Introduction and Biodiversity Questions in Gujarati

(A) પ્રાણીસૃષ્ટિ અત્યંત વૈવિધ્યસભર છે,જેમાં અત્યાર સુધીમાં $1.2$ મિલિયનથી વધુ જાતિઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
આમાંની મોટાભાગની જાતિઓ અપૃષ્ઠવંશી છે,જેમાં કરોડસ્તંભનો અભાવ હોય છે.
અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ તમામ જાણીતી પ્રાણી જાતિઓના આશરે $95\%$ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે,જ્યારે પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ પ્રાણીસૃષ્ટિના માત્ર $5\%$ જેટલો જ ભાગ ધરાવે છે.

(D) સ્થળચર સસ્તન પ્રાણીઓ પ્રજાતિઓ અને જાતિઓની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ સૌથી વધુ વિવિધતા દર્શાવે છે.
આનું કારણ એ છે કે સ્થળચર પર્યાવરણો રણ અને ઘાસના મેદાનોથી લઈને ગાઢ જંગલો અને પર્વતો સુધીના વિશાળ શ્રેણીના નિવસનતંત્ર (ecological niches) પૂરા પાડે છે.
આ વિવિધ રહેઠાણોએ લાખો વર્ષો દરમિયાન અનુકૂલિત પ્રસરણ (adaptive radiation) ને વેગ આપ્યો છે,જેના પરિણામે જલીય,માંસાહારી અથવા શાકાહારી જૂથો દ્વારા કબજે કરાયેલા વધુ વિશિષ્ટ અને મર્યાદિત નિવસનતંત્રની તુલનામાં સ્થળચર સસ્તન પ્રાણીઓના વિવિધ સ્વરૂપોનો વિકાસ થયો છે.

(B) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો તેમની ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતા છે,જેમાં જાતિઓની સમૃદ્ધિ અને જનીનિક વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.
આનું કારણ લાખો વર્ષોથી જળવાઈ રહેલું સ્થિર,ગરમ અને ભેજવાળું વાતાવરણ છે,જે જટિલ ઉત્ક્રાંતિ પ્રક્રિયાઓ અને વિશિષ્ટ નિક (niche) વિશેષતાઓને મંજૂરી આપે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી તેઓ મહત્તમ જનીનિક વિવિધતા દર્શાવે છે.

(D) ભારતમાં ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો મુખ્યત્વે વધુ વરસાદ અને ગરમ તાપમાન ધરાવતા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. ભારતના બે મુખ્ય જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ જે આ ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો ધરાવે છે તે $Western \ Ghats$ (પશ્ચિમ ઘાટ) અને $Eastern \ Himalayas$ (પૂર્વ હિમાલય) છે. આ વિસ્તારો તેમની વિશિષ્ટ આબોહવાની પરિસ્થિતિઓને કારણે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની વિશાળ વિવિધતાને ટેકો આપે છે.

(B) સમશીતોષ્ણ જંગલો મધ્યમ આબોહવાની સ્થિતિ દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે અને સામાન્ય રીતે ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં વધુ ઊંચાઈએ જોવા મળે છે. ભારતમાં,આ જંગલો મુખ્યત્વે હિમાલય પર્વતમાળામાં,ખાસ કરીને સમુદ્ર સપાટીથી $1,500 \ m$ થી $3,000 \ m$ ની ઊંચાઈ વચ્ચે આવેલા છે. હિમાલયની આબોહવાની સ્થિતિ ઓક,પાઈન અને દેવદાર જેવી સમશીતોષ્ણ વનસ્પતિઓના વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે.

(A) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો મુખ્યત્વે એમેઝોન અને ઓરિનોકો નદીઓની આસપાસ મધ્ય અમેરિકામાં અને ભારત સહિત દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં જોવા મળે છે.
ભારતમાં,ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો પશ્ચિમ ઘાટ,આસામ અને અંદામાનમાં જોવા મળે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. ભારતમાં શંકુદ્રુમ જંગલો મુખ્યત્વે હિમાલયના પ્રદેશમાં જોવા મળે છે. આ ઊંચાઈ પર આવેલા જંગલો છે જે સામાન્ય રીતે સમુદ્ર સપાટીથી $1700-3000 \ m$ ની ઊંચાઈએ જોવા મળે છે,જ્યાં વાતાવરણ ઠંડું અને સમશીતોષ્ણ હોય છે.

(C) ભારતમાં ઉષ્ણકટિબંધીય સદાબહાર જંગલો મુખ્યત્વે વધુ વરસાદ ધરાવતા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે,ખાસ કરીને પશ્ચિમ ઘાટ,અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ અને આસામ સહિતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,આસામ એ પ્રદેશ છે જ્યાં આ જંગલો મુખ્યત્વે જોવા મળે છે.

(D) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો જમીન પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા દર્શાવે છે. એવું અનુમાન છે કે પૃથ્વી પરની તમામ સ્થળજ વનસ્પતિઓ અને કીટકોની અડધી થી બે-તૃતીયાંશ પ્રજાતિઓ આ જંગલોમાં વસે છે,જેનું મુખ્ય કારણ ત્યાંનું અનુકૂળ વાતાવરણ,વધુ વરસાદ અને વર્ષભરનું સમાન તાપમાન છે.

(A) સમશીતોષ્ણ સદાબહાર જંગલો મુખ્યત્વે ભારતમાં $Himalayan$ પર્વતમાળાઓના ઊંચા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. આ જંગલો મધ્યમ તાપમાન અને પૂરતા વરસાદ દ્વારા લાક્ષણિક છે,જે ઓક અને શંકુદ્રુમ જેવા સદાબહાર વૃક્ષોની વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. સમશીતોષ્ણ સદાબહાર જંગલો (મોટે ભાગે શંકુદ્રુમ) એ ઊંચાઈ પર આવેલા જંગલો છે જે હિમાલયમાં આશરે $1700-3000 \ m$ ની ઊંચાઈ પર જોવા મળે છે. આ જંગલોને સદાબહાર કહેવામાં આવે છે કારણ કે શંકુદ્રુમ વનસ્પતિના સોય જેવા પાંદડા વૃક્ષ પર $2-7$ વર્ષ સુધી ટકી રહે છે,જેના કારણે કેનોપી આખા વર્ષ દરમિયાન લીલી રહે છે.

(A) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો તેમની અતિશય જૈવવિવિધતા માટે જાણીતા છે. એવું અનુમાન છે કે વિશ્વની અડધાથી વધુ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ આ પ્રદેશોમાં કેન્દ્રિત છે. ઉદાહરણ તરીકે,ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલના એક હેક્ટરમાં $200$ જેટલી વૃક્ષોની પ્રજાતિઓ હોઈ શકે છે. વધુમાં,તમામ કીટકોની લગભગ $70-80\%$ પ્રજાતિઓ અને તમામ પક્ષીઓની $80-85\%$ પ્રજાતિઓ આ ઉષ્ણકટિબંધીય નિવસનતંત્રોમાં જોવા મળે છે.

(A) ઈલાયચીની ટેકરીઓ દક્ષિણ ભારતની પર્વતમાળા છે અને તે દક્ષિણ પશ્ચિમ ઘાટનો એક ભાગ છે.
તે મુખ્યત્વે કેરળ રાજ્યમાં,ખાસ કરીને ઇડુક્કી જિલ્લામાં આવેલી છે.
આ ટેકરીઓનું નામ ત્યાંના ઠંડા અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં ઉગાડવામાં આવતા ઈલાયચીના મસાલા પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.

(D) ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલો,ખાસ કરીને ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો,તેમની પ્રચંડ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતા છે. વૈજ્ઞાનિકોનું અનુમાન છે કે આ જંગલોના કેનોપી સ્તરોમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની વિશાળ સંખ્યામાં એવી જાતિઓ છે જે હજુ સુધી શોધાયેલી નથી અને નોંધાયેલી નથી. ઉષ્ણકટિબંધીય નિવસનતંત્રની ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા અને જટિલ રચનાત્મક વિવિધતા અસંખ્ય એવી જગ્યાઓ (niches) પૂરી પાડે છે જે આ ઉચ્ચ જાતિ સમૃદ્ધિને ટેકો આપે છે.

(D) જૈવવિવિધતા એટલે પૃથ્વી પર જોવા મળતી સજીવોની વિવિધતા અને ભિન્નતા. તેમાં કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા સમગ્ર પૃથ્વી પર હાજર સજીવોની સંખ્યા અને પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,પૃથ્વી પર જોવા મળતા સજીવોની સંખ્યા અને પ્રકારો જૈવવિવિધતા બનાવે છે.

(D) કૃષિ પાકોમાં સૌથી વધુ જનીનિક વિવિધતા 'ઉદ્ભવના કેન્દ્રો' (Centers of Origin) અથવા 'વાવિલોવ કેન્દ્રો' તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ભારતને ડાંગર,શેરડી અને વિવિધ કઠોળ સહિતના ઘણા મહત્વપૂર્ણ કૃષિ પાકોના પ્રાથમિક ઉદ્ભવ કેન્દ્રોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.
આ પ્રદેશોમાં જંગલી સંબંધીઓ અને સ્થાનિક જાતોની વિશાળ શ્રેણી જોવા મળે છે,જે ઉચ્ચ જનીનિક વિવિધતામાં ફાળો આપે છે.

(C) પૂર્વ હિમાલય અને પશ્ચિમ ઘાટને ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ (Hotspots) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ વિસ્તારોમાં પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે છે અને માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે તે સતત જોખમ હેઠળ છે.
જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ એવા વિસ્તારો છે જે પૃથ્વી પર અન્ય ક્યાંય જોવા ન મળતી પ્રજાતિઓની મોટી સંખ્યા ધરાવે છે,જે તેમને સંરક્ષણના પ્રયાસો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.

(C) જૈવવિવિધતા એટલે પૃથ્વી પર અથવા કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક પ્રદેશમાં જોવા મળતી સજીવોની વિવિધતા અને ભિન્નતા. તેમાં જાતિઓની વિવિધતા,તે જાતિઓમાં રહેલી જનીનિક વિવિધતા અને નિવસનતંત્રની વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,તે પ્રદેશના જીવંત સજીવોમાં રહેલી વિવિધતાને રજૂ કરે છે.

(B) ભારતમાં ચોખાની $50,000$ થી વધુ જનીનિક રીતે અલગ જાતો અને કેરીની $1,000$ જાતો જોવા મળે છે. જોકે,જૈવિક સાહિત્યમાં ચોખાને આ વિકલ્પોમાં સૌથી વધુ જનીનિક વિવિધતા દર્શાવતી વનસ્પતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જેમાં ભારતમાં $50,000$ થી વધુ અલગ જાતો નોંધાયેલી છે.

(A) જાતિ વિવિધતા અક્ષાંશીય ઢાળને અનુસરે છે,જેમાં તે સામાન્ય રીતે ઉષ્ણકટિબંધમાં સૌથી વધુ હોય છે અને ધ્રુવો તરફ ઘટતી જાય છે.
ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી જંગલો,જેમ કે એમેઝોન,પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે,જેનું કારણ અનુકૂળ આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ,ઉચ્ચ સૌર ઊર્જા અને જાતિઓના વિવિધતા માટેનો લાંબો ઉત્ક્રાંતિનો સમયગાળો છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) કીસ્ટોન જાતિઓ એવી જાતિઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જે તેમની સંખ્યા અથવા જૈવભારની તુલનામાં તેમના પર્યાવરણ પર અપ્રમાણસર મોટી અસર કરે છે.
ભલે તેઓ સમુદાયના કુલ જૈવભારનો નાનો હિસ્સો ધરાવતી હોય,પરંતુ તેમની હાજરી ઇકોસિસ્ટમની રચના,વિવિધતા અને સ્થિરતા જાળવવા માટે નિર્ણાયક છે.
જો કોઈ કીસ્ટોન જાતિને દૂર કરવામાં આવે,તો ઇકોસિસ્ટમમાં ભારે ફેરફારો આવી શકે છે અથવા તે નાશ પામી શકે છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ એ સાચું વર્ણન છે.

(A) જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ એ એક એવો જૈવભૌગોલિક વિસ્તાર છે જ્યાં જૈવવિવિધતાનો મોટો ભંડાર છે અને તે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા જોખમમાં છે.
કોઈ વિસ્તારને જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ તરીકે વર્ગીકૃત કરવા માટેના મુખ્ય માપદંડો નીચે મુજબ છે:
$1$. ઉચ્ચ જાતિ સમૃદ્ધિ (જાતિઓની મોટી સંખ્યા).
$2$. સ્થાનિક જાતિઓનું ઊંચું પ્રમાણ (એવી જાતિઓ જે અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી).
$3$. નિવાસસ્થાનનો ત્વરિત નાશ અથવા ઇકોસિસ્ટમ માટે જોખમ.
ઓછી આંતર-જાતીય સ્પર્ધા એ હોટસ્પોટનું લાક્ષણિક લક્ષણ નથી; વાસ્તવમાં,ઉચ્ચ જાતિ સમૃદ્ધિને કારણે સંસાધનો માટે તીવ્ર આંતર-જાતીય સ્પર્ધા જોવા મળે છે.

(C) ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી જંગલો પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવવા માટે જાણીતા છે.
તેઓ આખા વર્ષ દરમિયાન સ્થિર,ગરમ અને ભેજવાળું વાતાવરણ પૂરું પાડે છે,જે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની વિશાળ શ્રેણીને ટેકો આપે છે.
આ પ્રદેશો પૃથ્વીની જમીન સપાટીના $10\%$ કરતા પણ ઓછા વિસ્તારમાં ફેલાયેલા છે,પરંતુ તે ગ્રહ પરની તમામ જાણીતી પ્રજાતિઓમાંથી $50\%$ થી વધુ પ્રજાતિઓનું ઘર છે.

(B) સ્થાનિક (Endemic) જાતિઓ એવા સજીવો છે જે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર કે સ્થળ પૂરતા મર્યાદિત હોય છે અને વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય પણ કુદરતી રીતે જોવા મળતા નથી. આ મર્યાદિત વિતરણ ઘણીવાર ભૌગોલિક અલગતા,ચોક્કસ પર્યાવરણીય જરૂરિયાતો અથવા ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ જેવા પરિબળોને કારણે હોય છે.

(C) જૈવિક દ્રષ્ટિએ,જાતિ (species) એટલે એવા સજીવોનો સમૂહ જે કુદરતી પરિસ્થિતિઓમાં આંતરપ્રજનન કરીને ફળદ્રુપ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ આંતરપ્રજનન કરવાની ક્ષમતા એ જાતિને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટેનો મૂળભૂત માપદંડ છે,જે તેને અન્ય જૂથોથી અલગ પાડે છે.

(A) ભારતમાં શીતોષ્ણ સદાહરિત જંગલો મુખ્યત્વે હિમાલયના ઊંચા પહાડી વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. આ પ્રદેશોમાં ઠંડી અને શીતોષ્ણ આબોહવા હોય છે જે આવી વનસ્પતિઓના વિકાસ માટે અનુકૂળ છે,જે પશ્ચિમ ઘાટ અથવા અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓમાં જોવા મળતા ઉષ્ણકટિબંધીય સદાહરિત જંગલો કરતા અલગ છે.

(D) કૃષિ પાકોમાં સૌથી વધુ જનીનિક વિવિધતા તેમના ઉદ્ભવ સ્થાનોમાં જોવા મળે છે,જેને 'વાવિલોવ કેન્દ્રો' (Vavilov centers) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આ વિસ્તારો પાક વનસ્પતિઓના જંગલી સંબંધીઓ અને આદિમ જાતોની ઉચ્ચ સાંદ્રતા દ્વારા લાક્ષણિક છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ભારતને ડાંગર,શેરડી અને વિવિધ કઠોળ જેવા ઘણા મહત્વપૂર્ણ કૃષિ પાકોના ઉદ્ભવ અને વિવિધતાના પ્રાથમિક કેન્દ્રોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.
તેથી,ભારત સાચો જવાબ છે.

(C) સંધિપાદ (Arthropoda) એ પ્રાણી સૃષ્ટિનો સૌથી મોટો સમુદાય છે,જેમાં કીટકોનો સમાવેશ થાય છે. પૃથ્વી પરની તમામ નામકરણ પામેલી જાતિઓમાંથી બે-તૃતીયાંશ $(2/3)$ ભાગ સંધિપાદીઓનો છે. તેથી,તેઓ પ્રાણીઓનો સૌથી સફળ અને વિવિધતા ધરાવતો સમૂહ છે.

(B) પૃથ્વી પર જોવા મળતા સજીવોના કદ,આકાર,રચના,નિવાસસ્થાન અને જીવનશૈલીમાં રહેલી વિશાળ વિવિધતાને $Biodiversity$ (જૈવ વિવિધતા) કહેવામાં આવે છે.
જૈવ વિવિધતા એ પૃથ્વી પરના જીવનની વિવિધતા અને પરિવર્તનશીલતાને આવરી લે છે,જેમાં જાતિઓની અંદરની વિવિધતા,જાતિઓ વચ્ચેની વિવિધતા અને નિવસનતંત્રની વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.

(C) જૈવવિવિધતા એ પૃથ્વી પરના જીવનની વિવિધતા અને પરિવર્તનશીલતાનું વર્ણન કરવા માટે વપરાતો શબ્દ છે. તેમાં જીવનના તમામ સ્વરૂપોનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં સજીવોના કદ,આકાર,રચના અને જીવનશૈલીમાં જોવા મળતી વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,$(A)$ અને $(B)$ બંને જૈવવિવિધતાના સાચા ઘટકો છે.

(B) $Alexander \text{ von Humboldt}$ એ સૌપ્રથમ વખત જાતિ-વિસ્તાર સંબંધનું વર્ણન કર્યું હતું.
તેમણે અવલોકન કર્યું કે કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશમાં, જેમ જેમ સંશોધન કરેલ વિસ્તાર વધે છે તેમ તેમ જાતિ સમૃદ્ધિમાં વધારો થાય છે, પરંતુ તે માત્ર એક મર્યાદા સુધી જ હોય છે.

(C) જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સનો ખ્યાલ સૌપ્રથમ નોર્મન માયર્સ દ્વારા $1988$ માં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો,જેથી એવા પ્રદેશોને ઓળખી શકાય જે જૈવવિવિધતાથી સમૃદ્ધ છે પરંતુ નિવાસસ્થાન ગુમાવવાના ગંભીર જોખમ હેઠળ છે.
શરૂઆતમાં,તેમણે $10$ હોટસ્પોટ્સ ઓળખ્યા હતા,જેનો તેમણે પાછળથી $25$ સુધી વિસ્તાર કર્યો અને અંતે,વધુ સંશોધન અને વૈશ્વિક મૂલ્યાંકન સાથે,ઓળખાયેલા જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સની સંખ્યા $34$ સુધી પહોંચી.
આ પ્રદેશો વનસ્પતિની ઉચ્ચ સ્થાનિકતા (endemism) અને નિવાસસ્થાનના નોંધપાત્ર નુકસાન દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
તેથી,સાચો જવાબ $34$ છે.

(A) જે પ્રજાતિઓ કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત હોય અને કુદરતી રીતે વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી ન હોય,તેને $endemic$ (સ્થાનિક) પ્રજાતિઓ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પશ્ચિમ ઘાટ અથવા ટાપુઓ પર જોવા મળતી ઘણી પ્રજાતિઓ તે પ્રદેશો માટે $endemic$ હોય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
વૈશ્વિક જૈવવિવિધતાના અંદાજ મુજબ,આપેલા વિકલ્પોમાંથી $Fungi$ (ફૂગ) સૌથી વધુ પ્રજાતિઓ ધરાવતો સમૂહ છે.
ફૂગ એ હરિતદ્રવ્યવિહીન,પરપોષી,બીજાણુ સર્જતા,અવાહક,સુકોષકેન્દ્રી સજીવો છે,જેની કોષદીવાલમાં કાઇટિન હોય છે અને તેઓ ગ્લાયકોજન સ્વરૂપે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.
તેઓ વિવિધ નિવસનતંત્રોમાં મુખ્ય વિઘટકો તરીકે કાર્ય કરે છે અને પોષક દ્રવ્યોના ચક્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
આનુવંશિક વિવિધતા એટલે વિવિધ જાતિઓમાં હાજર જનીનો અને રંગસૂત્રોની સંખ્યા અને પ્રકારોમાં રહેલી વિવિધતા, તેમજ એક જ જાતિમાં જનીનો અને તેમના વિકલ્પો (એલીલ્સ) માં રહેલી વિવિધતા.
ભારતમાં $Oryza \text{ } sativa$ (ડાંગર) સૌથી વધુ આનુવંશિક વિવિધતા દર્શાવે છે.
માત્ર ભારતમાં જ ડાંગરની $50,000$ થી વધુ આનુવંશિક રીતે અલગ જાતો જોવા મળે છે, જે એક જ જાતિમાં રહેલી ઉચ્ચ આનુવંશિક વિવિધતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(D) : જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ એવા વિસ્તારો છે જે ઉચ્ચ સ્તરની પ્રજાતિઓની વિવિધતા અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ (endemism) ધરાવે છે,અને સાથે સાથે તેમના નિવાસસ્થાનોના વિનાશ અને વિખંડનને કારણે ગંભીર જોખમનો સામનો કરી રહ્યા છે.
ભારતમાં ત્રણ માન્ય જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ આવેલા છે: હિમાલય,ઇન્ડો-બર્મા પ્રદેશ અને પશ્ચિમ ઘાટ-શ્રીલંકા પ્રદેશ.
પશ્ચિમ ઘાટ તેની ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે વૈશ્વિક સ્તરે જાણીતો છે,ખાસ કરીને ફૂલ ધરાવતી વનસ્પતિઓ,ઉભયજીવીઓ,સરીસૃપો અને વિવિધ સસ્તન પ્રાણીઓમાં.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી પશ્ચિમ ઘાટ એ સાચો જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ છે.

(C) : હોટસ્પોટ્સ એવા વિસ્તારો છે જ્યાં જૈવવિવિધતા અથવા મેગાડાયવર્સિટીની ઘનતા વધુ હોય છે અને તે સૌથી વધુ જોખમમાં પણ હોય છે.
પરિસ્થિતિકીય રીતે,હોટસ્પોટ્સ ચાર પરિબળો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે: પ્રજાતિઓની સંખ્યા/પ્રજાતિ વિવિધતા,સ્થાનિકતાનું પ્રમાણ (endemism),નિવાસસ્થાનના અધોગતિ અને વિભાજનને કારણે થતા જોખમનું પ્રમાણ,અને શોષણનું પ્રમાણ.
ભારતમાં ત્રણ હોટસ્પોટ્સ છે: ઇન્ડો-બર્મા,હિમાલય અને પશ્ચિમ ઘાટ-શ્રીલંકા.
ભારત એ મેગાડાયવર્સિટી ધરાવતો દેશ છે,જે વિશ્વના કુલ જમીન વિસ્તારના $2.4\%$ ધરાવે છે અને વૈશ્વિક જૈવવિવિધતાના $8.1\%$ ધરાવે છે.
જૈવવિવિધતાના મુખ્ય કેન્દ્રોમાં અગસ્ત્યમલાઈ હિલ્સ,સાયલન્ટ વેલી અને અનામલાઈ રિઝર્વનો સમાવેશ થાય છે.
પશ્ચિમ ઘાટમાં ફૂલ ધરાવતા છોડ,ઉભયજીવીઓ,સરીસૃપો,કેટલાક સસ્તન પ્રાણીઓ અને પતંગિયાઓની પ્રજાતિઓમાં ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા અને સમૃદ્ધિ જોવા મળે છે.

(B) : જૈવવિવિધતા (Biological diversity) એટલે કુદરતી સમુદાય કે નિવાસસ્થાનમાં વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવોની વિવિધ જાતિઓ (જાતિ વિવિધતા) અથવા અન્ય વર્ગકોનું અસ્તિત્વ,અથવા ચોક્કસ પર્યાવરણમાં રહેલા સમુદાયો (પરિસ્થિતિકીય વિવિધતા),અથવા જાતિની અંદર રહેલી જનીનિક ભિન્નતા (જનીનિક વિવિધતા).
જૈવવિવિધતાનું ઉચ્ચ સ્તર જાળવી રાખવું એ નિવસનતંત્રની સ્થિરતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

(A) ભારતમાં કેરીની $(Mangifera \text{ } indica)$ $1,000$ થી વધુ જાતો અને ડાંગરની આશરે $50,000$ જેટલી આનુવંશિક રીતે અલગ જાતો જોવા મળે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી, ભારતમાં કેરી સૌથી વધુ આનુવંશિક વિવિધતા દર્શાવે છે. તેથી, સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) પ્રજાતિ વિવિધતા એ પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ (હાજર પ્રજાતિઓની સંખ્યા) અને પ્રજાતિઓની સમાનતા (દરેક પ્રજાતિની સાપેક્ષ વિપુલતા) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે।
આપેલ કોષ્ટકમાં, આપણે હાજર પ્રજાતિઓની સંખ્યા ગણી શકીએ છીએ (જ્યાં વસ્તી '-' નથી):
- વિસ્તાર $p$: $8$ પ્રજાતિઓ હાજર છે $(A, B, C, D, F, G, H, J)$
- વિસ્તાર $q$: $7$ પ્રજાતિઓ હાજર છે $(A, C, E, F, H, I, J)$
- વિસ્તાર $r$: $10$ પ્રજાતિઓ હાજર છે $(A, B, C, D, E, F, G, H, I, J)$
- વિસ્તાર $s$: $10$ પ્રજાતિઓ હાજર છે $(A, B, C, D, E, F, G, H, I, J)$
વિસ્તાર $r$ અને $s$ ની સરખામણી કરતા, વિસ્તાર $s$ માં વિસ્તાર $r$ ની તુલનામાં પ્રજાતિઓ વચ્ચે વસ્તીનું વધુ સંતુલિત વિતરણ (સમાનતા) જોવા મળે છે, જ્યાં કેટલીક વસ્તી ખૂબ ઓછી છે (દા.ત., $0.48, 0.8$)। તેથી, વિસ્તાર $s$ મહત્તમ પ્રજાતિ વિવિધતા દર્શાવે છે।

(A) જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ એવા વિસ્તારો છે જે ઉચ્ચ જાતિ સમૃદ્ધિ અને ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા (એન્ડેમિઝમ - જે જાતિઓ ફક્ત ચોક્કસ પ્રદેશમાં જ જોવા મળે છે) દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. આ વિસ્તારો સતત જોખમ હેઠળ છે,જેના કારણે માનવીય પ્રવૃત્તિઓને લીધે જાતિઓનો વિનાશ ઝડપથી થાય છે. ઓછી આંતરજાતીય સ્પર્ધા એ આ વિસ્તારોની લાક્ષણિકતા નથી; વાસ્તવમાં,ઉચ્ચ જાતિની ઘનતા ઘણીવાર સંસાધનો માટે તીવ્ર સ્પર્ધા તરફ દોરી જાય છે.

(C) મોટાભાગના ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રો (વિકસિત દેશો) આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ છે પરંતુ જૈવવિવિધતા અને પરંપરાગત જ્ઞાનમાં ગરીબ છે.
તેનાથી વિપરીત,વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો ઘણીવાર જૈવવિવિધતા અને પરંપરાગત જ્ઞાનમાં સમૃદ્ધ હોય છે પરંતુ આર્થિક રીતે ગરીબ હોય છે.
આ અસમાનતા બાયોપાયરસી (જૈવ-ચાંચિયાગીરી) જેવી સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે,જ્યાં ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રો યોગ્ય અધિકૃતતા અથવા વળતર વિના વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોના જૈવિક સંસાધનો અને પરંપરાગત જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરે છે.

(B) જનીનિક વિવિધતા એટલે એક જ પ્રજાતિના સજીવોમાં જનીનિક સ્તરે જોવા મળતી વિવિધતા.
તે પ્રજાતિની વસ્તીમાં રહેલા જનીનો અને તેના વિકલ્પો (alleles) માં થતા ફેરફારોને કારણે ઉદભવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, હિમાલયના વિવિધ વિસ્તારોમાં ઉગતી ઔષધીય વનસ્પતિ $Rauwolfia$ $vomitoria$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવતી જનીનિક વિવિધતા તેના સક્રિય રસાયણ 'રેસર્પિન'ની ક્ષમતા અને સાંદ્રતાના સંદર્ભમાં હોઈ શકે છે।
તેથી, સાચો જવાબ $B$ છે।

(D) જાતિ વિવિધતા એ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા નિવસનતંત્રમાં વિવિધ જાતિઓની વિવિધતા અને વિપુલતાનો સંદર્ભ આપે છે.
પ્રશ્નમાં એક જ નિવસનતંત્રમાં $50$ વિવિધ સરીસૃપ જાતિઓની હાજરીનો ઉલ્લેખ હોવાથી,તે સીધી રીતે જાતિઓની સમૃદ્ધિનું વર્ણન કરે છે,જે જાતિ વિવિધતાનું માપદંડ છે.
પરિસ્થિતિકીય વિવિધતા એ લેન્ડસ્કેપમાં રહેલા વિવિધ નિવાસસ્થાનો,નિક અને પરિસ્થિતિકીય પ્રક્રિયાઓની વિવિધતા દર્શાવે છે.
જનીનિક વિવિધતા એ એક જ જાતિમાં રહેલા જનીનોના તફાવતને દર્શાવે છે.
તેથી,નિવસનતંત્રમાં જાતિઓની સંખ્યા માટેનો સાચો શબ્દ જાતિ વિવિધતા છે.

(A) દક્ષિણ અમેરિકામાં આવેલું $Amazon$ (એમેઝોન) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવન 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખાય છે.
તે પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે,જેમાં વનસ્પતિઓ,કીટકો અને પ્રાણીઓની લાખો પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં એમેઝોનના વર્ષાવનમાં જૈવવિવિધતા અંગે આપવામાં આવેલા ડેટા મુજબ,તે $40,000$ થી વધુ વનસ્પતિઓની પ્રજાતિઓ,$3,000$ માછલીઓની પ્રજાતિઓ,$1,300$ પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ,$427$ સસ્તન પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ અને $427$ ઉભયજીવીઓની પ્રજાતિઓનું ઘર છે. જોકે,સરીસૃપો (reptiles) માટે નોંધાયેલ સંખ્યા $378$ પ્રજાતિઓ છે. તેથી,સસ્તન પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓની સંખ્યા $427$ અને સરીસૃપોની સંખ્યા $378$ છે.

(B) રિવેટ પોપર હાઇપોથિસિસ પોલ એહર્લિચ દ્વારા આપવામાં આવી હતી.
આ પૂર્વધારણા ઇકોસિસ્ટમમાં જાતિઓની વિવિધતાનું મહત્વ સમજાવવા માટે વિમાનની સામ્યતાનો ઉપયોગ કરે છે.
આ સામ્યતામાં,ઇકોસિસ્ટમની તુલના વિમાન સાથે કરવામાં આવે છે અને જાતિઓની તુલના વિમાનના ભાગોને પકડી રાખતા રિવેટ્સ (ખીલા) સાથે કરવામાં આવે છે.
જો મુસાફરો એક પછી એક રિવેટ્સ કાઢવાનું શરૂ કરે (જાતિઓને દૂર કરે),તો શરૂઆતમાં વિમાન સુરક્ષિત રહી શકે છે,પરંતુ જેમ જેમ વધુ રિવેટ્સ દૂર કરવામાં આવે છે,તેમ વિમાન જોખમી રીતે નબળું પડી જાય છે,જે અંતે વિમાન દુર્ઘટના (ઇકોસિસ્ટમનું પતન) તરફ દોરી જાય છે.