Hindi

Partial differentiation Questions in Hindi

Class 12 Mathematics · Continuity and Differentiation · Partial differentiation

61+

Questions

Hindi

Language

100%

With Solutions

Showing 37 of 61 questions in Hindi

1
DifficultMCQ
यदि $u = x^2 + y^2$ और $x = s + 3t, y = 2s - t$ है,तो $\frac{d^2u}{ds^2} = $
A
$12$
B
$32$
C
$36$
D
$10$

Solution

(D) दिया गया है: $u = x^2 + y^2$,$x = s + 3t$,$y = 2s - t$.
सबसे पहले,$s$ के सापेक्ष प्रथम अवकलज ज्ञात करें:
$\frac{dx}{ds} = 1$ और $\frac{dy}{ds} = 2$.
इसके बाद,$s$ के सापेक्ष द्वितीय अवकलज ज्ञात करें:
$\frac{d^2x}{ds^2} = 0$ और $\frac{d^2y}{ds^2} = 0$.
अब,चेन नियम का उपयोग करके $u$ का $s$ के सापेक्ष अवकलन करें:
$\frac{du}{ds} = 2x \frac{dx}{ds} + 2y \frac{dy}{ds}$.
$s$ के सापेक्ष पुनः अवकलन करने पर:
$\frac{d^2u}{ds^2} = 2 \left( \frac{dx}{ds} \right)^2 + 2x \frac{d^2x}{ds^2} + 2 \left( \frac{dy}{ds} \right)^2 + 2y \frac{d^2y}{ds^2}$.
मान रखने पर:
$\frac{d^2u}{ds^2} = 2(1)^2 + 2x(0) + 2(2)^2 + 2y(0) = 2(1) + 8 = 10$.
2
MediumMCQ
यदि $z = \frac{(x^4 + y^4)^{1/3}}{(x^3 + y^3)^{1/4}}$ है,तो $x\frac{\partial z}{\partial x} + y\frac{\partial z}{\partial y} = $
A
$\frac{1}{12}z$
B
$\frac{1}{4}z$
C
$\frac{1}{3}z$
D
$\frac{7}{12}z$

Solution

(D) दिया गया फलन $z = \frac{(x^4 + y^4)^{1/3}}{(x^3 + y^3)^{1/4}}$ है।
यह $x$ और $y$ का एक समघातीय (homogeneous) फलन है।
माना $f(x, y) = (x^4 + y^4)^{1/3}$ और $g(x, y) = (x^3 + y^3)^{1/4}$ है।
$f(x, y)$ की घात $n_1 = \frac{4}{3}$ है और $g(x, y)$ की घात $n_2 = \frac{3}{4}$ है।
चूँकि $z = \frac{f}{g}$ है,इसलिए $z$ की घात $n = n_1 - n_2 = \frac{4}{3} - \frac{3}{4} = \frac{16 - 9}{12} = \frac{7}{12}$ होगी।
समघातीय फलनों के लिए यूलर प्रमेय के अनुसार,यदि $z$,$n$ घात का एक समघातीय फलन है,तो $x\frac{\partial z}{\partial x} + y\frac{\partial z}{\partial y} = nz$ होता है।
$n = \frac{7}{12}$ प्रतिस्थापित करने पर,हमें $x\frac{\partial z}{\partial x} + y\frac{\partial z}{\partial y} = \frac{7}{12}z$ प्राप्त होता है।
3
MediumMCQ
यदि $z = \tan^{-1}\left(\frac{x}{y}\right)$ है,तो $z_x : z_y = $
A
$y:x$
B
$x:y$
C
$-y:x$
D
$-x:y$

Solution

(C) दिया गया है $z = \tan^{-1}\left(\frac{x}{y}\right)$.
सबसे पहले,$z$ का $x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन $(z_x)$ ज्ञात करें:
$z_x = \frac{\partial z}{\partial x} = \frac{1}{1 + (x/y)^2} \cdot \frac{1}{y} = \frac{1}{(y^2 + x^2)/y^2} \cdot \frac{1}{y} = \frac{y^2}{x^2 + y^2} \cdot \frac{1}{y} = \frac{y}{x^2 + y^2}$.
इसके बाद,$z$ का $y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन $(z_y)$ ज्ञात करें:
$z_y = \frac{\partial z}{\partial y} = \frac{1}{1 + (x/y)^2} \cdot \left(-\frac{x}{y^2}\right) = \frac{y^2}{x^2 + y^2} \cdot \left(-\frac{x}{y^2}\right) = -\frac{x}{x^2 + y^2}$.
अब,$z_x : z_y$ का अनुपात ज्ञात करें:
$z_x : z_y = \frac{y}{x^2 + y^2} : -\frac{x}{x^2 + y^2} = y : -x = -y : x$.
अतः,सही विकल्प $C$ है।
4
MediumMCQ
यदि $u = \frac{x + y}{x - y}$ है,तो $\frac{\partial u}{\partial x} + \frac{\partial u}{\partial y} = $
A
$\frac{1}{x - y}$
B
$\frac{2}{x - y}$
C
$\frac{1}{(x - y)^2}$
D
$\frac{2}{(x - y)^2}$

Solution

(B) दिया गया है $u = \frac{x + y}{x - y}$।
सबसे पहले,भागफल नियम (quotient rule) का उपयोग करके $x$ के सापेक्ष $u$ का आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{(x - y)(1) - (x + y)(1)}{(x - y)^2} = \frac{x - y - x - y}{(x - y)^2} = \frac{-2y}{(x - y)^2}$।
इसके बाद,भागफल नियम का उपयोग करके $y$ के सापेक्ष $u$ का आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{\partial u}{\partial y} = \frac{(x - y)(1) - (x + y)(-1)}{(x - y)^2} = \frac{x - y + x + y}{(x - y)^2} = \frac{2x}{(x - y)^2}$।
अब,दोनों आंशिक अवकलनों को जोड़ें:
$\frac{\partial u}{\partial x} + \frac{\partial u}{\partial y} = \frac{-2y}{(x - y)^2} + \frac{2x}{(x - y)^2} = \frac{2x - 2y}{(x - y)^2} = \frac{2(x - y)}{(x - y)^2} = \frac{2}{x - y}$।
5
MediumMCQ
यदि $u = \log ({x^2} + {y^2})$ है,तो $\frac{{\partial ^2}u}{\partial {x^2}} + \frac{{\partial ^2}u}{\partial {y^2}} = $
A
$\frac{1}{{{x^2} + {y^2}}}$
B
$0$
C
$\frac{{{x^2} - {y^2}}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}}$
D
$\frac{{{y^2} - {x^2}}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}}$

Solution

(B) दिया गया है $u = \log ({x^2} + {y^2})$.
सबसे पहले,$x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{{\partial u}}{{\partial x}} = \frac{1}{{{x^2} + {y^2}}} \cdot 2x = \frac{{2x}}{{{x^2} + {y^2}}}$.
अब,भागफल नियम का उपयोग करके $x$ के सापेक्ष दूसरा आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{{\partial ^2}u}{\partial {x^2}} = \frac{{({x^2} + {y^2}) \cdot 2 - 2x \cdot 2x}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}} = \frac{{2{x^2} + 2{y^2} - 4{x^2}}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}} = \frac{{2({y^2} - {x^2})}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}}$.
इसी प्रकार,$y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{{\partial u}}{{\partial y}} = \frac{1}{{{x^2} + {y^2}}} \cdot 2y = \frac{{2y}}{{{x^2} + {y^2}}}$.
अब,$y$ के सापेक्ष दूसरा आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{{\partial ^2}u}{\partial {y^2}} = \frac{{({x^2} + {y^2}) \cdot 2 - 2y \cdot 2y}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}} = \frac{{2{x^2} + 2{y^2} - 4{y^2}}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}} = \frac{{2({x^2} - {y^2})}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}}$.
इन दोनों परिणामों को जोड़ने पर:
$\frac{{\partial ^2}u}{\partial {x^2}} + \frac{{\partial ^2}u}{\partial {y^2}} = \frac{{2({y^2} - {x^2})}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}} + \frac{{2({x^2} - {y^2})}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}} = \frac{{2{y^2} - 2{x^2} + 2{x^2} - 2{y^2}}}{{{{({x^2} + {y^2})}^2}}} = 0$.
6
MediumMCQ
यदि $u = \sin^{-1}\left(\frac{y}{x}\right)$ है,तो $\frac{\partial u}{\partial x}$ का मान क्या होगा?
A
$-\frac{y}{x^2 + y^2}$
B
$\frac{x}{\sqrt{1 - y^2}}$
C
$-\frac{y}{\sqrt{x^2 - y^2}}$
D
$-\frac{y}{x\sqrt{x^2 - y^2}}$

Solution

(D) दिया गया है $u = \sin^{-1}\left(\frac{y}{x}\right)$.
$\frac{\partial u}{\partial x}$ ज्ञात करने के लिए,हम $y$ को अचर मानकर $x$ के सापेक्ष अवकलन करेंगे।
श्रृंखला नियम (chain rule) का उपयोग करते हुए,$\frac{d}{dx}(\sin^{-1}(v)) = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2}} \cdot \frac{dv}{dx}$.
यहाँ,$v = \frac{y}{x}$,इसलिए $\frac{\partial v}{\partial x} = y \cdot \frac{d}{dx}(x^{-1}) = y \cdot (-x^{-2}) = -\frac{y}{x^2}$.
इन मानों को अवकलन सूत्र में रखने पर:
$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{1}{\sqrt{1 - (\frac{y}{x})^2}} \cdot \left(-\frac{y}{x^2}\right)$
$= \frac{1}{\sqrt{\frac{x^2 - y^2}{x^2}}} \cdot \left(-\frac{y}{x^2}\right)$
$= \frac{x}{\sqrt{x^2 - y^2}} \cdot \left(-\frac{y}{x^2}\right)$
$= -\frac{y}{x\sqrt{x^2 - y^2}}$.
7
MediumMCQ
यदि $u = \tan^{-1}(\frac{y}{x})$ है,तो यूलर प्रमेय के अनुसार $x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y}$ का मान क्या होगा?
A
$0$
B
$\sin 2u$
C
$\tan u$
D
$\cos 2u$

Solution

(A) दिया गया है $u = \tan^{-1}(\frac{y}{x})$.
इसे हम $\tan u = \frac{y}{x}$ के रूप में लिख सकते हैं।
मान लीजिए $f(u) = \tan u = \frac{y}{x}$ है।
यहाँ,$f(u)$,$x$ और $y$ का $n = 0$ घात वाला एक समघात फलन है क्योंकि $\frac{ty}{tx} = (\frac{y}{x})^0 \cdot \frac{y}{x}$ है।
समघात फलनों के लिए यूलर प्रमेय के अनुसार,यदि $f(u)$ घात $n$ का एक समघात फलन है,तो $x \frac{\partial f}{\partial x} + y \frac{\partial f}{\partial y} = n f(u)$ होता है।
यहाँ,$f(u) = \tan u$ और $n = 0$ है।
अतः,$x \frac{\partial (\tan u)}{\partial x} + y \frac{\partial (\tan u)}{\partial y} = 0 \cdot \tan u = 0$ होगा।
श्रृंखला नियम (chain rule) का उपयोग करने पर,$x \sec^2 u \frac{\partial u}{\partial x} + y \sec^2 u \frac{\partial u}{\partial y} = 0$ प्राप्त होता है।
$\sec^2 u$ से विभाजित करने पर,हमें $x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y} = 0$ प्राप्त होता है।
8
MediumMCQ
यदि $u = \tan^{-1}\left(\frac{x^3 + y^3}{x - y}\right)$ है,तो $x\frac{\partial u}{\partial x} + y\frac{\partial u}{\partial y} = $
A
$\sin 2u$
B
$\cos 2u$
C
$\tan 2u$
D
$\sec 2u$

Solution

(A) दिया गया है $u = \tan^{-1}\left(\frac{x^3 + y^3}{x - y}\right)$।
इसका अर्थ है $\tan u = \frac{x^3 + y^3}{x - y}$।
माना $f(x, y) = \tan u = \frac{x^3 + y^3}{x - y}$।
यहाँ,$f(x, y)$ घात $n = 3 - 1 = 2$ का एक समघातीय फलन है।
समघातीय फलनों के लिए यूलर प्रमेय के अनुसार,$x\frac{\partial f}{\partial x} + y\frac{\partial f}{\partial y} = n f$ होता है।
$f = \tan u$ और $n = 2$ रखने पर,हमें $x\frac{\partial}{\partial x}(\tan u) + y\frac{\partial}{\partial y}(\tan u) = 2 \tan u$ प्राप्त होता है।
श्रृंखला नियम (chain rule) का उपयोग करते हुए,$x \sec^2 u \frac{\partial u}{\partial x} + y \sec^2 u \frac{\partial u}{\partial y} = 2 \tan u$ होता है।
$\sec^2 u$ से भाग देने पर,$x\frac{\partial u}{\partial x} + y\frac{\partial u}{\partial y} = 2 \frac{\tan u}{\sec^2 u}$ प्राप्त होता है।
चूंकि $\frac{\tan u}{\sec^2 u} = \frac{\sin u / \cos u}{1 / \cos^2 u} = \sin u \cos u$,इसलिए $2 \sin u \cos u = \sin 2u$ होता है।
9
MediumMCQ
यदि $F(u) = f(x, y, z)$, $x, y, z$ में $n$ घात का एक समघात फलन है, तो $x\frac{\partial u}{\partial x} + y\frac{\partial u}{\partial y} + z\frac{\partial u}{\partial z} = $
A
$nu$
B
$n F(u)$
C
$\frac{n F(u)}{F'(u)}$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(C) समघात फलनों के लिए यूलर प्रमेय के अनुसार, यदि $F(u)$, $x, y, z$ में $n$ घात का एक समघात फलन है, तो:
$x \frac{\partial}{\partial x}(F(u)) + y \frac{\partial}{\partial y}(F(u)) + z \frac{\partial}{\partial z}(F(u)) = n F(u)$
आंशिक अवकलन के लिए श्रृंखला नियम (chain rule) का उपयोग करते हुए, हमारे पास है $\frac{\partial}{\partial x}(F(u)) = F'(u) \frac{\partial u}{\partial x}$, $\frac{\partial}{\partial y}(F(u)) = F'(u) \frac{\partial u}{\partial y}$, और $\frac{\partial}{\partial z}(F(u)) = F'(u) \frac{\partial u}{\partial z}$.
इन मानों को समीकरण में रखने पर:
$x F'(u) \frac{\partial u}{\partial x} + y F'(u) \frac{\partial u}{\partial y} + z F'(u) \frac{\partial u}{\partial z} = n F(u)$
$F'(u)$ को उभयनिष्ठ (common) लेने पर:
$F'(u) \left( x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y} + z \frac{\partial u}{\partial z} \right) = n F(u)$
$F'(u)$ से भाग देने पर:
$x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y} + z \frac{\partial u}{\partial z} = \frac{n F(u)}{F'(u)}$
अतः, सही विकल्प $C$ है।
10
MediumMCQ
यदि $u = \log (x^3 + y^3 + z^3 - 3xyz)$ है,तो $\left( \frac{\partial u}{\partial x} + \frac{\partial u}{\partial y} + \frac{\partial u}{\partial z} \right) (x + y + z) =$
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
$3$

Solution

(D) दिया गया है $u = \log (x^3 + y^3 + z^3 - 3xyz)$.
हम जानते हैं कि $x^3 + y^3 + z^3 - 3xyz = (x + y + z)(x^2 + y^2 + z^2 - xy - yz - zx)$.
अतः,$u = \log(x + y + z) + \log(x^2 + y^2 + z^2 - xy - yz - zx)$.
आंशिक अवकलन करने पर:
$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{3x^2 - 3yz}{x^3 + y^3 + z^3 - 3xyz}$
$\frac{\partial u}{\partial y} = \frac{3y^2 - 3zx}{x^3 + y^3 + z^3 - 3xyz}$
$\frac{\partial u}{\partial z} = \frac{3z^2 - 3xy}{x^3 + y^3 + z^3 - 3xyz}$
इन अवकलनों का योग करने पर:
$\frac{\partial u}{\partial x} + \frac{\partial u}{\partial y} + \frac{\partial u}{\partial z} = \frac{3(x^2 + y^2 + z^2 - xy - yz - zx)}{(x + y + z)(x^2 + y^2 + z^2 - xy - yz - zx)}$
$= \frac{3}{x + y + z}$
$(x + y + z)$ से गुणा करने पर:
$(x + y + z) \left( \frac{\partial u}{\partial x} + \frac{\partial u}{\partial y} + \frac{\partial u}{\partial z} \right) = 3$.
11
MediumMCQ
यदि $z = \sin^{-1}\left( \frac{x+y}{\sqrt{x} + \sqrt{y}} \right)$ है,तो $x\frac{\partial z}{\partial x} + y\frac{\partial z}{\partial y}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{1}{2}\sin z$
B
$\frac{1}{2}\tan z$
C
$0$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(B) माना $u = \sin z = \frac{x+y}{\sqrt{x} + \sqrt{y}}$.
हम जाँच करते हैं कि क्या $u$,$x$ और $y$ का एक समघातीय फलन है।
$u(tx, ty) = \frac{tx+ty}{\sqrt{tx} + \sqrt{ty}} = \frac{t(x+y)}{\sqrt{t}(\sqrt{x} + \sqrt{y})} = t^{1/2} u(x, y)$.
अतः,$u$,$n = 1/2$ घात वाला एक समघातीय फलन है।
ऑयलर के प्रमेय के अनुसार,$x\frac{\partial u}{\partial x} + y\frac{\partial u}{\partial y} = n u$.
$u = \sin z$ और $n = 1/2$ रखने पर:
$x\frac{\partial}{\partial x}(\sin z) + y\frac{\partial}{\partial y}(\sin z) = \frac{1}{2} \sin z$.
श्रृंखला नियम (chain rule) का उपयोग करने पर,$x(\cos z \frac{\partial z}{\partial x}) + y(\cos z \frac{\partial z}{\partial y}) = \frac{1}{2} \sin z$.
दोनों पक्षों को $\cos z$ से विभाजित करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$x\frac{\partial z}{\partial x} + y\frac{\partial z}{\partial y} = \frac{1}{2} \frac{\sin z}{\cos z} = \frac{1}{2} \tan z$.
12
MediumMCQ
यदि $u = \log_e(x^2 + y^2) + \tan^{-1}\left(\frac{y}{x}\right)$ है,तो $\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = $
A
$0$
B
$2u$
C
$1/u$
D
$u$

Solution

(A) दिया गया है $u = \log_e(x^2 + y^2) + \tan^{-1}\left(\frac{y}{x}\right)$.
सबसे पहले,$x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{2x}{x^2 + y^2} + \frac{1}{1 + (y/x)^2} \cdot \left(-\frac{y}{x^2}\right) = \frac{2x}{x^2 + y^2} - \frac{y}{x^2 + y^2} = \frac{2x - y}{x^2 + y^2}$.
अब,$x$ के सापेक्ष द्वितीय आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = \frac{(x^2 + y^2)(2) - (2x - y)(2x)}{(x^2 + y^2)^2} = \frac{2x^2 + 2y^2 - 4x^2 + 2xy}{(x^2 + y^2)^2} = \frac{2y^2 - 2x^2 + 2xy}{(x^2 + y^2)^2}$.
इसके बाद,$y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{\partial u}{\partial y} = \frac{2y}{x^2 + y^2} + \frac{1}{1 + (y/x)^2} \cdot \left(\frac{1}{x}\right) = \frac{2y}{x^2 + y^2} + \frac{x}{x^2 + y^2} = \frac{2y + x}{x^2 + y^2}$.
अब,$y$ के सापेक्ष द्वितीय आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = \frac{(x^2 + y^2)(2) - (2y + x)(2y)}{(x^2 + y^2)^2} = \frac{2x^2 + 2y^2 - 4y^2 - 2xy}{(x^2 + y^2)^2} = \frac{2x^2 - 2y^2 - 2xy}{(x^2 + y^2)^2}$.
दोनों द्वितीय आंशिक अवकलनों को जोड़ने पर:
$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = \frac{2y^2 - 2x^2 + 2xy + 2x^2 - 2y^2 - 2xy}{(x^2 + y^2)^2} = \frac{0}{(x^2 + y^2)^2} = 0$.
13
MediumMCQ
यदि ${x^x}{y^y}{z^z} = c$ है,तो ${{\partial z} \over {\partial x}} = $
A
${{1 + \log x} \over {1 + \log z}}$
B
$ - {{1 + \log x} \over {1 + \log z}}$
C
$ - {{1 + \log y} \over {1 + \log z}}$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(B) दिया गया समीकरण: ${x^x}{y^y}{z^z} = c$
दोनों पक्षों का प्राकृतिक लघुगणक लेने पर: $\log({x^x}{y^y}{z^z}) = \log c$
लघुगणक के गुणों का उपयोग करने पर: $x\log x + y\log y + z\log z = \log c$ .....$(i)$
यहाँ,$x$ और $y$ स्वतंत्र चर हैं,और $z$,$x$ और $y$ का एक फलन है।
समीकरण $(i)$ का $x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन करने पर:
$\frac{\partial}{\partial x}(x\log x) + \frac{\partial}{\partial x}(y\log y) + \frac{\partial}{\partial x}(z\log z) = \frac{\partial}{\partial x}(\log c)$
$(1 \cdot \log x + x \cdot \frac{1}{x}) + 0 + (1 \cdot \log z + z \cdot \frac{1}{z}) \frac{\partial z}{\partial x} = 0$
$(1 + \log x) + (1 + \log z) \frac{\partial z}{\partial x} = 0$
$\frac{\partial z}{\partial x}$ के लिए पदों को व्यवस्थित करने पर:
$(1 + \log z) \frac{\partial z}{\partial x} = -(1 + \log x)$
$\frac{\partial z}{\partial x} = -\frac{1 + \log x}{1 + \log z}$
अतः,सही विकल्प $B$ है।
14
MediumMCQ
यदि $u = x{y^2}{\tan ^{ - 1}}\left( {\frac{y}{x}} \right)$ है,तो $x{u_x} + y{u_y} = $
A
$2u$
B
$u$
C
$3u$
D
$u/3$

Solution

(C) दिया गया फलन $u(x, y) = x{y^2}{\tan ^{ - 1}}\left( {\frac{y}{x}} \right)$ है।
समघातता (homogeneity) की जाँच करने के लिए,हम $x$ को $tx$ और $y$ को $ty$ से प्रतिस्थापित करते हैं:
$u(tx, ty) = (tx)(ty)^2 \tan^{-1}\left(\frac{ty}{tx}\right)$
$u(tx, ty) = t^3 x y^2 \tan^{-1}\left(\frac{y}{x}\right)$
$u(tx, ty) = t^3 u(x, y)$.
चूँकि फलन $n = 3$ घात का एक समघात फलन है,यूलर प्रमेय (Euler's Theorem) के अनुसार:
$x{u_x} + y{u_y} = n u$
$x{u_x} + y{u_y} = 3u$.
15
MediumMCQ
यदि ${z^2} = \frac{{x^{1/2} + y^{1/2}}}{{x^{1/3} + y^{1/3}}}$ है,तो $x\frac{{\partial z}}{{\partial x}} + y\frac{{\partial z}}{{\partial y}} = $
A
$\frac{z}{6}$
B
$\frac{z}{3}$
C
$\frac{z}{2}$
D
$\frac{z}{12}$

Solution

(D) माना $f(x, y) = z^2 = \frac{x^{1/2} + y^{1/2}}{x^{1/3} + y^{1/3}}$.
समघातता की जाँच करने पर: $f(tx, ty) = \frac{(tx)^{1/2} + (ty)^{1/2}}{(tx)^{1/3} + (ty)^{1/3}} = \frac{t^{1/2}(x^{1/2} + y^{1/2})}{t^{1/3}(x^{1/3} + y^{1/3})} = t^{1/2 - 1/3} f(x, y) = t^{1/6} f(x, y)$.
चूँकि $z^2$ घात $n = \frac{1}{6}$ का एक समघात फलन है,यूलर के प्रमेय के अनुसार:
$x \frac{\partial (z^2)}{\partial x} + y \frac{\partial (z^2)}{\partial y} = n z^2 = \frac{1}{6} z^2$.
श्रृंखला नियम (chain rule) का उपयोग करते हुए,$\frac{\partial (z^2)}{\partial x} = 2z \frac{\partial z}{\partial x}$ और $\frac{\partial (z^2)}{\partial y} = 2z \frac{\partial z}{\partial y}$.
इन मानों को समीकरण में प्रतिस्थापित करने पर:
$x(2z \frac{\partial z}{\partial x}) + y(2z \frac{\partial z}{\partial y}) = \frac{1}{6} z^2$.
दोनों पक्षों को $2z$ से विभाजित करने पर ($z \neq 0$ मानते हुए):
$x \frac{\partial z}{\partial x} + y \frac{\partial z}{\partial y} = \frac{1}{12} z$.
16
MediumMCQ
यदि $u = \tan^{-1}(x + y)$ है,तो $x\frac{\partial u}{\partial x} + y\frac{\partial u}{\partial y} = $
A
$\sin 2u$
B
$\frac{1}{2}\sin 2u$
C
$2\tan u$
D
$\sec^2 u$

Solution

(B) दिया गया है $u = \tan^{-1}(x + y)$,जिसका अर्थ है $\tan u = x + y$.
माना $f(x, y) = \tan u = x + y$.
चूँकि $f(x, y)$ चर $x$ और $y$ में $n = 1$ घात वाला एक समघातीय फलन है,इसलिए यूलर प्रमेय के अनुसार:
$x\frac{\partial f}{\partial x} + y\frac{\partial f}{\partial y} = n \cdot f(x, y)$
$x\frac{\partial}{\partial x}(\tan u) + y\frac{\partial}{\partial y}(\tan u) = 1 \cdot \tan u$
$x(\sec^2 u)\frac{\partial u}{\partial x} + y(\sec^2 u)\frac{\partial u}{\partial y} = \tan u$
दोनों पक्षों को $\sec^2 u$ से विभाजित करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$x\frac{\partial u}{\partial x} + y\frac{\partial u}{\partial y} = \frac{\tan u}{\sec^2 u}$
$x\frac{\partial u}{\partial x} + y\frac{\partial u}{\partial y} = \frac{\sin u}{\cos u} \cdot \cos^2 u = \sin u \cos u$
सर्वसमिका $\sin 2u = 2 \sin u \cos u$ का उपयोग करने पर,$\sin u \cos u = \frac{1}{2} \sin 2u$ होता है।
अतः,$x\frac{\partial u}{\partial x} + y\frac{\partial u}{\partial y} = \frac{1}{2} \sin 2u$।
17
MediumMCQ
यदि $u = (x^2 + y^2 + z^2)^{3/2}$ है,तो $\left( \frac{\partial u}{\partial x} \right)^2 + \left( \frac{\partial u}{\partial y} \right)^2 + \left( \frac{\partial u}{\partial z} \right)^2 = $
A
$9u$
B
$9u^{4/3}$
C
$9u^2$
D
$u^{4/3}$

Solution

(B) दिया गया है $u = (x^2 + y^2 + z^2)^{3/2}$।
सबसे पहले,$x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{3}{2}(x^2 + y^2 + z^2)^{1/2} \cdot (2x) = 3x(x^2 + y^2 + z^2)^{1/2}$।
इसका वर्ग करने पर:
$\left( \frac{\partial u}{\partial x} \right)^2 = 9x^2(x^2 + y^2 + z^2)$।
इसी प्रकार,समरूपता द्वारा:
$\left( \frac{\partial u}{\partial y} \right)^2 = 9y^2(x^2 + y^2 + z^2)$ और $\left( \frac{\partial u}{\partial z} \right)^2 = 9z^2(x^2 + y^2 + z^2)$।
इन तीनों व्यंजकों को जोड़ने पर:
$\left( \frac{\partial u}{\partial x} \right)^2 + \left( \frac{\partial u}{\partial y} \right)^2 + \left( \frac{\partial u}{\partial z} \right)^2 = 9(x^2 + y^2 + z^2)(x^2 + y^2 + z^2) = 9(x^2 + y^2 + z^2)^2$।
चूंकि $u = (x^2 + y^2 + z^2)^{3/2}$,इसलिए $u^{2/3} = (x^2 + y^2 + z^2)$।
अतः,$(x^2 + y^2 + z^2)^2 = (u^{2/3})^2 = u^{4/3}$।
इस प्रकार,योग $9u^{4/3}$ है।
18
MediumMCQ
यदि $u = x^2 \tan^{-1}(\frac{y}{x}) - y^2 \tan^{-1}(\frac{x}{y})$ है,तो $\frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} = $
A
$\frac{x^2 + y^2}{x^2 - y^2}$
B
$\frac{x^2 - y^2}{x^2 + y^2}$
C
$-\frac{x^2 + y^2}{x^2 - y^2}$
D
$-\frac{x^2 y^2}{x^2 + y^2}$

Solution

(B) दिया गया है $u = x^2 \tan^{-1}(\frac{y}{x}) - y^2 \tan^{-1}(\frac{x}{y})$.
सर्वसमिका $\tan^{-1}(\frac{x}{y}) = \frac{\pi}{2} - \tan^{-1}(\frac{y}{x})$ का उपयोग करने पर:
$u = x^2 \tan^{-1}(\frac{y}{x}) - y^2 (\frac{\pi}{2} - \tan^{-1}(\frac{y}{x}))$
$u = (x^2 + y^2) \tan^{-1}(\frac{y}{x}) - \frac{\pi}{2} y^2$
अब,$u$ का $y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन करने पर:
$\frac{\partial u}{\partial y} = (x^2 + y^2) \cdot \frac{1}{1 + (y/x)^2} \cdot \frac{1}{x} + 2y \tan^{-1}(\frac{y}{x}) - \pi y$
$\frac{\partial u}{\partial y} = x + 2y \tan^{-1}(\frac{y}{x}) - \pi y$
अब,$\frac{\partial u}{\partial y}$ का $x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन करने पर:
$\frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} = 1 + 2y \cdot \frac{1}{1 + (y/x)^2} \cdot (-\frac{y}{x^2})$
$\frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} = 1 - \frac{2y^2}{x^2 + y^2} = \frac{x^2 - y^2}{x^2 + y^2}$.
19
MediumMCQ
यदि $u^2 = (x - a)^2 + (y - b)^2 + (z - c)^2$ है,तो $\sum \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = $
A
$\frac{2}{u}$
B
$\frac{3}{u}$
C
$0$
D
$\frac{1}{u}$

Solution

(A) दिया गया है $u^2 = (x - a)^2 + (y - b)^2 + (z - c)^2$।
$x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर:
$2u \frac{\partial u}{\partial x} = 2(x - a) \implies u \frac{\partial u}{\partial x} = x - a$।
पुनः $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर:
$u \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \left(\frac{\partial u}{\partial x}\right)^2 = 1$।
$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{x - a}{u}$ रखने पर:
$u \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = 1 - \left(\frac{x - a}{u}\right)^2 = 1 - \frac{(x - a)^2}{u^2} = \frac{u^2 - (x - a)^2}{u^2}$।
अतः,$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = \frac{1}{u} - \frac{(x - a)^2}{u^3}$।
इसी प्रकार,$\frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = \frac{1}{u} - \frac{(y - b)^2}{u^3}$ और $\frac{\partial^2 u}{\partial z^2} = \frac{1}{u} - \frac{(z - c)^2}{u^3}$।
इनका योग करने पर:
$\sum \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = \frac{3}{u} - \frac{1}{u^3} [(x - a)^2 + (y - b)^2 + (z - c)^2]$।
चूंकि $(x - a)^2 + (y - b)^2 + (z - c)^2 = u^2$:
$\sum \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = \frac{3}{u} - \frac{u^2}{u^3} = \frac{3}{u} - \frac{1}{u} = \frac{2}{u}$।
20
MediumMCQ
यदि $z = \frac{y}{x} \left[ \sin \left( \frac{x}{y} \right) + \cos \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \right]$ है,तो $x \frac{\partial z}{\partial x} = $
A
$y \frac{\partial z}{\partial y}$
B
$-y \frac{\partial z}{\partial y}$
C
$2y \frac{\partial z}{\partial y}$
D
$2y \frac{\partial z}{\partial x}$

Solution

(B) दिया गया फलन $z = f\left( \frac{x}{y} \right)$ के रूप में है।
इसका अर्थ है कि $z$,$x$ और $y$ का $n = 0$ घात वाला समघातीय फलन है।
समघातीय फलनों के लिए यूलर प्रमेय के अनुसार,यदि $z$,$n$ घात का समघातीय फलन है,तो $x \frac{\partial z}{\partial x} + y \frac{\partial z}{\partial y} = nz$ होता है।
चूंकि $n = 0$ है,इसलिए $x \frac{\partial z}{\partial x} + y \frac{\partial z}{\partial y} = 0 \cdot z = 0$ प्राप्त होता है।
अतः,$x \frac{\partial z}{\partial x} = -y \frac{\partial z}{\partial y}$ होगा।
21
MediumMCQ
यदि $u = e^{-x^2 - y^2}$ है,तो
A
$x u_x = y u_y$
B
$y u_x = x u_y$
C
$y u_x + x u_y = 0$
D
$x^2 u_y + y^2 u_x = 0$

Solution

(B) दिया गया है कि $u = e^{-x^2 - y^2}$ है।
सबसे पहले,$u$ का $x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$u_x = \frac{\partial u}{\partial x} = e^{-x^2 - y^2} \cdot (-2x) = -2x u$.
इसके बाद,$u$ का $y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$u_y = \frac{\partial u}{\partial y} = e^{-x^2 - y^2} \cdot (-2y) = -2y u$.
अब,पद $y u_x$ पर विचार करें:
$y u_x = y(-2x u) = -2xy u$.
पद $x u_y$ पर विचार करें:
$x u_y = x(-2y u) = -2xy u$.
दोनों की तुलना करने पर,हमें $y u_x = x u_y$ प्राप्त होता है।
22
DifficultMCQ
यदि $u(x,y) = y \log x + x \log y$ है,तो ${u_x}{u_y} - {u_x} \log x - {u_y} \log y + \log x \log y = $
A
$0$
B
$-1$
C
$1$
D
$2$

Solution

(C) दिया गया है $u(x,y) = y \log x + x \log y$।
सबसे पहले,आंशिक अवकलज ज्ञात करें:
${u_x} = \frac{\partial u}{\partial x} = \frac{y}{x} + \log y$
${u_y} = \frac{\partial u}{\partial y} = \log x + \frac{x}{y}$
अब,इन मानों को व्यंजक ${u_x}{u_y} - {u_x} \log x - {u_y} \log y + \log x \log y$ में प्रतिस्थापित करें:
$= (\frac{y}{x} + \log y)(\log x + \frac{x}{y}) - (\frac{y}{x} + \log y)\log x - (\log x + \frac{x}{y})\log y + \log x \log y$
पदों का विस्तार करें:
$= (\frac{y}{x} \log x + 1 + \log y \log x + \frac{x}{y} \log y) - (\frac{y}{x} \log x + \log y \log x) - (\log x \log y + \frac{x}{y} \log y) + \log x \log y$
समान पदों को काटने पर:
$= \frac{y}{x} \log x + 1 + \log y \log x + \frac{x}{y} \log y - \frac{y}{x} \log x - \log y \log x - \log x \log y - \frac{x}{y} \log y + \log x \log y$
$= 1$।
23
DifficultMCQ
यदि $u = \sin^{-1} \sqrt{\frac{x^2 + y^2}{x + y}}$ है,तो $x u_x + y u_y$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$0$
B
$1$
C
$\frac{1}{2} \tan u$
D
$\frac{1}{2} \sin u$

Solution

(C) दिया गया है $u = \sin^{-1} \sqrt{\frac{x^2 + y^2}{x + y}}$.
माना $f(u) = \sin u = \sqrt{\frac{x^2 + y^2}{x + y}}$.
माना $z = f(u) = \sqrt{\frac{x^2 + y^2}{x + y}}$.
हम $z$ की घात की जाँच करते हैं। $x$ को $tx$ और $y$ को $ty$ से प्रतिस्थापित करने पर:
$z(tx, ty) = \sqrt{\frac{(tx)^2 + (ty)^2}{tx + ty}} = \sqrt{\frac{t^2(x^2 + y^2)}{t(x + y)}} = t^{1/2} \sqrt{\frac{x^2 + y^2}{x + y}} = t^{1/2} z$.
अतः,$z$ एक $n = 1/2$ घात वाला समघातीय फलन है।
यूलर प्रमेय के अनुसार,$x \frac{\partial z}{\partial x} + y \frac{\partial z}{\partial y} = n z$.
चूँकि $z = \sin u$,इसलिए $x \frac{\partial}{\partial x}(\sin u) + y \frac{\partial}{\partial y}(\sin u) = \frac{1}{2} \sin u$.
$x \cos u \frac{\partial u}{\partial x} + y \cos u \frac{\partial u}{\partial y} = \frac{1}{2} \sin u$.
$\cos u$ से भाग देने पर,हमें $x u_x + y u_y = \frac{1}{2} \frac{\sin u}{\cos u} = \frac{1}{2} \tan u$ प्राप्त होता है।
24
DifficultMCQ
यदि $z = y + f(v)$,जहाँ $v = \frac{x}{y}$ है,तो $v \frac{\partial z}{\partial x} + \frac{\partial z}{\partial y}$ का मान क्या है?
A
$-1$
B
$1$
C
$0$
D
$2$

Solution

(B) दिया गया है $z = y + f(v)$ और $v = \frac{x}{y}$।
$v$ का मान प्रतिस्थापित करने पर,$z = y + f\left(\frac{x}{y}\right)$ प्राप्त होता है।
अब,$z$ का $x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन करने पर:
$\frac{\partial z}{\partial x} = f'\left(\frac{x}{y}\right) \cdot \frac{1}{y}$।
इसके बाद,$z$ का $y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन करने पर:
$\frac{\partial z}{\partial y} = 1 + f'\left(\frac{x}{y}\right) \cdot \left(-\frac{x}{y^2}\right) = 1 - \frac{x}{y^2} f'\left(\frac{x}{y}\right)$।
अब,व्यंजक $v \frac{\partial z}{\partial x} + \frac{\partial z}{\partial y}$ की गणना करने पर:
$v \frac{\partial z}{\partial x} + \frac{\partial z}{\partial y} = \left(\frac{x}{y}\right) \left[f'\left(\frac{x}{y}\right) \cdot \frac{1}{y}\right] + 1 - \frac{x}{y^2} f'\left(\frac{x}{y}\right)$।
$= \frac{x}{y^2} f'\left(\frac{x}{y}\right) + 1 - \frac{x}{y^2} f'\left(\frac{x}{y}\right)$।
$= 1$।
25
DifficultMCQ
$\begin{aligned} & f(x, y)=2(x-y)^2-x^4-y^4 \\ & \left|\left(f_{x x} f_{y y}-f_{x y}^2\right)\right|_{(0,0)} \end{aligned}$
A
$32$
B
$16$
C
$0$
D
$-1$

Solution

(C) दिया गया फलन $f(x, y) = 2(x-y)^2 - x^4 - y^4$ है।
सबसे पहले,$x$ और $y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$f_x = 4(x-y) - 4x^3$
$f_y = -4(x-y) - 4y^3$
अब,द्वितीय क्रम के आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$f_{xx} = \frac{\partial}{\partial x}(4x - 4y - 4x^3) = 4 - 12x^2$
$f_{yy} = \frac{\partial}{\partial y}(-4x + 4y - 4y^3) = 4 - 12y^2$
$f_{xy} = \frac{\partial}{\partial y}(4x - 4y - 4x^3) = -4$
बिंदु $(0,0)$ पर इनका मान ज्ञात करने पर:
$(f_{xx})_{(0,0)} = 4 - 12(0)^2 = 4$
$(f_{yy})_{(0,0)} = 4 - 12(0)^2 = 4$
$(f_{xy})_{(0,0)} = -4$
अंत में,$(0,0)$ पर $(f_{xx}f_{yy} - f_{xy}^2)$ के मान की गणना करें:
$(f_{xx}f_{yy} - f_{xy}^2)_{(0,0)} = (4)(4) - (-4)^2 = 16 - 16 = 0$.
26
DifficultMCQ
यदि $u=\log \left(x^3+y^3+z^3-3 x y z\right)$ है,तो $(x+y+z)(u_x+u_y+u_z)$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$0$
B
$x-y+z$
C
$2$
D
$3$

Solution

(D) दिया गया है,$u=\log \left(x^3+y^3+z^3-3 x y z\right)$.
हम जानते हैं कि $x^3+y^3+z^3-3 x y z = (x+y+z)(x^2+y^2+z^2-x y-y z-z x)$.
अतः,$u = \log(x+y+z) + \log(x^2+y^2+z^2-x y-y z-z x)$.
अब,आंशिक अवकलन करने पर:
$u_x = \frac{\partial u}{\partial x} = \frac{3x^2-3yz}{x^3+y^3+z^3-3xyz}$
$u_y = \frac{\partial u}{\partial y} = \frac{3y^2-3xz}{x^3+y^3+z^3-3xyz}$
$u_z = \frac{\partial u}{\partial z} = \frac{3z^2-3xy}{x^3+y^3+z^3-3xyz}$
इन तीनों का योग करने पर:
$u_x+u_y+u_z = \frac{3(x^2+y^2+z^2-xy-yz-zx)}{(x+y+z)(x^2+y^2+z^2-xy-yz-zx)}$
$u_x+u_y+u_z = \frac{3}{x+y+z}$
अतः,$(x+y+z)(u_x+u_y+u_z) = 3$.
27
DifficultMCQ
यदि $u=e^{x^2-y^2}$ है,तो
A
$x u_x=y u_y$
B
$y u_x=x u u_y$
C
$y u_x+x u_y=0$
D
$x^2 u_y+y^2 u_x=0$

Solution

(C) दिया गया है कि,$u=e^{x^2-y^2}$।
सबसे पहले,$u$ का $x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$u_x = \frac{\partial}{\partial x}(e^{x^2-y^2}) = e^{x^2-y^2}(2x)$।
इसके बाद,$u$ का $y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$u_y = \frac{\partial}{\partial y}(e^{x^2-y^2}) = e^{x^2-y^2}(-2y)$।
अब,$u_x$ को $y$ से गुणा करें:
$y u_x = y \cdot e^{x^2-y^2}(2x) = 2xy e^{x^2-y^2}$।
$u_y$ को $x$ से गुणा करें:
$x u_y = x \cdot e^{x^2-y^2}(-2y) = -2xy e^{x^2-y^2}$।
इन दोनों व्यंजकों को जोड़ने पर:
$y u_x + x u_y = 2xy e^{x^2-y^2} - 2xy e^{x^2-y^2} = 0$।
अतः,सही विकल्प $C$ है।
28
DifficultMCQ
$z=\tan (y+a x)+\sqrt{y-a x} \Rightarrow z_{x x}-a^2 z_{y y}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$0$
B
$1$
C
$z_x+z_y$
D
$z_x z_y$

Solution

(A) दिया गया है,$z=\tan (y+a x)+\sqrt{y-a x}$
सबसे पहले,$x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$z_x = \frac{\partial z}{\partial x} = a \sec^2(y+ax) - \frac{a}{2\sqrt{y-ax}}$
$z_{xx} = \frac{\partial^2 z}{\partial x^2} = 2a^2 \sec^2(y+ax) \tan(y+ax) - \frac{a^2}{4(y-ax)^{3/2}}$
इसके बाद,$y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन ज्ञात करें:
$z_y = \frac{\partial z}{\partial y} = \sec^2(y+ax) + \frac{1}{2\sqrt{y-ax}}$
$z_{yy} = \frac{\partial^2 z}{\partial y^2} = 2 \sec^2(y+ax) \tan(y+ax) - \frac{1}{4(y-ax)^{3/2}}$
अब,$z_{xx} - a^2 z_{yy}$ की गणना करें:
$z_{xx} - a^2 z_{yy} = [2a^2 \sec^2(y+ax) \tan(y+ax) - \frac{a^2}{4(y-ax)^{3/2}}] - a^2 [2 \sec^2(y+ax) \tan(y+ax) - \frac{1}{4(y-ax)^{3/2}}]$
$z_{xx} - a^2 z_{yy} = 2a^2 \sec^2(y+ax) \tan(y+ax) - \frac{a^2}{4(y-ax)^{3/2}} - 2a^2 \sec^2(y+ax) \tan(y+ax) + \frac{a^2}{4(y-ax)^{3/2}} = 0$
29
DifficultMCQ
यदि $u(x, y)=y \log x+x \log y$ है,तो $u_x u_y-u_x \log x-u_y \log y+\log x \log y$ का मान क्या होगा?
A
$0$
B
-$1$
C
$1$
D
$2$

Solution

(C) दिया गया है,$u(x, y)=y \log x+x \log y$.
सबसे पहले,हम आंशिक अवकलज $u_x$ और $u_y$ ज्ञात करते हैं:
$u_x = \frac{\partial}{\partial x}(y \log x + x \log y) = \frac{y}{x} + \log y$.
$u_y = \frac{\partial}{\partial y}(y \log x + x \log y) = \log x + \frac{x}{y}$.
अब,व्यंजक $E = u_x u_y - u_x \log x - u_y \log y + \log x \log y$ पर विचार करें।
इस व्यंजक का गुणनखंड इस प्रकार किया जा सकता है:
$E = u_x(u_y - \log x) - \log y(u_y - \log x)$.
$E = (u_x - \log y)(u_y - \log x)$.
$u_x$ और $u_y$ के मान प्रतिस्थापित करने पर:
$u_x - \log y = (\frac{y}{x} + \log y) - \log y = \frac{y}{x}$.
$u_y - \log x = (\log x + \frac{x}{y}) - \log x = \frac{x}{y}$.
अतः,$E = (\frac{y}{x}) \times (\frac{x}{y}) = 1$.
30
DifficultMCQ
यदि $u=\sin ^{-1}\left(\frac{x^4+y^4}{x+y}\right)$ है,तो $x \frac{\partial u}{\partial x}+y \frac{\partial u}{\partial y}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$3 u$
B
$4 u$
C
$3 \sin u$
D
$3 \tan u$

Solution

(D) दिया गया है $u=\sin ^{-1}\left(\frac{x^4+y^4}{x+y}\right)$.
माना $v=\sin u=\frac{x^4+y^4}{x+y}$.
यहाँ,$v$ एक $x$ और $y$ का $n = 4 - 1 = 3$ घात वाला समघातीय फलन है।
समघातीय फलनों के लिए यूलर प्रमेय के अनुसार,$x \frac{\partial v}{\partial x} + y \frac{\partial v}{\partial y} = n v$.
$v = \sin u$ और $n = 3$ रखने पर,हमें प्राप्त होता है $x \frac{\partial}{\partial x}(\sin u) + y \frac{\partial}{\partial y}(\sin u) = 3 \sin u$.
श्रृंखला नियम (chain rule) लागू करने पर,$x \cos u \frac{\partial u}{\partial x} + y \cos u \frac{\partial u}{\partial y} = 3 \sin u$.
दोनों पक्षों को $\cos u$ से विभाजित करने पर,$x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y} = 3 \frac{\sin u}{\cos u}$.
अतः,$x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y} = 3 \tan u$.
31
DifficultMCQ
यदि $u = x y^2 \tan^{-1}\left(\frac{y}{x}\right)$ है,तो $x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$2 u$
B
$u$
C
$3 u$
D
$\frac{1}{3} u$

Solution

(C) फलन $u(x, y) = x y^2 \tan^{-1}\left(\frac{y}{x}\right)$ घात $n = 3$ का एक समघातीय फलन है क्योंकि $u(tx, ty) = (tx)(ty)^2 \tan^{-1}\left(\frac{ty}{tx}\right) = t^3 x y^2 \tan^{-1}\left(\frac{y}{x}\right) = t^3 u(x, y)$ है।
समघातीय फलनों पर यूलर (Euler) की प्रमेय के अनुसार,यदि $u$,$x$ और $y$ में $n$ घात का एक समघातीय फलन है,तो $x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y} = n u$ होता है।
यहाँ,$n = 3$ है,इसलिए $x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y} = 3 u$ प्राप्त होता है।
32
DifficultMCQ
यदि $z=\log (\tan x+\tan y)$ है,तो $(\sin 2 x) \frac{\partial z}{\partial x}+(\sin 2 y) \frac{\partial z}{\partial y}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(B) दिया गया है $z = \log(\tan x + \tan y)$।
सबसे पहले,हम $x$ और $y$ के सापेक्ष $z$ के आंशिक अवकलज ज्ञात करते हैं:
$\frac{\partial z}{\partial x} = \frac{\sec^2 x}{\tan x + \tan y}$
$\frac{\partial z}{\partial y} = \frac{\sec^2 y}{\tan x + \tan y}$
अब,इन मानों को $(\sin 2x) \frac{\partial z}{\partial x} + (\sin 2y) \frac{\partial z}{\partial y}$ व्यंजक में प्रतिस्थापित करने पर:
$= \sin 2x \left( \frac{\sec^2 x}{\tan x + \tan y} \right) + \sin 2y \left( \frac{\sec^2 y}{\tan x + \tan y} \right)$
$= \frac{(2 \sin x \cos x) \cdot \frac{1}{\cos^2 x} + (2 \sin y \cos y) \cdot \frac{1}{\cos^2 y}}{\tan x + \tan y}$
$= \frac{2 \tan x + 2 \tan y}{\tan x + \tan y}$
$= \frac{2(\tan x + \tan y)}{\tan x + \tan y} = 2$.
33
MediumMCQ
यदि $u \equiv u(x, y) = \sin(y + ax) - (y + ax)^2$ है,तो यह क्या दर्शाता है?
A
$u_{xx} = a^2 \cdot u_{yy}$
B
$u_{yy} = a^2 u_{xx}$
C
$u_{xx} = -a^2 \cdot u_{yy}$
D
$u_{yy} = -a^2 u_{xx}$

Solution

(A) दिया गया है कि $u = \sin(y + ax) - (y + ax)^2$ ... $(i)$
$x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन करने पर:
$u_x = \cos(y + ax) \cdot a - 2(y + ax) \cdot a$
$u_x = a[\cos(y + ax) - 2(y + ax)]$
पुनः $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर:
$u_{xx} = a[-\sin(y + ax) \cdot a - 2 \cdot a]$
$u_{xx} = -a^2[\sin(y + ax) + 2]$ ... (ii)
समीकरण $(i)$ का $y$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन करने पर:
$u_y = \cos(y + ax) - 2(y + ax)$
पुनः $y$ के सापेक्ष अवकलन करने पर:
$u_{yy} = -\sin(y + ax) - 2$
$u_{yy} = -[\sin(y + ax) + 2]$ ... (iii)
समीकरण (ii) और (iii) से,हम देख सकते हैं कि:
$u_{xx} = a^2 \cdot [-\sin(y + ax) - 2]$
$u_{xx} = a^2 \cdot u_{yy}$
34
DifficultMCQ
यदि $f(x, y) = \frac{\cos(x - 4y)}{\cos(x + 4y)}$ है,तो $\left. \frac{\partial f}{\partial x} \right|_{y = \frac{x}{2}}$ का मान क्या होगा?
A
-$1$
B
$0$
C
$1$
D
$2$

Solution

(B) दिया गया है $f(x, y) = \frac{\cos(x - 4y)}{\cos(x + 4y)}$.
फलन में $y = \frac{x}{2}$ प्रतिस्थापित करने पर:
$f(x, \frac{x}{2}) = \frac{\cos(x - 4(\frac{x}{2}))}{\cos(x + 4(\frac{x}{2}))} = \frac{\cos(x - 2x)}{\cos(x + 2x)} = \frac{\cos(-x)}{\cos(3x)} = \frac{\cos(x)}{\cos(3x)}$.
अब,$x$ के सापेक्ष आंशिक अवकलन करने पर:
$\frac{\partial f}{\partial x} = \frac{\partial}{\partial x} \left( \frac{\cos x}{\cos 3x} \right)$.
भागफल नियम $\left( \frac{u}{v} \right)' = \frac{u'v - uv'}{v^2}$ का उपयोग करने पर:
$\frac{\partial f}{\partial x} = \frac{(-\sin x)(\cos 3x) - (\cos x)(-3 \sin 3x)}{\cos^2 3x} = \frac{3 \cos x \sin 3x - \sin x \cos 3x}{\cos^2 3x}$.
35
MediumMCQ
यदि $u=\sin ^{-1}\left(\frac{x^2+y^2}{x+y}\right)$ है,तो $x \frac{\partial u}{\partial x}+y \frac{\partial u}{\partial y}$ का मान ज्ञात कीजिए:
A
$\sin u$
B
$\tan u$
C
$\cos u$
D
$\cot u$

Solution

(B) दिया गया है $u=\sin ^{-1}\left(\frac{x^2+y^2}{x+y}\right)$.
इसका अर्थ है $\sin u = \frac{x^2+y^2}{x+y}$.
माना $f(x, y) = \sin u = \frac{x^2+y^2}{x+y}$.
यहाँ,$f(x, y)$ घात $n=1$ का एक समघात फलन है क्योंकि $f(tx, ty) = \frac{(tx)^2+(ty)^2}{tx+ty} = t \cdot \frac{x^2+y^2}{x+y} = t^1 f(x, y)$.
यूलर के प्रमेय के अनुसार,$x \frac{\partial f}{\partial x} + y \frac{\partial f}{\partial y} = n f$.
$f = \sin u$ और $n = 1$ रखने पर,हमें $x \frac{\partial}{\partial x}(\sin u) + y \frac{\partial}{\partial y}(\sin u) = 1 \cdot \sin u$ प्राप्त होता है।
श्रृंखला नियम (chain rule) का उपयोग करने पर,$x \cos u \frac{\partial u}{\partial x} + y \cos u \frac{\partial u}{\partial y} = \sin u$.
दोनों पक्षों को $\cos u$ से विभाजित करने पर,$x \frac{\partial u}{\partial x} + y \frac{\partial u}{\partial y} = \frac{\sin u}{\cos u} = \tan u$ प्राप्त होता है।
36
DifficultMCQ
यदि $z = \frac{y}{x} \left[ \sin \frac{x}{y} + \cos \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \right]$ है,तो $x \frac{\partial z}{\partial x}$ किसके बराबर है?
A
$y \frac{\partial z}{\partial y}$
B
$-y \frac{\partial z}{\partial y}$
C
$2 y \frac{\partial z}{\partial y}$
D
$2 y \frac{\partial z}{\partial x}$

Solution

(B) दिया गया है $z = \frac{y}{x} \left[ \sin \frac{x}{y} + \cos \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \right]$.
सबसे पहले,$\frac{\partial z}{\partial x}$ की गणना करें:
$\frac{\partial z}{\partial x} = \frac{y}{x} \left[ \cos \left( \frac{x}{y} \right) \cdot \frac{1}{y} - \sin \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \cdot \left( -\frac{y}{x^2} \right) \right] - \frac{y}{x^2} \left[ \sin \frac{x}{y} + \cos \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \right]$
$x \frac{\partial z}{\partial x} = \cos \left( \frac{x}{y} \right) + \frac{y^2}{x^2} \sin \left( 1 + \frac{y}{x} \right) - \frac{y}{x} \left[ \sin \frac{x}{y} + \cos \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \right]$
$x \frac{\partial z}{\partial x} = \cos \left( \frac{x}{y} \right) + \frac{y^2}{x^2} \sin \left( 1 + \frac{y}{x} \right) - z \quad \dots (i)$
इसके बाद,$\frac{\partial z}{\partial y}$ की गणना करें:
$\frac{\partial z}{\partial y} = \frac{1}{x} \left[ \sin \frac{x}{y} + \cos \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \right] + \frac{y}{x} \left[ \cos \left( \frac{x}{y} \right) \cdot \left( -\frac{x}{y^2} \right) - \sin \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \cdot \frac{1}{x} \right]$
$y \frac{\partial z}{\partial y} = \frac{y}{x} \left[ \sin \frac{x}{y} + \cos \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \right] - \cos \left( \frac{x}{y} \right) - \frac{y}{x} \sin \left( 1 + \frac{y}{x} \right)$
$y \frac{\partial z}{\partial y} = z - \cos \left( \frac{x}{y} \right) - \frac{y}{x} \sin \left( 1 + \frac{y}{x} \right) \quad \dots (ii)$
समीकरण $(i)$ और $(ii)$ की तुलना करने पर,हम पाते हैं कि $x \frac{\partial z}{\partial x} = -y \frac{\partial z}{\partial y}$।
37
MediumMCQ
यदि $z = \sec^{-1}\left(\frac{x^4+y^4-8x^2y^2}{x^2+y^2}\right)$ है,तो $x \frac{\partial z}{\partial x} + y \frac{\partial z}{\partial y}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\cot z$
B
$2 \cot z$
C
$2 \tan z$
D
$2 \sec z$

Solution

(B) माना $f(x, y) = \sec z = \frac{x^4+y^4-8x^2y^2}{x^2+y^2}$.
चूंकि $f(x, y)$ घात $n = 4 - 2 = 2$ का एक समघातीय फलन है,यूलर प्रमेय के अनुसार,$x \frac{\partial f}{\partial x} + y \frac{\partial f}{\partial y} = n f(x, y) = 2 \sec z$.
अब,$f = \sec z$ का $x$ और $y$ के सापेक्ष अवकलन करने पर,$\frac{\partial f}{\partial x} = \sec z \tan z \frac{\partial z}{\partial x}$ और $\frac{\partial f}{\partial y} = \sec z \tan z \frac{\partial z}{\partial y}$ प्राप्त होता है।
इन मानों को यूलर समीकरण में रखने पर:
$x (\sec z \tan z \frac{\partial z}{\partial x}) + y (\sec z \tan z \frac{\partial z}{\partial y}) = 2 \sec z$.
दोनों पक्षों को $\sec z \tan z$ से विभाजित करने पर:
$x \frac{\partial z}{\partial x} + y \frac{\partial z}{\partial y} = \frac{2 \sec z}{\sec z \tan z} = 2 \cot z$.

Continuity and Differentiation — Partial differentiation · Frequently Asked Questions

1Are these Continuity and Differentiation questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Continuity and Differentiation Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.