Animal breeding Questions in Gujarati

(B) ખચ્ચર એ આંતરજાતીય સંકરણ (interspecific hybridization) દ્વારા ઉત્પન્ન થતું સંકર પ્રાણી છે.
તે નર ગધેડા ($Equus$ $asinus$) અને માદા ઘોડી ($Equus$ $caballus$) વચ્ચેના સંકરણનું પરિણામ છે.
આ પશુપાલન પદ્ધતિનો એક પ્રકાર છે જેમાં ઇચ્છિત લક્ષણો મેળવવા માટે બે અલગ પરંતુ સંબંધિત જાતિઓનું સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) 'અંત:સંકરણથી ઇચ્છિત જનીનોનું એકત્રીકરણ થાય છે' તે વિધાન અસત્ય છે.
અંત:સંકરણ (Inbreeding) સમયુગ્મતા (homozygosity) વધારે છે,જે શ્રેષ્ઠ જનીનોના એકત્રીકરણ અને નુકસાનકારક જનીનોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. જોકે,તે હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોના એકત્રીકરણ તરફ પણ દોરી જાય છે જે પસંદગી દ્વારા બહાર આવે છે.
સતત અંત:સંકરણ,ખાસ કરીને નજીકનું અંત:સંકરણ,સામાન્ય રીતે પ્રજનન ક્ષમતા અને ઉત્પાદકતા ઘટાડે છે,જેને 'અંત:સંકરણ દબાણ' (inbreeding depression) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,તે ઇચ્છિત જનીનોની પસંદગીમાં મદદ કરે છે,પરંતુ તે ફક્ત ઇચ્છિત જનીનોના એકત્રીકરણ તરફ જ દોરી જતું નથી; તે હાનિકારક જનીનોનું પણ એકત્રીકરણ કરે છે.

(A) આંતરજાતિય સંકરણ (Cross-breeding) એ એક એવી સંવર્ધન પદ્ધતિ છે જેમાં એક જાતનાં શ્રેષ્ઠ નરને બીજી જાતની શ્રેષ્ઠ માદા સાથે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ દ્વારા બે અલગ-અલગ જાતોના ઇચ્છનીય ગુણોને સંતતિમાં એકત્રિત કરી શકાય છે.
સાન્તાગર્ટુડીસ એ પશુઓની એક જાણીતી જાત છે જે અમેરિકામાં શોર્ટહોર્ન નર અને બ્રાહ્મણ માદાના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી,જે આંતરજાતિય સંકરણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તેથી,વિધાન $(S)$ અને કારણ $(R)$ બંને સાચા છે અને $R$ એ $S$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(D) ખચ્ચર એ નર ગધેડા અને માદા ઘોડાના સંવનનથી ઉત્પન્ન થતી સંતતિ છે.
આ પ્રક્રિયામાં એક જ પ્રજાતિ $(Equus)$ ની બે અલગ-અલગ જાતિઓ વચ્ચે સંવનન કરવામાં આવે છે.
સંવર્ધનની આ વિશિષ્ટ પદ્ધતિ,જેમાં બે અલગ-અલગ જાતિઓ વચ્ચે સંવનન થાય છે,તેને આંતરજાતીય સંકરણ (Interspecific hybridization) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) સાંતા ગર્ટુડીસ જાત એ $Cross-breeding$ (સંકરણ) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે।
તે ટેક્સાસમાં $Brahman$ બળદ $(Bos \, indicus)$ અને $Shorthorn$ ગાય $(Bos \, taurus)$ ના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી।
$Cross-breeding$ દ્વારા બે અલગ-અલગ જાતોના ઇચ્છનીય ગુણોને સંતતિમાં એકત્રિત કરી શકાય છે।

(C) અંત:સંકરણ એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત સજીવો વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી પ્રજનન કરાવવું. સતત અંત:સંકરણને કારણે સમયુગ્મતા (homozygosity) વધે છે. આ પ્રક્રિયા હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોને ખુલ્લા પાડે છે,જે સામાન્ય રીતે વિષમયુગ્મી સ્થિતિમાં પ્રભાવી જનીનો દ્વારા દબાયેલા હોય છે. આ પ્રચ્છન્ન જનીનો પછી અભિવ્યક્ત થાય છે,જેના પરિણામે અંત:સંકરણ દબાણ (inbreeding depression) સર્જાય છે,જે પ્રજનન ક્ષમતા અને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો કરે છે.

(C) પ્રાણીસંવર્ધનમાં,સતત અંતઃસંવર્ધન (નજીકના સંબંધીઓ વચ્ચેનું પ્રજનન) સમયુગ્મતામાં વધારો કરે છે. આ પ્રક્રિયા હાનિકારક પ્રભાવી જનીનોને બહાર લાવે છે જે સામાન્ય રીતે વિષમયુગ્મી સ્થિતિમાં છુપાયેલા હોય છે. આ નુકસાનકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોનો સંચય 'અંતઃસંવર્ધન દબાણ' (inbreeding depression) તરફ દોરી જાય છે,જેના પરિણામે સંતતિની ફળદ્રુપતા અને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો થાય છે. તેથી,જ્યારે સમયુગ્મતાનું પ્રમાણ વધે છે ત્યારે સંતતિની ફળદ્રુપતા ઘટે છે.

(B) સંકરણ (Cross-breeding) એ પ્રાણીસંવર્ધનની એવી પદ્ધતિ છે જેમાં એક જાતિના શ્રેષ્ઠ નરને બીજી જાતિની શ્રેષ્ઠ માદા સાથે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ દ્વારા બે અલગ-અલગ જાતિઓના ઇચ્છનીય ગુણોને સંતતિમાં એકત્રિત કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,પંજાબમાં બીકાનેરી ઘેટાંની માદા અને મેરિનો ઘેટાંના નર વચ્ચે સંકરણ કરાવીને 'હિસારડેલ' નામની ઘેટાંની નવી જાતિ વિકસાવવામાં આવી છે.

(A) આંતરજાતીય સંકરણ એ એક એવી સંવર્ધન પદ્ધતિ છે જેમાં બે અલગ-અલગ સંબંધિત જાતિઓના સજીવો વચ્ચે સંકરણ કરાવીને સંતતિમાં ઇચ્છિત લક્ષણો મેળવવામાં આવે છે.
જ્યારે નર ગધેડા ($Equus$ $asinus$) અને માદા ઘોડા ($Equus$ $caballus$) વચ્ચે સંકરણ કરવામાં આવે છે,ત્યારે ઉત્પન્ન થતી સંતતિને ખચ્ચર (Mule) કહેવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે નર ઘોડા અને માદા ગધેડા વચ્ચે સંકરણ કરવામાં આવે છે,ત્યારે ઉત્પન્ન થતી સંતતિને હિની (Hinny) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ ખચ્ચર છે.

(A) બર્હીસંકરણ (Outcrossing) એ એક જ જાતિના પ્રાણીઓ વચ્ચેનું સંકરણ છે,જેમાં તેમની વંશાવળીમાં $4-6$ પેઢી સુધી કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો હોતા નથી.
આ પદ્ધતિ દૂધ ઉત્પાદન કે માંસ ઉત્પાદન જેવા લક્ષણોમાં સરેરાશથી નીચેના પ્રાણીઓ માટે શ્રેષ્ઠ છે.
તે અંતઃસંકરણ દબાણ (Inbreeding depression) દૂર કરવામાં મદદ કરે છે કારણ કે તે વિષમયુગ્મતામાં વધારો કરે છે,જે હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોની અભિવ્યક્તિને અટકાવે છે.
તેથી,તે હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોના એકત્રીકરણ તરફ દોરી જતું નથી,કે તે સમયુગ્મતામાં વધારો કરતું નથી.

(A) આંતરપ્રજનન (Inbreeding) એટલે એક જ જાતના વધુ નજીકના સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું પ્રજનન. આ પ્રક્રિયા સમયુગ્મતા (homozygosity) વધારે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) વિકસાવવા માટે જરૂરી છે. તે હાનિકારક પ્રભાવી જનીનોને બહાર લાવે છે,જે પસંદગી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે. તેથી,તે શ્રેષ્ઠ જનીનોના સંચય અને ઓછા ઇચ્છનીય જનીનોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી જનીનિક સુધારણાની તક વધે છે.

(A) સાચી જોડી નીચે મુજબ છે:
$(1)$ બહિસંકરણ (Cross-breeding): આમાં એક જાતનો શ્રેષ્ઠ નર અને અન્ય જાતની શ્રેષ્ઠ માદા વચ્ચે સંકરણ કરવામાં આવે છે. આનાથી બે અલગ-અલગ જાતોના ઇચ્છનીય ગુણો સંતતિમાં લાવવામાં મદદ મળે છે. તેથી,$(1)-(P)$.
$(2)$ બહિઃસંવર્ધન (Out-crossing): આ એક જ જાતિના પ્રાણીઓ વચ્ચે કરવામાં આવતું સંકરણ છે,જેમાં $4-6$ પેઢી સુધી કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો હોતા નથી. તેથી,$(2)-(Q)$.
$(3)$ આંતરજાતીય સંકરણ (Interspecific hybridization): આમાં બે ભિન્ન સંબંધિત જાતિઓના નર અને માદા વચ્ચે સંકરણ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,ખચ્ચર,જે નર ગધેડા અને માદા ઘોડાના સંકરણથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી,$(3)-(R)$.
આમ,સાચો ક્રમ $(1)-(P), (2)-(Q), (3)-(R)$ છે.

(C) આકૃતિમાં દર્શાવેલ પ્રાણી $Santa \ Gertrudis$ ગાય છે.
$Santa \ Gertrudis$ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં $Brahman$ બળદ અને $Shorthorn$ ગાયના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી ગાયની એક જાત છે.
આ જાતને $Brahman$ ગાયની ગરમી અને જીવાતો સામે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા અને $Shorthorn$ જાતની શ્રેષ્ઠ માંસ ઉત્પાદન ક્ષમતાને જોડવા માટે વિકસાવવામાં આવી હતી.

(D) આકૃતિમાં દર્શાવેલ પ્રાણી ખચ્ચર છે. ખચ્ચર એ આંતરજાતીય સંકરણ (interspecific hybridization) દ્વારા ઉત્પન્ન થતું સંકર પ્રાણી છે,જેમાં નર ગધેડા અને માદા ઘોડા વચ્ચે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે. પશુપાલનમાં બે અલગ-અલગ જાતિઓના ઇચ્છનીય લક્ષણો મેળવવા માટે આ પ્રકારની બહિઃસંકરણ (outbreeding) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(A) અંત:સંકરણ એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત વ્યક્તિઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢીઓ સુધી કરવામાં આવતું પ્રજનન.
સતત અંત:સંકરણ,ખાસ કરીને નજીકનું અંત:સંકરણ,સામાન્ય રીતે પ્રજનનક્ષમતા અને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો કરે છે.
આ પ્રક્રિયા હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોને બહાર લાવે છે,જે પસંદગી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
જો કે,જો યોગ્ય રીતે સંચાલન ન કરવામાં આવે તો તે હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોના એકત્રીકરણ તરફ દોરી જાય છે,જે વસ્તીની જૈવિક ક્ષમતામાં ઘટાડો કરી શકે છે.

(C) આંતરજાતીય સંકરણ એ એક એવી સંવર્ધન પદ્ધતિ છે જેમાં બે અલગ-અલગ સંબંધિત જાતિઓના નર અને માદા પ્રાણીઓ વચ્ચે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે. આવા સંકરણથી પ્રાપ્ત થતી સંતતિને ઘણીવાર સંકરજાત (hybrids) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ ખચ્ચર છે,જે નર ગધેડા અને માદા ઘોડીના સંવનનથી ઉત્પન્ન થાય છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
અંતઃસંકરણ (inbreeding) એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું સંકરણ.
આ પ્રક્રિયા સમયુગ્મતા (homozygosity) વધારે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશ (pureline) વિકસાવવા માટે આવશ્યક છે.
સંબંધિત વ્યક્તિઓ વચ્ચે સંકરણ કરાવવાથી,હાનિકારક પ્રભાવી જનીનો દૂર થાય છે અને ઇચ્છનીય લક્ષણો એકત્રિત થાય છે,જેના પરિણામે સમયુગ્મી શુદ્ધ વંશનો વિકાસ થાય છે.

(B) : આંતરજાતીય સંકરણમાં,એક જાતિનું પ્રજનન સમાન પ્રજાતિની બીજી સંબંધિત જાતિ સાથે કરાવવામાં આવે છે.
આંતરજાતીય સંકર જાતો ઉત્પન્ન કરવી સામાન્ય રીતે મુશ્કેલ છે,પરંતુ તે વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં,ખાસ કરીને રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
આને આંતરપ્રજાતીય સંકરણ (intrageneric hybridisation) પણ કહેવામાં આવે છે.

(A) $Outbreeding$ (બહિઃસંકરણ) એ અસંબંધિત પ્રાણીઓનું સંકરણ છે, જે એક જ જાતિના વ્યક્તિઓ વચ્ચે (પરંતુ કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો ન હોય), અથવા વિવિધ જાતિઓ વચ્ચે (પર-સંકરણ) અથવા વિવિધ પ્રજાતિઓ વચ્ચે (આંતરજાતીય સંકરણ) હોઈ શકે છે。
$Outbreeding$ એ પશુપાલનની એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહરચના છે કારણ કે તે આંતઃસંકરણ દબાણ $(inbreeding depression)$ ને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે, જે સતત આંતઃસંકરણને કારણે થાય છે。

(C) સંકરણ (cross-breeding) એ પશુપાલનમાં એક સંવર્ધન પદ્ધતિ છે જેમાં એક જાતિના શ્રેષ્ઠ નરનું બીજી જાતિની શ્રેષ્ઠ માદા સાથે સંવનન કરાવવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ દ્વારા બે અલગ-અલગ જાતિઓના ઇચ્છનીય ગુણોને સંતતિમાં એકત્રિત કરી શકાય છે. આ સંતતિનો ઉપયોગ વ્યાપારી ઉત્પાદન માટે અથવા નવી સ્થિર જાતિઓ વિકસાવવા માટે કરવામાં આવે છે.

(D) ખચ્ચરનું ઉત્પાદન નર ગધેડા અને માદા ઘોડાના પ્રજનન દ્વારા થાય છે.
ગધેડો અને ઘોડો એ બે અલગ-અલગ પ્રજાતિના સજીવો હોવાથી,આ પ્રક્રિયાને આંતરજાતીય સંકરણ (Interspecific hybridization) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આંતરજાતીય સંકરણ એ એક સંવર્ધન પદ્ધતિ છે જેમાં બે અલગ-અલગ સંબંધિત પ્રજાતિઓના નર અને માદાનું સંકરણ કરાવીને સંતતિમાં ઇચ્છનીય લક્ષણો મેળવવામાં આવે છે.

(A) $MOET$ એટલે મલ્ટિપલ ઓવ્યુલેશન એમ્બ્રિયો ટ્રાન્સફર ટેકનોલોજી. આ પ્રક્રિયામાં,ગાયને ફોલિક્યુલર પરિપક્વતા અને સુપરઓવ્યુલેશનને પ્રેરિત કરવા માટે $FSH$ જેવી પ્રવૃત્તિ ધરાવતા હોર્મોન્સ આપવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે પ્રતિ ચક્ર એક ઇંડાને બદલે,$6-8$ ઇંડા ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યારબાદ ગાયને શ્રેષ્ઠ સાંઢ સાથે સમાગમ કરાવવામાં આવે છે અથવા કૃત્રિમ ગર્ભાધાન કરવામાં આવે છે.

(B) ક્રોસ-બ્રીડિંગ એ પશુ સંવર્ધનની એક પદ્ધતિ છે જેમાં એક જાતિના શ્રેષ્ઠ નરનું બીજી જાતિની શ્રેષ્ઠ માદા સાથે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ દ્વારા બે અલગ-અલગ જાતિઓના ઇચ્છનીય ગુણોને સંતતિમાં એકત્રિત કરી શકાય છે.
આઉટ-ક્રોસિંગમાં એક જ જાતિના એવા પ્રાણીઓ વચ્ચે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે જેમના પૂર્વજો $4-6$ પેઢી સુધી સમાન ન હોય.
આંતરજાતીય સંકરણમાં બે અલગ-અલગ સંબંધિત પ્રજાતિઓના નર અને માદા વચ્ચે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
ઇનબ્રીડિંગ એટલે એક જ જાતિના નજીકના સંબંધીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી સંકરણ કરાવવું.

(B) હિસારડેલ એ ઘેટાંની એક નવી જાત છે જે પંજાબમાં બિકાનેરી ઘેટાં (ewes) અને મેરિનો ઘેટાં (rams) ના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે.
આ જાતને ઊનના ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અને જથ્થામાં સુધારો કરવા માટે સંકરણ (cross-breeding) ની પ્રક્રિયા દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) ખચ્ચર એ આંતરજાતીય સંકરણ (interspecific hybridization) દ્વારા ઉત્પન્ન થતું સંકર પ્રાણી છે,જે બહિઃસંકરણનો એક પ્રકાર છે.
તે નર ગધેડા ($Equus$ $asinus$) અને માદા ઘોડા ($Equus$ $caballus$) વચ્ચેના સંકરણનું પરિણામ છે.
તેથી,$A$ એ નર ગધેડાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને $B$ એ માદા ઘોડાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(B) ઘેટાંની હિરસાડેલ જાત એ ભારતમાં વિકસાવવામાં આવેલી એક સંકર જાત છે.
તેને મેરિનો નર ઘેટાં (rams) અને બિકાનેરી માદા ઘેટાં (ewes) ના સંકરણ દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી.
આ સંકરણ કાર્યક્રમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઘેટાં દ્વારા ઉત્પાદિત ઊનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો હતો.

(D) વધુ દૂધ આપતી ગાયની જાતો $MOET$ ($Multiple$ $Ovulation$ $Embryo$ $Transfer$ $Technology$) જેવી અદ્યતન પશુ સંવર્ધન તકનીકો દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
$1$. $\text{સુપર}$ $\text{ઓવ્યુલેશન}$: એક ચક્રમાં એક કરતા વધુ અંડકોષોના ઉત્પાદનને પ્રેરિત કરવા માટે હોર્મોનલ સારવાર આપવામાં આવે છે.
$2$. $\text{કૃત્રિમ}$ $\text{વીર્યદાન}$: શ્રેષ્ઠ આખલાના વીર્યનો ઉપયોગ અંડકોષોને ફલિત કરવા માટે થાય છે.
$3$. $\text{ભાડાની}$ $\text{માતા}$ ($\text{સરોગેટ}$ $\text{મધર}$) $\text{નો}$ $\text{ઉપયોગ}$: ફલિત ગર્ભને આગળના વિકાસ માટે ભાડાની માતામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે.
તેથી, જાતિ સુધારણા માટે આ તમામ પદ્ધતિઓનો સંયુક્ત રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(C) પશુપાલનમાં,સતત અંતઃપ્રજનન (inbreeding) ને કારણે અંતઃપ્રજનન દબાણ (inbreeding depression) ઉત્પન્ન થાય છે,જે પશુઓની પ્રજનન ક્ષમતા અને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો કરે છે. આઉટબ્રીડિંગ (બહિઃપ્રજનન) એ અસંબંધિત પશુઓ વચ્ચે કરવામાં આવતું પ્રજનન છે. તે અંતઃપ્રજનન દબાણને દૂર કરવા અને પશુઓની પ્રજનન ક્ષમતા અને જીવનશક્તિને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટેની સૌથી અસરકારક પદ્ધતિ છે.

(D) આંતરજાતીય સંકરણ એ પ્રજનનની એક પદ્ધતિ છે જેમાં બે ભિન્ન સંબંધિત જાતિઓના નર અને માદા પ્રાણીઓ વચ્ચે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા દ્વારા બંને પિતૃ જાતિઓના ઇચ્છનીય લક્ષણોને સંતતિમાં એકત્રિત કરી શકાય છે.
આનું એક ઉદાહરણ ખચ્ચર છે,જે નર ગધેડા અને માદા ઘોડાના સંકરણ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.

(D) હિસારડેલ એ પંજાબમાં બીકાનેરી ઘેટાં (ewes) અને મેરિનો ઘેટાં (rams) ના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી ઘેટાંની એક નવી ઓલાદ છે.
સંકર જાત (Cross-breeding) એ એક એવી સંવર્ધન પદ્ધતિ છે જેમાં એક ઓલાદના શ્રેષ્ઠ નરને બીજી ઓલાદની શ્રેષ્ઠ માદા સાથે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ બે અલગ-અલગ ઓલાદોના ઇચ્છનીય ગુણોને એક સંતતિમાં જોડવાની મંજૂરી આપે છે.

(D) આંતરપ્રજનન એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકના સંબંધિત સજીવો વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી પ્રજનન કરાવવું.
$1$. આંતરપ્રજનન સમયુગ્મતા (homozygosity) વધારે છે,જે શ્રેષ્ઠ જનીનોના સંચય અને હાનિકારક જનીનો (deleterious alleles) ને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
$2$. કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pureline) વિકસાવવા માટે તે આવશ્યક છે.
$3$. જો કે,સતત આંતરપ્રજનન,ખાસ કરીને નજીકનું આંતરપ્રજનન,સામાન્ય રીતે પ્રજનનક્ષમતા અને ઉત્પાદકતા ઘટાડે છે,જેને આંતરપ્રજનન દબાણ (inbreeding depression) કહેવામાં આવે છે.
$4$. આંતરપ્રજનન દબાણને તે જ જાતિના અસંબંધિત શ્રેષ્ઠ પ્રાણીઓ સાથે સંકરણ કરાવીને દૂર કરી શકાય છે,જેને આઉટ-ક્રોસિંગ (out-crossing) કહેવાય છે.
તેથી,'આંતરપ્રજનન દબાણને આઉટ-ક્રોસિંગ દ્વારા દૂર કરી શકાતું નથી' તે વિધાન ખોટું છે.

(N/A) પશુ સંવર્ધન એ પશુપાલનનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે.
$1$. પશુ સંવર્ધનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પશુઓની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાનો અને ઉત્પાદનની ઇચ્છનીય ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો છે.
$2$. વંશપરંપરાગત રીતે સંબંધિત અને સામાન્ય દેખાવ,લક્ષણો,કદ અને બંધારણ જેવી મોટાભાગની લાક્ષણિકતાઓમાં સમાન હોય તેવા પ્રાણીઓના સમૂહને 'નસલ' (Breed) કહેવામાં આવે છે.
$3$. જ્યારે સંવર્ધન એક જ નસલના પ્રાણીઓ વચ્ચે થાય છે,ત્યારે તેને અંતઃસંવર્ધન (Inbreeding) કહેવામાં આવે છે,જ્યારે વિવિધ નસલો વચ્ચેના સંકરણને બહિઃસંવર્ધન (Outbreeding) કહેવામાં આવે છે.
$4$. સુધારેલી નસલોના ઉદાહરણોમાં નીચે મુજબ છે:
$(a)$ જર્સી (ગાયની નસલ)
$(b)$ લેગહોર્ન (મરઘીની નસલ)

(N/A) અંતઃસંવર્ધન એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકના સંબંધિત વ્યક્તિઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું સંવર્ધન.
સંવર્ધન વ્યૂહરચના નીચે મુજબ છે:
$1$. એક જ જાતિના શ્રેષ્ઠ નર અને શ્રેષ્ઠ માદાને ઓળખીને તેમની વચ્ચે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
$2$. આવી સંકરણ પ્રક્રિયાથી પ્રાપ્ત સંતતિનું મૂલ્યાંકન શ્રેષ્ઠ નર અને માદા તરીકે કરવામાં આવે છે.
- પશુઓના કિસ્સામાં,શ્રેષ્ઠ માદા એટલે એવી ગાય કે ભેંસ જે દરેક દુગ્ધકાળ દરમિયાન વધુ દૂધ આપે છે.
- શ્રેષ્ઠ નર એટલે એવો સાંઢ જે અન્ય નરની સરખામણીમાં શ્રેષ્ઠ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે.
- અંતઃસંવર્ધન સમયુગ્મતા (homozygosity) વધારે છે. જો આપણે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pureline) વિકસાવવા માંગતા હોઈએ તો તે જરૂરી છે.
- અંતઃસંવર્ધન હાનિકારક પ્રભાવી જનીનોને બહાર લાવે છે જે પસંદગી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે. તે શ્રેષ્ઠ જનીનોના સંચય અને ઓછા ઇચ્છનીય જનીનોને દૂર કરવામાં પણ મદદ કરે છે.
- સતત અંતઃસંવર્ધન,ખાસ કરીને નજીકનું અંતઃસંવર્ધન,સામાન્ય રીતે પ્રજનન ક્ષમતા અને ઉત્પાદકતા ઘટાડે છે,જેને અંતઃસંવર્ધન દબાણ (inbreeding depression) કહેવાય છે.
બહિઃસંવર્ધન એ અસંબંધિત પ્રાણીઓનું સંવર્ધન છે,જે એક જ જાતિના વ્યક્તિઓ (પરંતુ $4-6$ પેઢી સુધી કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો ન હોય) અથવા વિવિધ જાતિઓ (cross-breeding) અથવા વિવિધ પ્રજાતિઓ (interspecific hybridization) વચ્ચે હોઈ શકે છે. જે પ્રાણીઓની ઉત્પાદકતા અને વૃદ્ધિ દર સરેરાશ કરતા ઓછા હોય તેમના માટે બહિઃસંવર્ધન એ શ્રેષ્ઠ સંવર્ધન પદ્ધતિ છે.

(A) નિયંત્રિત સંવર્ધનના પ્રયોગો કૃત્રિમ વીર્યસેચન (Artificial insemination) દ્વારા કરવામાં આવે છે.
સંકરણ માટે,પસંદ કરેલા નર પિતૃમાંથી વીર્ય એકત્રિત કરવામાં આવે છે અને સંવર્ધક દ્વારા પસંદ કરેલી માદાના પ્રજનન માર્ગમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
વીર્યનો ઉપયોગ તરત જ કરી શકાય છે અથવા તેને થીજવીને (frozen) પછીની તારીખે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
તેને થીજવેલી સ્થિતિમાં માદા જ્યાં હોય ત્યાં પરિવહન પણ કરી શકાય છે. આ રીતે ઇચ્છિત સંકરણ કરવામાં આવે છે.
કૃત્રિમ વીર્યસેચન આપણને સામાન્ય સંવનનની ઘણી સમસ્યાઓને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
ઘણીવાર,કૃત્રિમ વીર્યસેચન કરવામાં આવે તો પણ પુખ્ત નર અને માદા પ્રાણીઓના સંકરણનો સફળતા દર ઘણો ઓછો હોય છે.
સંકર જાતોના સફળ ઉત્પાદનની તકો સુધારવા માટે,અન્ય માધ્યમોનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
મલ્ટિપલ ઓવ્યુલેશન એમ્બ્રિયો ટ્રાન્સફર ટેકનોલોજી $(MOET)$ એ પશુધનમાં સુધારણા માટેનો આવો જ એક કાર્યક્રમ છે.
આ પદ્ધતિમાં,ગાયને $FSH$ જેવી પ્રવૃત્તિ ધરાવતા હોર્મોન્સ આપવામાં આવે છે જેથી ફોલિક્યુલર પરિપક્વતા અને સુપર ઓવ્યુલેશન (અતિ અંડપાત) પ્રેરી શકાય.
સામાન્ય રીતે ચક્ર દીઠ એક ઈંડાને બદલે,તેઓ $6-8$ ઈંડા ઉત્પન્ન કરે છે.
પ્રાણીને કાં તો શ્રેષ્ઠ આખલા સાથે સંવનન કરાવવામાં આવે છે અથવા કૃત્રિમ રીતે વીર્યસેચન કરવામાં આવે છે. $8-32$ કોષીય અવસ્થામાં ફલિત ઈંડાઓને બિન-શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા મેળવવામાં આવે છે અને સરોગેટ માતાઓમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે. આનુવંશિક માતા સુપર ઓવ્યુલેશનના બીજા રાઉન્ડ માટે ઉપલબ્ધ રહે છે.
- આ ટેકનોલોજી ગાય,ઘેટાં,સસલાં,ભેંસ,ઘોડી વગેરે માટે દર્શાવવામાં આવી છે.
- ટૂંકા સમયમાં પશુધનની સંખ્યા વધારવા માટે વધુ દૂધ આપતી માદાઓની જાતો અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા (ઓછી ચરબીયુક્ત માંસ) માંસ આપતા આખલાઓનું સફળતાપૂર્વક સંવર્ધન કરવામાં આવ્યું છે.

(N/A) અંતઃસંવર્ધનથી $homozygosity$ (સમયુગ્મતા) નું પ્રમાણ વધે છે.
તેથી,જો આપણે કોઈ પ્રાણીમાં શુદ્ધ જાત (pure line) વિકસાવવા માંગતા હોઈએ,તો અંતઃસંવર્ધન જરૂરી છે.
અંતઃસંવર્ધન હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોને બહાર લાવે છે,જેને પસંદગી (selection) દ્વારા દૂર કરી શકાય છે.
આ પ્રક્રિયા શ્રેષ્ઠ જનીનોના સંચય અને ઓછી ઇચ્છનીય જનીનોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

(A) ફલનની સફળતાનો દર અને પશુધનમાં સુધારો કરવા માટે વપરાતી તકનીકને $MOET$ (મલ્ટિપલ ઓવ્યુલેશન એમ્બ્રિયો ટ્રાન્સફર) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,ગાયને $FSH$ જેવી પ્રવૃત્તિ ધરાવતા હોર્મોન્સ આપવામાં આવે છે,જેથી પુટિકા પરિપક્વતા અને સુપરઓવ્યુલેશન (અધિક અંડપાત) થાય છે.
એક અંડકોષને બદલે,પ્રતિ ચક્ર $6-8$ અંડકોષો ઉત્પન્ન થાય છે.
ત્યારબાદ ગાયનું સંવનન ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા આખલા સાથે કરવામાં આવે છે અથવા કૃત્રિમ વીર્યસેચન કરવામાં આવે છે.
$8-32$ કોષીય અવસ્થામાં રહેલા ભ્રૂણને બિન-શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા મેળવીને અન્ય ભાડૂતી માતા (surrogate mother) ગાયોમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ પશુઓ,ઘેટાં,સસલા અને ભેંસો માટે સફળતાપૂર્વક કરવામાં આવ્યો છે.

(N/A) સંવર્ધનની આધુનિક તકનીકો ખાદ્ય ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે. પશુપાલનમાં તેનું એક મુખ્ય ઉદાહરણ મલ્ટિપલ ઓવ્યુલેશન એમ્બ્રિયો ટ્રાન્સફર ટેકનોલોજી $(MOET)$ છે.
આ પદ્ધતિમાં,ગાયને પુટિકાના પરિપક્વન અને સુપર ઓવ્યુલેશનને પ્રેરિત કરવા માટે $FSH$ જેવી પ્રવૃત્તિ ધરાવતા અંતઃસ્ત્રાવો આપવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે એક ચક્રમાં એક ઈંડું ઉત્પન્ન થવાને બદલે,ગાય $6-8$ ઈંડા ઉત્પન્ન કરે છે.
ત્યારબાદ પ્રાણીનું સંવનન શ્રેષ્ઠ સાંઢ સાથે કરવામાં આવે છે અથવા કૃત્રિમ વીર્યસેચન કરવામાં આવે છે. $8-32$ કોષીય અવસ્થામાં ફલિત ઈંડાઓને બિન-શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા મેળવીને સરોગેટ માતાઓમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે. આનાથી જનીનિક માતા ફરીથી સુપર ઓવ્યુલેશન માટે ઉપલબ્ધ બને છે.
આ તકનીકનો ઉપયોગ ગાય,ઘેટાં,સસલાં,ભેંસ અને ઘોડાઓ પર સફળતાપૂર્વક કરવામાં આવ્યો છે. તે વધુ દૂધ આપતી જાતિઓ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા માંસ આપતા સાંઢોની સંખ્યામાં ઝડપથી વધારો કરવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી ટૂંકા સમયમાં પશુધનની સંખ્યા વધારીને અન્ન-અછતને દૂર કરી શકાય છે.

(N/A)

આંતઃપ્રજનન	બહિઃપ્રજનન
$(1)$ આંતઃપ્રજનન એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકના સંબંધિત સજીવો વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું પ્રજનન.	$(1)$ બહિઃપ્રજનન એટલે એક જ જાતિના અથવા અલગ જાતિના અસંબંધિત સજીવો વચ્ચે કરવામાં આવતું પ્રજનન.
$(2)$ આંતઃપ્રજનન સમયુગ્મતા (homozygosity) વધારે છે.	$(2)$ બહિઃપ્રજનન વિષમયુગ્મતા (heterozygosity) વધારે છે.
$(3)$ આંતઃપ્રજનન શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) મેળવવા માટે ઉપયોગી છે.	$(3)$ બહિઃપ્રજનન ઇચ્છિત લક્ષણો મેળવવા અથવા આંતઃપ્રજનન દબાણ (inbreeding depression) દૂર કરવા માટે ઉપયોગી છે.
$(4)$ સતત આંતઃપ્રજનનથી આંતઃપ્રજનન દબાણ (inbreeding depression) સર્જાય છે.	$(4)$ બહિઃપ્રજનન આંતઃપ્રજનન દબાણને દૂર કરવામાં અને ફળદ્રુપતા તથા ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવામાં મદદ કરે છે.

(A) શુદ્ધ નસલ મેળવવા માટે ઇનબ્રીડિંગ જરૂરી છે કારણ કે તેમાં એક જ નસલના વધુ નજીકથી સંબંધિત સજીવો વચ્ચે $4-6$ પેઢીઓ સુધી પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે.
ઇનબ્રીડિંગ હોમોઝાયગોસિટી (સમયુગ્મતા) વધારે છે,જે શ્રેષ્ઠ જનીનોના સંચયમાં અને નકામા જનીનોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,શુદ્ધ લાઇન અથવા શુદ્ધ નસલ વિકસાવવા માટે ઇનબ્રીડિંગ એક પાયાની પદ્ધતિ છે.

(D) ઘેટાંની નવી જાત 'હિસારડેલ' બીકાનેરી ઘેટાં (ewes) અને મેરિનો ઘેટાં (rams) ના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી. બે અલગ-અલગ જાતિના પ્રાણીઓના સમાગમની આ પદ્ધતિને 'સંકર સંવર્ધન' (Cross breeding) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સંકર સંવર્ધન બે અલગ-અલગ જાતિઓના ઇચ્છનીય ગુણોને સંતતિમાં જોડવાની મંજૂરી આપે છે.

(C) હિસારડેલ એ ઘેટાની એક નવી જાત છે જે પંજાબમાં બીકાનેરી ઘેટી અને મરીનો ઘેટાના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે.
આ પ્રક્રિયા,જેમાં એક જાતના શ્રેષ્ઠ નરને બીજી જાતની શ્રેષ્ઠ માદા સાથે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે,તેને પર-સંવર્ધન (Cross-breeding) કહેવામાં આવે છે.
પર-સંવર્ધન દ્વારા બે અલગ-અલગ જાતોના ઇચ્છનીય ગુણોને સંતતિમાં એકત્રિત કરી શકાય છે.

(A) $Santa \text{ } Gertrudis$ એ સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી ગાયની એક જાત છે. તે $Brahman$ આખલા અને $Shorthorn$ ગાયોના સંકરણ દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી. આ જાતને $United \text{ } States$ માં વિકસાવવામાં આવી હતી જેથી $Brahman$ ગાયોની ગરમી અને જીવાત સામે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા અને $Shorthorn$ જાતની શ્રેષ્ઠ માંસ ઉત્પાદન ક્ષમતાનો સમન્વય કરી શકાય.

(C) આંતરજાતીય સંકરણ એ એક એવી સંવર્ધન પદ્ધતિ છે જેમાં બે ભિન્ન સંબંધિત જાતિઓના નર અને માદા વચ્ચે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે. આવી સંકરણ પ્રક્રિયાથી પ્રાપ્ત થતી સંતતિમાં બંને પિતૃઓના ઇચ્છનીય લક્ષણોનું સંયોજન જોવા મળી શકે છે. તેનું એક સામાન્ય ઉદાહરણ 'ખચ્ચર' છે,જે નર ગધેડા અને માદા ઘોડીના પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.

(A) એક જ જાતિના પ્રાણીઓ વચ્ચેનો સમાગમ,પરંતુ તેમની વંશાવળીમાં $4-6$ પેઢી સુધી કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો ન હોય,તેને $Out-crossing$ (બહિસંકરણ) કહેવામાં આવે છે. દૂધ ઉત્પાદનમાં સરેરાશથી નીચે હોય તેવા પ્રાણીઓ અથવા માંસ આપતા ઢોરમાં વૃદ્ધિ દર વધારવા માટે આ સંવર્ધનની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ છે.

(A) અંત:સંવર્ધન દબાણ એ એક એવી ઘટના છે જેમાં સતત અંત:સંવર્ધન,ખાસ કરીને નજીકના સંબંધીઓ વચ્ચેનું સંવર્ધન,વસ્તીમાં પ્રજનન ક્ષમતા અને ઉત્પાદકતા ઘટાડે છે.
આને દૂર કરવા માટે,સમાન જાતિના પસંદ કરેલા પ્રાણીઓ કે જેમના બંને પક્ષે $4-6$ પેઢી સુધી કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો ન હોય,તેમની સાથે પ્રજનન કરાવવું જોઈએ.
આ પદ્ધતિને $Outcrossing$ (બહિસંકરણ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે વસ્તીની આનુવંશિક વિવિધતા અને જોમ (vigor) પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) પશુ સંવર્ધનમાં,શ્રેષ્ઠ સજીવોની પસંદગી ચોક્કસ ઇચ્છનીય લક્ષણોના આધારે કરવામાં આવે છે. ગાય જેવા દૂધાળા પશુઓ માટે,મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઉત્પાદકતા વધારવાનો છે. તેથી,શ્રેષ્ઠ ગાયની વ્યાખ્યા તેના પ્રત્યેક દૂધસ્ત્રવણ ચક્ર દરમિયાન વધુ દૂધ આપવાની ક્ષમતા દ્વારા કરવામાં આવે છે. શરીરનું વજન અથવા શારીરિક દેખાવ જેવા અન્ય લક્ષણો દૂધ ઉત્પાદનના આર્થિક લક્ષ્યની સરખામણીમાં ગૌણ છે.

(D) અંતઃસંવર્ધન એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકના સંબંધિત સજીવો વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું પ્રજનન.
સતત અંતઃસંવર્ધન, ખાસ કરીને નજીકનું અંતઃસંવર્ધન, સામાન્ય રીતે ફળદ્રુપતા અને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો કરે છે।
આ ઘટનાને $Inbreeding \text{ } depression$ (અંતઃસંવર્ધન દબાણ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।
તે હાનિકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોને બહાર લાવે છે જે પસંદગી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે અને શ્રેષ્ઠ જનીનોના સંચયમાં મદદ કરે છે।

(C) અંતઃસંવર્ધન એટલે એક જ જાતિના વધુ નજીકથી સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું સંકરણ.
તે સમયુગ્મજતા (homozygosity) વધારે છે,જે કોઈપણ પ્રાણીમાં શુદ્ધ વંશાવલિ (pure line) વિકસાવવા માટે જરૂરી છે.
અંતઃસંવર્ધન નુકસાનકારક પ્રચ્છન્ન જનીનોને બહાર લાવે છે,જે પસંદગી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
તે શ્રેષ્ઠ જનીનોના સંચય અને ઓછા ઇચ્છનીય જનીનોને દૂર કરવામાં પણ મદદ કરે છે.

(B) અંત:સંવર્ધન એટલે એક જ જાતના વધુ નજીકના સંબંધિત પ્રાણીઓ વચ્ચે $4-6$ પેઢી સુધી કરવામાં આવતું સંકરણ.
બહિસંકરણ એ એક જ જાતના પ્રાણીઓ વચ્ચે કરવામાં આવતું સંકરણ છે,પરંતુ તેમની વંશાવળીમાં $4-6$ પેઢી સુધી કોઈ સામાન્ય પૂર્વજો હોતા નથી.
અંત:સંવર્ધન અને બહિસંકરણ બંનેમાં એક જ જાતના પ્રાણીઓ વચ્ચે સમાગમ કરવામાં આવે છે.
તેથી,તેમની વચ્ચેની સામાન્ય બાબત એ છે કે બંનેમાં એક જ જાતના પ્રાણીઓ વચ્ચે સમાગમ થાય છે.

(D) પરસંવર્ધન (Cross-breeding) એ પશુ સંવર્ધનની એક પદ્ધતિ છે જેમાં એક જાતિના શ્રેષ્ઠ નરને બીજી જાતિની શ્રેષ્ઠ માદા સાથે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે. આનાથી બે અલગ-અલગ જાતિઓના ઇચ્છનીય ગુણો સંતતિમાં એકત્રિત કરી શકાય છે. આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ખાસ કરીને પશુઓમાં દૂધ ઉત્પાદનની ક્ષમતા અને માંસનો દર વધારવા માટે કરવામાં આવે છે.