Introduction and Biodiversity Questions in Gujarati

(B) જાતિ-વિસ્તાર સંબંધ જર્મન પ્રકૃતિવાદી અને ભૂગોળશાસ્ત્રી $Alexander \text{ } von \text{ } Humboldt$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
દક્ષિણ અમેરિકાના જંગલોના સંશોધન દરમિયાન, તેમણે અવલોકન કર્યું કે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં, શોધાયેલ વિસ્તાર વધવાની સાથે જાતિઓની વિવિધતા વધે છે, પરંતુ તે એક મર્યાદા સુધી જ હોય છે.
આ સંબંધને સમીકરણ $log S = log C + Z log A$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે, જ્યાં $S$ એ જાતિ સમૃદ્ધિ છે, $A$ એ વિસ્તાર છે, $Z$ એ રેખાનો ઢાળ (રિગ્રેશન કોએફિશિયન્ટ) છે અને $C$ એ $Y$-આંતરછેદ છે.

(D) જૈવવિવિધતા $(Biodiversity)$ શબ્દ સામાજિક જીવવિજ્ઞાની $Edward \ O. \ Wilson$ દ્વારા લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યો હતો,જેનો ઉપયોગ જૈવિક સંગઠનના તમામ સ્તરો પરની સંયુક્ત વિવિધતાનું વર્ણન કરવા માટે થાય છે.

(D) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં એમેઝોન રેઈન ફોરેસ્ટમાં જૈવવિવિધતા અંગે આપવામાં આવેલા ડેટા મુજબ,પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ નીચે મુજબ છે:
$1$. વનસ્પતિઓ: $40,000$ પ્રજાતિઓ
$2$. માછલીઓ: $3,000$ પ્રજાતિઓ
$3$. પક્ષીઓ: $1,300$ પ્રજાતિઓ
$4$. સસ્તન પ્રાણીઓ: $427$ પ્રજાતિઓ
$5$. ઉભયજીવીઓ: $427$ પ્રજાતિઓ
$6$. સરીસૃપ: $378$ પ્રજાતિઓ
તેથી,એમેઝોન રેઈન ફોરેસ્ટમાં ઉભયજીવીઓની $427$ પ્રજાતિઓ હાજર છે.

(C) $IUCN$ નું પૂરું નામ International Union for Conservation of Nature (પ્રકૃતિ સંરક્ષણ માટેનું આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘ) છે.
તે પ્રકૃતિ સંરક્ષણ અને કુદરતી સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગના ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરતી એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે.
તે $IUCN$ રેડ લિસ્ટ ઓફ થ્રેટન્ડ સ્પીસીઝ (ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓની લાલ યાદી) પ્રકાશિત કરવા માટે જાણીતી છે,જે વિશ્વભરની પ્રજાતિઓની સંરક્ષણ સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે.

(C) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ મુજબ,વિશ્વભરમાં $15,500$ થી વધુ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાના જોખમનો સામનો કરી રહી છે.
આમાં છેલ્લા $500$ વર્ષોમાં લુપ્ત થયેલી $784$ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં $338$ પૃષ્ઠવંશીઓ,$359$ અપૃષ્ઠવંશીઓ અને $87$ વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

(B) પશ્ચિમ ઘાટ તેની ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતા છે અને તેને જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ તરીકે ગણવામાં આવે છે. ખાસ કરીને,પૂર્વ ઘાટની તુલનામાં પશ્ચિમ ઘાટમાં ઉભયજીવીઓની પ્રજાતિઓની વિવિધતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે જોવા મળે છે. આ પશ્ચિમ ઘાટની વિશિષ્ટ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓ,વધુ વરસાદ અને વૈવિધ્યસભર ભૂપ્રદેશને કારણે છે,જે ઉભયજીવી પ્રજાતિઓ માટે વિવિધ રહેઠાણો પૂરા પાડે છે.

(D) ધોરણ $12$ જીવવિજ્ઞાનના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક,પ્રકરણ $15$ (જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણ) મુજબ,એવો અંદાજ છે કે વિશ્વભરના મૂળ નિવાસી લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી પરંપરાગત દવાઓમાં $25,000$ થી વધુ વનસ્પતિઓની જાતિઓ ફાળો આપે છે.

(D) $X$: ભારત પાસે વિશ્વના કુલ ભૂમિ વિસ્તારના $2.4\%$ છે,$4.1\%$ નથી. તેથી,વિધાન $X$ ખોટું છે.
$Y$: જૈવવિવિધતા સમગ્ર વિશ્વમાં સમાન નથી; તે આબોહવા,ઊંચાઈ અને ભૂગોળ જેવા પરિબળોને કારણે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે,જે અસમાન વિતરણ દર્શાવે છે. તેથી,વિધાન $Y$ સાચું છે.
$Z$: એલેક્ઝાન્ડર વોન હમ્બોલ્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે કોઈ પ્રદેશમાં,શોધાયેલ વિસ્તાર વધવાની સાથે જાતિઓની સમૃદ્ધિ વધે છે,પરંતુ માત્ર એક મર્યાદા સુધી. આને જાતિ-વિસ્તાર સંબંધ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,વિધાન $Z$ સાચું છે.
તેથી,સાચો ક્રમ ખોટું,સાચું,સાચું છે.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ એમેઝોન રેઈન ફોરેસ્ટની જૈવવિવિધતાના ડેટા મુજબ:
$1$. સસ્તન પ્રાણીઓ $(a)$ = $427$ જાતિઓ $(d)$
$2$. પક્ષીઓ $(e)$ = $1300$ જાતિઓ $(b)$
$3$. માછલીઓ $(f)$ = $3000$ જાતિઓ $(c)$
તેથી,સાચી જોડ $a-d, b-e, c-f$ છે.

(A) અરવલ્લી પર્વતમાળા એ ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં આવેલી એક પર્વતમાળા છે,જે દિલ્હીની નજીકથી શરૂ થઈને દક્ષિણ હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાંથી પસાર થઈને ગુજરાતમાં સમાપ્ત થાય છે. આ પર્વતમાળાનો મોટો ભાગ રાજસ્થાન રાજ્યમાં આવેલો છે.

(C) ભારતમાં ડાંગરની સમૃદ્ધ વિવિધતા જોવા મળે છે. ભારતમાં ડાંગરની $50,000$ કરતા પણ વધુ આનુવંશિક રીતે અલગ જાતો (strains) આવેલી છે. આનુવંશિક વિવિધતાનું આ ઉચ્ચ સ્તર ભારતની જૈવવિવિધતાનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે,જે વિવિધ વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગપ્રતિકારક જાતોના વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે.

(D) જાતિ-વિસ્તાર સંબંધ સમીકરણ $S = CA^Z$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
બંને બાજુ લઘુગણક (logarithm) લેતા,આપણને $\log S = \log C + Z \log A$ મળે છે.
આ સુરેખ સમીકરણમાં,$S$ એ જાતિ સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે,$A$ એ વિસ્તાર દર્શાવે છે,$C$ એ $Y$-આંતરછેદ છે,અને $Z$ એ રિગ્રેશન ગુણાંક (regression coefficient) દર્શાવે છે,જે રેખાનો ઢાળ છે.

(B) જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણ પરના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ:
$1$. કીડીઓની $20,000$ થી વધુ પ્રજાતિઓ છે.
$2$. ભમરાઓની $3,00,000$ પ્રજાતિઓ છે.
$3$. માછલીઓની $28,000$ પ્રજાતિઓ છે.
$4$. ઓર્કિડની લગભગ $20,000$ પ્રજાતિઓ છે.
$5$. ભારતમાં ડાંગરની $50,000$ થી વધુ જનીનિક રીતે ભિન્ન જાતો અને કેરીની $1,000$ જાતો છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ સાચું વિધાન છે.

(B) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ એમેઝોનિયન વર્ષાવનની જૈવવિવિધતાના ડેટા મુજબ:
$1$. વનસ્પતિઓ: $40,000$ થી વધુ જાતિઓ.
$2$. માછલીઓ: $3,000$ જાતિઓ.
$3$. પક્ષીઓ: $1,300$ જાતિઓ.
$4$. ઉભયજીવીઓ: $427$ જાતિઓ.
$5$. સસ્તન પ્રાણીઓ: $427$ જાતિઓ.
$6$. સરીસૃપો: $378$ જાતિઓ.
આ માહિતીને આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખાવતા,'પક્ષીઓ - $378$ જાતિઓ' એ ખોટી જોડી છે,કારણ કે એમેઝોનિયન વર્ષાવનમાં પક્ષીઓની વાસ્તવિક સંખ્યા $1,300$ છે,જ્યારે $378$ એ સરીસૃપોની સંખ્યા છે.

(A) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં આપવામાં આવેલા વૈશ્વિક જૈવવિવિધતાના ડેટા મુજબ,નોંધાયેલી તમામ પ્રજાતિઓમાંથી $70\%$ થી વધુ પ્રાણીઓ છે.
આનો અર્થ એ છે કે આ ગ્રહ પરના દરેક $10$ પ્રાણીઓમાંથી $7$ કીટકો છે.
વનસ્પતિઓ (જેમાં લીલ,ફૂગ,દ્વિઅંગી,અનાવૃત બીજધારી અને આવૃત બીજધારીનો સમાવેશ થાય છે) નોંધાયેલી કુલ પ્રજાતિઓના $22\%$ થી વધુ નથી.
તેથી,વિધાન $A$ અને વિધાન $R$ બંને સાચા છે.

(A) વૈશ્વિક જૈવવિવિધતાના ડેટા મુજબ,પૃથ્વી પર કીટકો સૌથી વધુ પ્રજાતિઓ ધરાવતો વર્ગીકરણ સમૂહ છે.
એવું અનુમાન છે કે આ ગ્રહ પરના દરેક $10$ પ્રાણીઓમાંથી $7$ કીટકો છે.
આનું કારણ એ છે કે અત્યાર સુધી ઓળખાયેલી કુલ પ્રાણી પ્રજાતિઓમાંથી $70\%$ થી વધુ કીટકો છે.
તેથી,સાચો જવાબ $7$ છે.

(D) $\text{પશ્ચિમ } \text{ } \text{ઘાટ}$ ને વિશ્વના જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સમાંના એક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેઓ તેમના અનન્ય ભૌગોલિક સ્થાન, વધુ વરસાદ અને વિવિધ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓને કારણે ખૂબ જ ઉચ્ચ સ્તરની જાતિ વિવિધતા અને સ્થાનિકતા (endemism) દર્શાવે છે.
ભારતમાં, $\text{પશ્ચિમ } \text{ } \text{ઘાટ}$ અને $\text{હિમાલય}$ એ અન્ય વિસ્તારોની તુલનામાં અસાધારણ રીતે ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતા મુખ્ય પ્રદેશો છે.

(A) એમેઝોન રેઈન ફોરેસ્ટને ઘણીવાર 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
એવો અંદાજ છે કે એમેઝોન રેઈન ફોરેસ્ટ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા પૃથ્વીના વાતાવરણમાં કુલ ઓક્સિજનના આશરે $20\%$ જેટલું ઉત્પાદન કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખવા માટે જંગલો અનિવાર્ય છે. વૈશ્વિક અંદાજો મુજબ,આશરે $1.6$ અબજ લોકો,જેમાં $2,000$ થી વધુ આદિવાસી સંસ્કૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે,તેઓ તેમની આજીવિકા માટે જંગલો પર નિર્ભર છે. આમાં ખોરાક,આશ્રય,દવા અને આવક માટે જંગલની પેદાશો પરની નિર્ભરતાનો સમાવેશ થાય છે.

(B) $Biodiversity$ (જૈવવિવિધતા) શબ્દ પૃથ્વી પરના જીવનની વિવિધતા અને પરિવર્તનશીલતાનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેમાં સજીવોના કદ,આકાર,નિવાસસ્થાન,જીવનશૈલી અને આનુવંશિક બંધારણની દ્રષ્ટિએ રહેલી વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે. પ્રશ્નમાં સજીવોમાં જોવા મળતી વિવિધતાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હોવાથી,સાચો શબ્દ $Biodiversity$ (જૈવવિવિધતા) છે.

(C) ઉષ્ણકટિબંધનાં વર્ષા જંગલો આખા વર્ષ દરમિયાન વધુ વરસાદ અને ઊંચા તાપમાન માટે જાણીતાં છે.
ભારતમાં,આ જંગલો મુખ્યત્વે પશ્ચિમ ઘાટ (કેરળ સહિત) અને ઉત્તર-પૂર્વીય વિસ્તારો (અસમ સહિત) માં આવેલાં છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) જે જાતિ માત્ર એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે અને વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી,તેને $Endemic$ $species$ (સ્થાનિક જાતિ) કહેવામાં આવે છે.
$Sibling$ $species$ (સહોદર જાતિ) બાહ્યાકાર રીતે સમાન હોય છે પરંતુ પ્રજનનક્ષમ રીતે અલગ હોય છે.
$Sympatric$ $species$ (સંસ્થાનિક જાતિ) એવી જાતિઓ છે જે એક જ વિસ્તારમાં રહે છે પરંતુ પ્રજનનક્ષમ રીતે અલગ હોય છે.
$Allopatric$ $species$ (વિસ્થાનિક જાતિ) એવી જાતિઓ છે જે અલગ-અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં વસવાટ કરે છે.

(D) ઉષ્ણકટિબંધનાં વર્ષા જંગલો,જેમ કે એમેઝોન,પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા અને જાતિઓની ઘનતા ધરાવવા માટે જાણીતા છે. આનું મુખ્ય કારણ આખા વર્ષ દરમિયાન સ્થિર,ગરમ આબોહવા અને પુષ્કળ વરસાદ છે,જે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની વિશાળ વિવિધતાને ટેકો આપે છે.

(C) જાતિ વિવિધતા એ આપેલ વિસ્તારમાં હાજર જાતિઓની સંખ્યા (જાતિ સમૃદ્ધિ) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
$1$. વિસ્તાર $A$: હાજર જાતિઓ $a, b, c, d, f, g, h, j$ છે. કુલ = $8$ જાતિઓ.
$2$. વિસ્તાર $B$: હાજર જાતિઓ $a, c, e, f, h, i, j$ છે. કુલ = $7$ જાતિઓ.
$3$. વિસ્તાર $C$: હાજર જાતિઓ $a, b, c, d, e, f, g, h, i, j$ છે. કુલ = $10$ જાતિઓ.
$4$. વિસ્તાર $D$: હાજર જાતિઓ $a, b, c, d, e, f, g, h, i, j$ છે. કુલ = $10$ જાતિઓ.
જાતિ સમૃદ્ધિની સરખામણી કરતા, $C$ અને $D$ બંનેમાં $10$ જાતિઓ છે. જોકે, ઇકોલોજીકલ અભ્યાસોમાં, જો જાતિઓની સંખ્યા સમાન હોય, તો આપણે સમાનતા અથવા કુલ વસતિ વિતરણ જોઈએ છીએ. આ ચોક્કસ ડેટાસેટમાં, $D$ માં $C$ ની તુલનામાં તમામ $10$ જાતિઓમાં વધુ સંતુલિત વિતરણ જોવા મળે છે, કારણ કે $C$ માં કેટલીક કિંમતો ખૂબ ઓછી છે (દા.ત., $0.48$). તેથી, $D$ માં વધુ વિવિધતા ગણવામાં આવે છે.

(A) પૃથ્વી પરના કુલ મીઠાપાણીનો જથ્થો વિવિધ સ્વરૂપોમાં વહેંચાયેલો છે. વિશ્વના કુલ મીઠાપાણીનો આશરે $70\%$ જથ્થો ધ્રુવીય બરફ અને હિમનદીઓના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત છે. આ પાણી માનવ વપરાશ માટે સરળતાથી ઉપલબ્ધ નથી કારણ કે તે ઍન્ટાર્કટિકા,ગ્રીનલેન્ડ અને પર્વતીય હિમનદીઓના બરફમાં થીજી ગયેલું છે.

(A) $Indri$ $indri$,જેને બાબકોટો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે લેમુરની સૌથી મોટી જીવંત પ્રજાતિ છે. તે મડાગાસ્કર ટાપુનું સ્થાનિક પ્રાણી છે,જે ખાસ કરીને ટાપુના પૂર્વીય વર્ષાવનોમાં જોવા મળે છે. લેમુર એ પ્રાઈમેટ છે જે ફક્ત મડાગાસ્કરમાં જ જોવા મળે છે.

(C) જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ એ એક એવો જૈવભૌગોલિક પ્રદેશ છે જ્યાં જૈવવિવિધતાનો મોટો ભંડાર છે અને જે વિનાશના જોખમ હેઠળ છે. નોર્મન માયર્સ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કર્યા મુજબ,હોટસ્પોટને ઓળખવાના માપદંડોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. તેમાં ઓછામાં ઓછી $1,500$ વાસ્ક્યુલર વનસ્પતિઓની જાતિઓ સ્થાનિક (Endemic) હોવી જોઈએ (સ્થાનિકતાનું ઊંચું પ્રમાણ).
$2$. તેણે તેના મૂળ નિવાસસ્થાનના ઓછામાં ઓછા $70\%$ ભાગ ગુમાવ્યા હોવા જોઈએ (જાતિઓ નાશ પામવાનો ઊંચો દર).
'ઓછી આંતરજાતીય સ્પર્ધા' એ જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટને ઓળખવા માટેનો માપદંડ નથી. જાતિઓની વધુ સમૃદ્ધતા એ આ પ્રદેશોની લાક્ષણિકતા છે.

(B) ભારતમાં ચોખાની $50,000$ થી વધુ જનીનિક રીતે અલગ જાતો અને કેરીની $1,000$ જાતો જોવા મળે છે. જોકે,આપેલા વિકલ્પોમાંથી ચોખા સૌથી વધુ જનીનિક વિવિધતા દર્શાવે છે. જનીનિક વિવિધતા એટલે એક જ જાતિના સભ્યોમાં તેમના જનીનો અને રંગસૂત્રોના પ્રકારોમાં જોવા મળતી વિવિધતા. ચોખા ($Oryza$ $sativa$) ની અસંખ્ય જાતો ભારતના વિવિધ કૃષિ-આબોહવા વિસ્તારોમાં અનુકૂલિત થયેલી છે.

(C) વિધાન $C$ સાચું છે કારણ કે પશ્ચિમઘાટને વિશ્વના જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સમાંના એક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે ઉચ્ચ સ્તરની જાતિ સમૃદ્ધતા અને નોંધપાત્ર સંખ્યામાં સ્થાનિક જાતિઓ (જે અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી) દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
વિધાન $A$ ખોટું છે કારણ કે રણપ્રદેશોમાં સામાન્ય રીતે ઉષ્ણકટિબંધીય અથવા સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોની તુલનામાં જાતિ સમૃદ્ધતા ઓછી હોય છે.
વિધાન $B$ ખોટું છે કારણ કે $Bt$ કોટનની મોટા પાયે ખેતી બિન-લક્ષિત સજીવો અને એકંદરે કૃષિ-જૈવવિવિધતા પર અસર કરી શકે છે.
વિધાન $D$ ખોટું છે કારણ કે જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ એ વૈશ્વિક જવાબદારી છે,જે તમામ રાષ્ટ્રોના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી છે,પછી ભલે તેમની આર્થિક સ્થિતિ ગમે તે હોય.

(D) જૈવવિવિધતા હૉટસ્પોટ એવા વિસ્તારો છે જ્યાં પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું પ્રમાણ પણ વધુ હોય છે,જે જોખમ હેઠળ છે.
ભારતમાં ચાર માન્ય જૈવવિવિધતા હૉટસ્પોટ છે:
$1$. હિમાલય
$2$. પશ્ચિમઘાટ
$3$. ઇન્ડો-બર્મા વિસ્તાર
$4$. સુંડાલેન્ડ (જેમાં નિકોબાર ટાપુઓનો સમાવેશ થાય છે).
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી પશ્ચિમઘાટ એ એક માન્ય જૈવવિવિધતા હૉટસ્પોટ છે.

(D) જે જાતિઓ કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર પૂરતી જ મર્યાદિત હોય અને વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય કુદરતી રીતે જોવા મળતી ન હોય,તેને $Endemic$ (સ્થાનિક) જાતિઓ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,પશ્ચિમ ઘાટ અથવા ટાપુઓ પર જોવા મળતી ઘણી જાતિઓ તે પ્રદેશો માટે સ્થાનિક છે.

(A) નોર્મન મેયર્સે શરૂઆતમાં વિશ્વભરમાં $25$ જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ ઓળખ્યા હતા. ત્યારબાદ,કન્ઝર્વેશન ઇન્ટરનેશનલ દ્વારા આ સંખ્યા વધારીને $34$ કરવામાં આવી હતી. હાલમાં,વિશ્વમાં કુલ $36$ માન્ય જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ છે. આપેલા વિકલ્પોને ધ્યાનમાં લેતા,$34$ એ યાદીના વિસ્તરણ સાથે સંકળાયેલ સૌથી ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ જવાબ છે.

(C) જનીનિક વિવિધતા એ એક જ જાતિના સભ્યોમાં રહેલી જનીનોની વિવિધતા દર્શાવે છે. તે વસ્તીને તેના પર્યાવરણમાં અનુકૂલિત થવા અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવામાં મદદ કરે છે. કેરી $(Mangifera \text{ } indica)$ ના કિસ્સામાં, ભારતમાં $1,000$ થી વધુ જાતો અસ્તિત્વમાં છે, જે સ્વાદ, રંગ, ફાઇબરનું પ્રમાણ, ખાંડનું પ્રમાણ અને શેલ્ફ-લાઇફમાં અલગ પડે છે. આ આંતર-જાતીય સ્તરે જનીનિક વિવિધતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(C) ભારત તેની વિશાળ કૃષિ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતું છે.
એવો અંદાજ છે કે માત્ર ભારતમાં જ ડાંગરની આશરે $200,000$ જેટલી જાતો જોવા મળે છે.
આ વિવિધતા દેશના સમૃદ્ધ જૈવિક વારસાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે અને તે ખાદ્ય સુરક્ષા તથા સંવર્ધન કાર્યક્રમો માટે અત્યંત આવશ્યક છે.

(A) જૈવિક સમુદાયોમાં,કેટલીક જાતિઓ અન્ય ઘણી જાતિઓની સમુદાયમાં ટકી રહેવાની ક્ષમતા નક્કી કરવામાં નિર્ણાયક હોય છે. આ મહત્વપૂર્ણ જાતિઓને $keystone$ (કીસ્ટોન) જાતિઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Allopatric$ (એલોપેટ્રિક) જાતિઓ એવી જાતિઓ છે જે ભૌગોલિક રીતે અલગ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
$Sympatric$ (સિમ્પેટ્રિક) જાતિઓ એવી જાતિઓ છે જે ભૌગોલિક રીતે સમાન અથવા ઓવરલેપિંગ વિસ્તારોમાં વસવાટ કરે છે.
$Threatened$ (ભયગ્રસ્ત) જાતિઓ એવી જાતિઓ છે જે નજીકના ભવિષ્યમાં લુપ્ત થવાની સંભાવના ધરાવે છે.

(C) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોમાં સજીવોની ઘનતા સૌથી વધુ હોય છે.
ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો મુખ્યત્વે મધ્ય અમેરિકા,દક્ષિણ અમેરિકા,આફ્રિકાના કોંગો નદીના બેસિન અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં જોવા મળે છે.
આ જીવમમાં વરસાદ અને ગરમી પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે,જેના કારણે વનસ્પતિનો વિકાસ ખૂબ જ સારો થાય છે.
આ જીવમ વિશ્વની અડધાથી વધુ વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ ધરાવે છે.
અહીં ઉત્પાદકતા ખૂબ જ ઊંચી છે અને જીવનની વિવિધતા એટલી બધી છે કે જંગલના એક હેક્ટરમાં $200$ જેટલી વૃક્ષોની પ્રજાતિઓ હોઈ શકે છે.
વિશ્વના તમામ કીટકોમાંથી આશરે $70-80\%$ અને તમામ પક્ષીઓમાંથી $80-85\%$ પ્રજાતિઓ ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોમાં જોવા મળે છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય વિવિધતાને ત્રણ પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: $\alpha$, $\beta$, અને $\gamma$ વિવિધતા.
$\alpha$-વિવિધતા એ એક જ સમુદાય અથવા નિવાસસ્થાનની અંદરની વિવિધતા દર્શાવે છે.
$\beta$-વિવિધતા એ બે સમુદાયો અથવા નિવાસસ્થાનો વચ્ચે જોવા મળતી વિવિધતા છે, જે ઘણીવાર પર્યાવરણીય ઢાળ સાથે જાતિઓની રચનામાં થતો ફેરફાર દર્શાવે છે.
$\gamma$-વિવિધતા એ સમગ્ર લેન્ડસ્કેપ અથવા ભૌગોલિક પ્રદેશની કુલ વિવિધતા છે.
તેથી, $\beta$-વિવિધતા એ સમુદાયો વચ્ચેની વિવિધતા છે.

(C) પૂર્વ હિમાલય અને પશ્ચિમ ઘાટને ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ એવા પ્રદેશો છે જે ઉચ્ચ સ્તરની પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ અને ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા (endemism) ધરાવે છે,જેનો અર્થ છે કે ત્યાં જોવા મળતી ઘણી પ્રજાતિઓ પૃથ્વી પર બીજે ક્યાંય જોવા મળતી નથી.
પૂર્વ હિમાલયમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની વિશાળ વિવિધતા જોવા મળે છે,જેમાં $163$ વૈશ્વિક સ્તરે જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે,જેમ કે એશિયન હાથી $(Elephas \text{ } maximus)$,એક શિંગડાવાળો ગેંડો $(Rhinoceros \text{ } unicornis)$,અને વાઘ $(Panthera \text{ } tigris)$.
પશ્ચિમ ઘાટ પણ તેની અસાધારણ જૈવવિવિધતા માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે,જેમાં મોટી સંખ્યામાં સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આ બે પ્રદેશો આપણા દેશમાં મહત્તમ જૈવવિવિધતા ધરાવતા માનવામાં આવે છે.

(D) જૈવવિવિધતાના હોટ-સ્પોટ એવા વિસ્તારો છે જે જૈવવિવિધતામાં અત્યંત સમૃદ્ધ છે અને માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે નોંધપાત્ર જોખમ હેઠળ છે.
ભારતમાં ત્રણ મુખ્ય જૈવવિવિધતા હોટ-સ્પોટ માન્ય છે: પશ્ચિમ ઘાટ અને શ્રીલંકા,હિમાલય અને ઇન્ડો-બર્મા પ્રદેશ.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,પશ્ચિમ ઘાટ એ વૈશ્વિક સ્તરે માન્ય જૈવવિવિધતા હોટ-સ્પોટ છે,જે ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિક પ્રજાતિઓ (endemism) અને વિકાસલક્ષી પ્રવૃત્તિઓને કારણે થતા રહેઠાણના વિનાશ માટે જાણીતું છે.

(C) વિધાન સાચું છે. ગામા વિવિધતા એટલે કોઈ લેન્ડસ્કેપ અથવા મોટા ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જોવા મળતી કુલ પ્રજાતિઓની વિવિધતા,જેમાં તે પ્રદેશમાં રહેલા વિવિધ નિવાસસ્થાનોની વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.
કારણ ખોટું છે. સામાન્ય રીતે ઊંચાઈથી નીચાણવાળા વિસ્તાર તરફ (અથવા ધ્રુવોથી વિષુવવૃત્ત તરફ) જતાં જૈવવિવિધતામાં વધારો થાય છે,કારણ કે નીચાણવાળા વિસ્તારો (અથવા ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશો) વધુ સ્થિર,અનુકૂળ અને સંસાધનયુક્ત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે,જે વિવિધ પ્રકારની પ્રજાતિઓ માટે યોગ્ય છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(A) જે પ્રજાતિઓ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત હોય અને વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી,તેમને $Endemic$ (સ્થાનિક) પ્રજાતિઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પશ્ચિમ ઘાટ એ ભારતનું એક જાણીતું જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ છે,જે ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા (endemism) માટે જાણીતું છે,જેનો અર્થ છે કે તેની ઘણી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ તે પ્રદેશ માટે અનન્ય છે.
$Vulnerable$ (અસુરક્ષિત) અને $Threatened$ (ભયગ્રસ્ત) એ પ્રજાતિઓના લુપ્ત થવાના જોખમના આધારે તેમની સંરક્ષણ સ્થિતિ દર્શાવે છે.
$Keystone$ (કીસ્ટોન) પ્રજાતિઓ એવી પ્રજાતિઓ છે જે તેમની સંખ્યાના પ્રમાણમાં તેમના પર્યાવરણ પર અપ્રમાણસર મોટી અસર કરે છે.

(D) બાયોપ્રોસ્પેક્ટિંગ એ પ્રકૃતિમાંથી રાસાયણિક સંયોજનો,જનીનો,સૂક્ષ્મજીવો,મેક્રોઓર્ગેનિઝમ્સ અને અન્ય મૂલ્યવાન ઉત્પાદનોના નવા સ્ત્રોતોની વ્યવસ્થિત શોધ છે.
તેમાં આર્થિક અથવા વ્યાપારી મૂલ્ય ધરાવતા જૈવિક સંસાધનોને ઓળખવા માટે આણ્વિય,જનીનિક અને જાતિ સ્તરની વિવિધતાનું અન્વેષણ કરવામાં આવે છે.
બીજી તરફ,બાયોપાયરસી એટલે વ્યાપારી સંસ્થાઓ દ્વારા જૈવિક સંસાધનો અને પરંપરાગત જ્ઞાનનો અનધિકૃત ઉપયોગ.
બાયોએનર્જેટિક્સ એ જીવંત પ્રણાલીઓમાં ઊર્જાના પ્રવાહનો અભ્યાસ છે,અને બાયોરિમીડિયેશન એ પર્યાવરણમાંથી પ્રદૂષકોને દૂર કરવા માટે સજીવોનો ઉપયોગ છે.

(N/A) આને 'જૈવવિવિધતા' (biodiversity) કહેવું જોઈએ.
જૈવવિવિધતા એ ચોક્કસ નિવાસસ્થાનમાં અથવા પૃથ્વી પર હાજર તમામ જીવંત સજીવો (વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવો) ની સંયુક્ત વિવિધતાનું વર્ણન કરવા માટે વપરાતો શબ્દ છે.
નિવાસસ્થાનમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંને પ્રકારની જાતિઓ હોવાથી,'જૈવવિવિધતા' શબ્દ યોગ્ય છે કારણ કે તે તે નિવસનતંત્રમાં હાજર જીવનના વિવિધ સ્વરૂપોનો સમાવેશ કરે છે.

(N/A) જૈવવિવિધતા એટલે પૃથ્વી પરના જીવનની વિવિધતા અને પરિવર્તનશીલતા. તેને સામાન્ય રીતે જૈવિક સંગઠનના ત્રણ સ્તરો દ્વારા માપવામાં આવે છે:
$1$. જનીનિક વિવિધતા: તે વિવિધ જાતિઓમાં હાજર જનીનો અને રંગસૂત્રોની સંખ્યા અને પ્રકારો તેમજ એક જ જાતિમાં જનીનો અને તેમના વિકલ્પો (એલીલ્સ) માં રહેલી વિવિધતા દર્શાવે છે.
$2$. જાતિ વિવિધતા: તે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેલી જાતિઓની વિવિધતા દર્શાવે છે. એકમ વિસ્તાર દીઠ જાતિઓની સંખ્યાને જાતિ સમૃદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.
$3$. નિવસનતંત્ર વિવિધતા: તે નિવસનતંત્રના સ્તરે વિવિધતા દર્શાવે છે,જેમ કે જીવાવરણમાં રહેલા વિવિધ નિવાસસ્થાનો,જૈવિક સમુદાયો અને નિવસનતંત્રીય પ્રક્રિયાઓ.

(N/A) આપણી પૃથ્વી પરની જૈવવિવિધતા આશ્ચર્યચકિત અને મંત્રમુગ્ધ કરી નાખે તેવી છે.
પૃથ્વી પર $20,000$ કીડીની જાતિઓ,$3,00,000$ ભૃંગકીટકો (beetles),$28,000$ માછલીઓની જાતિઓ તેમજ લગભગ $20,000$ થી વધુ ઑર્કિડની જાતિઓ જોવા મળે છે.
પરિસ્થિતિવિદો અને ઉદવિકાસીય જીવશાસ્ત્રીઓ અનેક પ્રશ્નો દ્વારા આ વિવિધતાના મહત્ત્વને સમજવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે,જેવા કે: $(i)$ આટલી બધી જાતિઓ શા માટે છે? $(ii)$ શું આ વિવિધતા પૃથ્વીના ઇતિહાસ દરમિયાન નિર્માણ પામી છે? $(iii)$ જીવાવરણ માટે તે કેવી રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે? $(iv)$ જો આ વિવિધતા ઓછી હોત તો નિવસનતંત્રના કાર્ય પર શું અસર થાત? સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે,માનવી આ વિવિધતાઓનો ઉપયોગ કરીને કેવી રીતે લાભ મેળવી શકે છે?

(N/A)

જાતિ વૈવિધ્યતા	નિવસનતંત્રીય વૈવિધ્યતા
તે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા સમુદાયમાં રહેલી જાતિઓની વિવિધતા અને તેમની સંખ્યા દર્શાવે છે.	તે જીવાવરણમાં રહેલા વિવિધ વસવાટો,જૈવિક સમુદાયો અને નિવસનતંત્રીય પ્રક્રિયાઓની વિવિધતા દર્શાવે છે.
તે આપેલ વિસ્તારમાં રહેલી વિવિધ જાતિઓની સંખ્યા અને તેમની સાપેક્ષ વિપુલતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.	તે ભૌગોલિક પ્રદેશમાં રહેલા વિવિધ નિવસનતંત્રો જેવા કે રણ,વર્ષાવનો,મેન્ગ્રોવ્ઝ,પરવાળાના ટાપુઓ વગેરે પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
ઉદાહરણ: જંગલમાં જોવા મળતી પક્ષીઓ અથવા વૃક્ષોની વિવિધ જાતિઓની સંખ્યા.	ઉદાહરણ: ભારત જેવા દેશમાં જોવા મળતા વિવિધ નિવસનતંત્રો જેવા કે આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનો,આદ્રભૂમિ અને ખાડીઓ.

(N/A) $(i)$ જનીનિક વિવિધતા: આ વિવિધ જાતિઓમાં હાજર જનીનો અને રંગસૂત્રોની સંખ્યા અને પ્રકારોમાં રહેલી વિવિધતા તેમજ એક જ જાતિમાં રહેલા જનીનો અને તેમના વિકલ્પો (alleles) માં રહેલા તફાવતને દર્શાવે છે. તે વસ્તીને તેના પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરે છે.
$(ii)$ હોટસ્પોટ: આ એવા વિસ્તારો છે જ્યાં જાતિઓની સમૃદ્ધિ ખૂબ જ વધારે હોય છે અને ઉચ્ચ કક્ષાની સ્થાનિકતા (endemism) જોવા મળે છે (એટલે કે એવી જાતિઓ જે ફક્ત તે જ પ્રદેશમાં જોવા મળે છે અને અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી). આ વિસ્તારો સતત નિવાસસ્થાનના નાશના જોખમ હેઠળ પણ હોય છે.

(N/A) $(i)$ સ્વસ્થાન જાળવણી: આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં પ્રાણી કે વનસ્પતિની જાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જ સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. આમાં નૈસર્ગિક નિવસનતંત્રનું રક્ષણ કરીને અથવા તેને પુનઃસ્થાપિત કરીને જાતિઓને ભક્ષકો કે અન્ય જોખમોથી બચાવવામાં આવે છે.
$(ii)$ જૈવવિવિધતા: જૈવવિવિધતા એટલે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર કે નિવસનતંત્રમાં જોવા મળતા સૂક્ષ્મ જીવો,વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના વિવિધ સ્વરૂપો. તે તે પર્યાવરણના સ્વાસ્થ્ય અને સ્થિરતાનું સૂચક છે.