોષના કદનો મોટો ભાગ રોકે છે।
$3$. $\text{કોષરસ}$: તમામ જીવંત કોષોની જેમ, વનસ્પતિ કોષોમાં પણ કોષરસ હોય છે જ્યાં ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ થાય છે।
તેથી, પુખ્ત વનસ્પતિ કોષમાં આ તમામ ઘટકો હાજર હોય છે।

(B) કમ્પાઉન્ડ માઈક્રોસ્કોપનું કુલ મેગ્નીફિકેશન (મોટવણી) આઈપીસ લેન્સની મેગ્નીફિકેશન ક્ષમતા અને ઓબ્જેક્ટિવ લેન્સની મેગ્નીફિકેશન ક્ષમતાના ગુણાકાર દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
સૂત્ર: $\text{કુલ મેગ્નીફિકેશન} = \text{આઈપીસનું મેગ્નીફિકેશન} \times \text{ઓબ્જેક્ટિવનું મેગ્નીફિકેશન}$.
આપેલ છે: $\text{આઈપીસ} = 15x$, $\text{ઓબ્જેક્ટિવ} = 45x$.
ગણતરી: $15 \times 45 = 675$.
તેથી, કુલ મેગ્નીફિકેશન $675x$ થશે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$1$. કોષકેન્દ્ર એ $RNA$ સંશ્લેષણ (ટ્રાન્સક્રિપ્શન) નું સ્થાન છે.
$2$. લાઈસોઝોમને 'આત્મઘાતી કોથળીઓ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તે કોષીય પાચન સાથે સંકળાયેલ છે,પ્રોટીન સંશ્લેષણ સાથે નહીં. પ્રોટીન સંશ્લેષણ રીબોઝોમમાં થાય છે.
$3$. કણાભસૂત્ર એ જારક શ્વસન અને $ATP$ ઉત્પાદનનું સ્થાન છે.
$4$. કોષીયકંકાલ સૂક્ષ્મનલિકાઓ,સૂક્ષ્મતંતુઓ અને મધ્યવર્તી તંતુઓનું બનેલું હોય છે.

(A) 'સંપૂર્ણ કોષ' શબ્દ સામાન્ય રીતે લાક્ષણિક સુકોષકેન્દ્રી કોષનો નિર્દેશ કરે છે.
$A$. માઈક્રોઝોમ્સ એ કોષના વિભાજન (cell fractionation) દરમિયાન અંતઃકોષરસજાળમાંથી બનતી નાની કોથળીઓ છે.
$B$. ગોલ્ગીકાય એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોની પ્રમાણિત અંગિકા છે.
$C$. ગ્લાયોક્સિઝોમ્સ એ વનસ્પતિઓમાં,ખાસ કરીને અંકુરિત બીજમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ પેરોક્સિઝોમ્સ છે.
$D$. માઈક્રોટ્યુબ્યુલ્સ એ કોષપિંજરના આવશ્યક ઘટકો છે.
જોકે,કોષીય ઘટકો અંગેના પ્રમાણિત જીવવિજ્ઞાનના પ્રશ્નોના સંદર્ભમાં,'માઈક્રોઝોમ્સ' ને સાચી અંગિકા ગણવામાં આવતી નથી,પરંતુ તે કોષના વિભાજન દરમિયાન ઉદ્ભવતી કૃત્રિમ રચનાઓ છે. તેથી,જીવંત અને અખંડ કોષમાં તે સ્પષ્ટ અને કાર્યાત્મક અંગિકા તરીકે ગેરહાજર હોય છે.

(C) વનસ્પતિ કોષો અને પ્રાણી કોષો બંને સુકોષકેન્દ્રી કોષો છે,પરંતુ તેઓ તેમના પોષણની પદ્ધતિમાં નોંધપાત્ર તફાવત દર્શાવે છે.
વનસ્પતિ કોષો સ્વયંપોષી હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં હરિતકણ (chloroplasts) હોય છે અને તેઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવવા માટે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા કરે છે.
પ્રાણી કોષો પરપોષી હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં હરિતકણનો અભાવ હોય છે અને પોષણ મેળવવા માટે તેમણે કાર્બનિક પદાર્થોનું સેવન કરવું પડે છે.
જોકે બંને પ્રકારના કોષો શ્વસન અને વૃદ્ધિની પ્રક્રિયા કરે છે,અને કેટલાક પ્રાણી કોષો હલનચલન દર્શાવે છે,પરંતુ તેઓ ઉર્જા કેવી રીતે મેળવે છે તે અંગેનો મૂળભૂત જૈવિક તફાવત તેમની પોષણની પદ્ધતિ છે.

(D) ડિફરન્શિયલ અને ડેન્સિટી ગ્રેડિયન્ટ સેન્ટ્રીફ્યુગેશન એ એક એવી તકનીક છે જેનો ઉપયોગ ઉપકોષીય ઘટકોને તેમના કદ,આકાર અને ઘનતાના આધારે અલગ કરવા માટે થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં,કોષીય હોમોજીનેટ્સને અલગ-અલગ ઝડપે કેન્દ્રત્યાગી બળ (centrifugal force) આપવામાં આવે છે,જેનાથી કોષકેન્દ્ર,કણાભસૂત્ર અને રિબોઝોમ જેવા અંગિકાઓને અલગ-અલગ ભાગોમાં મેળવી શકાય છે.

(C) કોષવિજ્ઞાનમાં અલ્ટ્રાસોનિક ધ્વનિ તરંગોનો ઉપયોગ કરતી પદ્ધતિને 'સોનિકેશન' કહેવામાં આવે છે,જે કોષના વિઘટન (Cell fractionation) ની પ્રક્રિયાનું એક મહત્વનું પગલું છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,કોષરસપટલને તોડવા અને કોષોને ખોલીને તેમાંથી કોષીય અંગિકાઓ અને દ્રવ્યોને મુક્ત કરવા માટે ઉચ્ચ આવૃત્તિવાળા અલ્ટ્રાસોનિક તરંગોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,જેથી આગળનું વિશ્લેષણ કરી શકાય.

(D) રંગસૂત્રો ક્રોમેટિનના બનેલા હોય છે,જે $DNA$ અને પ્રોટીન ધરાવે છે. કોષ વિભાજન દરમિયાન રંગસૂત્રોને જોવા માટે સાયટોલોજીમાં વિવિધ અભિરંજકોનો ઉપયોગ થાય છે.
$1$. એસિટોકેર્માઈન એ એક સામાન્ય ન્યુક્લિયર અભિરંજક છે જેનો ઉપયોગ સ્ક્વોશ તૈયારીઓમાં રંગસૂત્રોને અભિરંજિત કરવા માટે થાય છે.
$2$. હિમેટોક્સિલિન એક બેઝિક ડાઈ છે જે રંગસૂત્રોમાં રહેલા $DNA$ જેવા એસિડિક ઘટકો સાથે જોડાય છે અને તેને વાદળી કે જાંબલી રંગ આપે છે.
$3$. ફ્યુલજન અભિરંજક એ એક વિશિષ્ટ હિસ્ટોકેમિકલ પદ્ધતિ છે જેનો ઉપયોગ રંગસૂત્રીય $DNA$ ને ઓળખવા માટે થાય છે,જે તેને લાલ-જાંબલી રંગ આપે છે.
આ તમામ અભિરંજકોનો ઉપયોગ રંગસૂત્રોને અભિરંજિત કરવા માટે થતો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) માઈક્રોસ્કોપનો રિઝોલ્વીંગ પાવર એટલે કે બે નજીક રહેલી વસ્તુઓને અલગ રીતે જોવાની તેની ક્ષમતા.
પ્રકાશિત માઈક્રોસ્કોપ માટે રિઝોલ્યુશન આશરે $0.2 \text{ } \mu\text{m}$ અથવા $200 \text{ nm}$ હોય છે.
ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપમાં દ્રશ્ય પ્રકાશની સરખામણીમાં ઈલેક્ટ્રોનની તરંગલંબાઈ ઘણી ઓછી હોવાથી તેનું રિઝોલ્યુશન ઘણું વધારે હોય છે.
સામાન્ય ટ્રાન્સમિશન ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપનો રિઝોલ્વીંગ પાવર આશરે $0.2 \text{ nm}$ થી $0.5 \text{ nm}$ હોય છે.
$0.5 \text{ nm}$ ને માઈક્રોમીટરમાં ફેરવતા: $0.5 \text{ nm} = 0.5 \times 10^{-3} \text{ } \mu\text{m} = 0.0005 \text{ } \mu\text{m}$.
જોકે,પાઠ્યપુસ્તકના પ્રશ્નોના સંદર્ભમાં,આપેલા વિકલ્પોમાંથી $0.0000005 \text{ } \mu\text{m}$ ને સૈદ્ધાંતિક મર્યાદા તરીકે ગણવામાં આવે છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ સૌથી યોગ્ય છે.

(C) ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપને કારણે કોષવિજ્ઞાનમાં મળેલી મોટી સફળતાનું મુખ્ય કારણ લાઈટ માઈક્રોસ્કોપની તુલનામાં તેની ઘણી વધારે વિભેદન શક્તિ (resolving power) છે.
વિભેદન શક્તિ એટલે બે નજીક રહેલી વસ્તુઓને અલગ પાડવાની ઓપ્ટિકલ સાધનની ક્ષમતા.
ઈલેક્ટ્રોનની તરંગલંબાઈ દ્રશ્ય પ્રકાશ (ફોટોન) કરતા ઘણી ટૂંકી હોય છે.
એબે (Abbe) ના નિયમ મુજબ,વિભેદન શક્તિ એ વપરાતા વિકિરણની તરંગલંબાઈના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે.
તેથી,ઈલેક્ટ્રોન બીમની ટૂંકી તરંગલંબાઈને કારણે ઘણી વધારે રિઝોલ્યુશન મળે છે,જે કણાભસૂત્ર,રીબોઝોમ્સ અને અંતઃકોષરસજાળ જેવા અંગિકાઓની અતિસૂક્ષ્મ રચનાઓ જોવામાં મદદ કરે છે,જે લાઈટ માઈક્રોસ્કોપ હેઠળ જોઈ શકાતી નથી.

(D) સામાન્ય લાઈટ કમ્પાઉન્ડ માઈક્રોસ્કોપમાં,ઓબ્જેક્ટિવ લેન્સ સામાન્ય રીતે વિવિધ મોટવણી ક્ષમતા ધરાવે છે,જેમ કે $4X$ (સ્કેનિંગ),$10X$ (લો પાવર),$40X$ અથવા $45X$ (હાઈ પાવર),અને $100X$ (ઓઈલ ઈમર્ઝન).
ઓઈલ ઈમર્ઝન લેન્સને હાઈ મેગ્નિફિકેશન પર માઈક્રોસ્કોપની ન્યુમેરિકલ એપર્ચર અને રિઝોલ્યુશન વધારવા માટે ઈમર્ઝન ઓઈલ સાથે વાપરવા માટે બનાવવામાં આવે છે.
તેથી,ઓઈલ ઈમર્ઝન લેન્સની મોટવણી ક્ષમતા $100X$ છે.

(D) ફ્લોરોસેન્ટ માઈક્રોસ્કોપ એ એક વિશિષ્ટ પ્રકારનું ઓપ્ટિકલ માઈક્રોસ્કોપ છે જે કાર્બનિક કે અકાર્બનિક પદાર્થોના ગુણધર્મોનો અભ્યાસ કરવા માટે પરાવર્તન અને શોષણની સાથે અથવા તેના બદલે ફ્લોરોસેન્સ અને ફોસ્ફોરેસેન્સનો ઉપયોગ કરે છે.
તેનો મુખ્ય ઉપયોગ ફ્લોરોક્રોમ ડાઈ (ફ્લોરોસેન્ટ પ્રોબ્સ) વડે કોષના ચોક્કસ બંધારણો અથવા અણુઓને અભિરંજિત કરીને તેમનું સ્થાન નક્કી કરવા માટે થાય છે.
જ્યારે આ રંજકદ્રવ્યોને પ્રકાશની ચોક્કસ તરંગલંબાઈ દ્વારા ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેઓ લાંબી તરંગલંબાઈનો પ્રકાશ ઉત્સર્જિત કરે છે,જે સંશોધકોને કોષની અંદર લક્ષિત ઘટકોનું ચોક્કસ સ્થાન જોવામાં મદદ કરે છે.

(B) કોષની સૂક્ષ્મ રચનાનો અભ્યાસ કરવા માટે ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપ $(EM)$ સૌથી ઉત્તમ સાધન છે,કારણ કે તે નમૂનાને પ્રકાશિત કરવા માટે પ્રકાશને બદલે ઈલેક્ટ્રોનના કિરણોનો ઉપયોગ કરે છે.
ઈલેક્ટ્રોનની તરંગલંબાઈ ખૂબ જ ટૂંકી હોવાને કારણે,તે પ્રકાશ માઈક્રોસ્કોપની તુલનામાં ઘણી વધારે રિઝોલ્યુશન અને મેગ્નિફિકેશન (મોટવણી) પ્રદાન કરે છે.
જોકે સ્કેનીંગ ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપ $(SEM)$ સપાટીની રચના જોવા માટે ઉત્તમ છે,પરંતુ ટ્રાન્સમિશન ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપ $(TEM)$ (જે $EM$ નો એક પ્રકાર છે) ખાસ કરીને કોષની આંતરિક સૂક્ષ્મ રચનાનો ઉચ્ચ રિઝોલ્યુશન પર અભ્યાસ કરવા માટે વપરાય છે.

(C) વિભેદક સેન્ટ્રીફ્યુગેશન એ કોષ અંગિકાઓને તેમના કદ,આકાર અને ઘનતાના આધારે અલગ પાડવા માટે વપરાતી એક તકનીક છે. આ પ્રક્રિયામાં,કોષના હોમોજેનેટને સેન્ટ્રીફ્યુગેશનના વધતા વેગ પર રાખવામાં આવે છે,જે અંગિકાઓને અલગ-અલગ દરે નીચે બેસવા (sediment) દે છે,જેનાથી તેઓ એકબીજાથી અલગ થઈ જાય છે.

(D) $\text{ફેઝ } \theta \text{ext{ } } \text{કોન્ટ્રાસ્ટ } \theta \text{ext{ } } \text{માઈક્રોસ્કોપ}$ નો ઉપયોગ ખાસ કરીને જીવંત અને અભિરંજિત ન કરેલા કોષોને તેમની ગતિશીલ અવસ્થામાં જોવા માટે થાય છે। સામાન્ય લાઈટ માઈક્રોસ્કોપથી વિપરીત, તે પારદર્શક નમૂનામાંથી પસાર થતા પ્રકાશના ફેઝ શિફ્ટને ઈમેજમાં તેજસ્વી ફેરફારોમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જેનાથી ફિક્સેશન કે સ્ટેઈનિંગની જરૂર વગર જીવંત કોષોની આંતરિક રચનાઓ જોઈ શકાય છે।

(C) માઈક્રોઝોમ્સ એ અંતઃકોષરસજાળમાંથી બનતી નાની,પુટિકા જેવી રચનાઓ છે જે પ્રયોગશાળામાં કોષોને તોડતી વખતે ઉત્પન્ન થાય છે.
આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે કોષ વિભાજન (cell fractionation) દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે,જેમાં અલ્ટ્રાસોનિક ધ્વનિ તરંગો (સોનિકેશન) અથવા હાઈ-સ્પીડ હોમોજનાઈઝેશનનો ઉપયોગ કરીને કોષોને તોડવામાં આવે છે.
કોષના વિઘટન પછી,કોષના ઘટકોને અલગ-અલગ સેન્ટ્રિફ્યુગેશન દ્વારા છૂટા પાડવામાં આવે છે અને માઈક્રોઝોમલ અંશને અલગ કરવામાં આવે છે.

(C) આપેલ કોષીય અંગિકાઓનું અંદાજિત કદ નીચે મુજબ છે:
$1$. $Ribosome$: સૌથી નાનું,વ્યાસમાં આશરે $15-25 \ nm$.
$2$. $Lysosome$: બદલાતું કદ,સામાન્ય રીતે વ્યાસમાં $0.1-0.5 \ \mu m$.
$3$. $Mitochondria$: સામાન્ય રીતે વ્યાસમાં $0.5-1.0 \ \mu m$ અને લંબાઈમાં $1.0-4.1 \ \mu m$.
$4$. $Chloroplast$: મોટું,સામાન્ય રીતે વ્યાસમાં $2-10 \ \mu m$.
તેથી,કદનો ચડતો ક્રમ આ મુજબ છે: $Ribosome < Lysosome < Mitochondria < Chloroplast$.