Digestive glands Questions in Gujarati

(N/A) યકૃત: યકૃત શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે,જેનું વજન પુખ્ત માનવમાં આશરે $1.2$ થી $1.5 \ kg$ હોય છે. તે ઉદરીય ગુહામાં,ઉરોદરપટલની બરાબર નીચે આવેલું છે અને તેના બે ખંડો હોય છે. યકૃતના રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમો યકૃત-ખંડિકાઓ છે,જેમાં યકૃત કોષો દોરીના સ્વરૂપમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. દરેક ખંડિકા પાતળા સંયોજક પેશીના આવરણથી ઘેરાયેલી હોય છે જેને ગ્લિસનનું કેપ્સ્યુલ કહેવાય છે.
પિત્તાશય: યકૃત કોષો દ્વારા સ્ત્રવિત પિત્ત,યકૃત નલિકાઓ દ્વારા પસાર થાય છે અને પિત્તાશય નામના પાતળા,સ્નાયુબદ્ધ કોથળીમાં સંગ્રહિત અને સાંદ્રિત થાય છે. પિત્તાશયની નલિકા (પિત્તવાહિની) યકૃતની યકૃત નલિકા સાથે જોડાઈને સામાન્ય પિત્ત નળી બનાવે છે.
સ્વાદુપિંડ: સ્વાદુપિંડ એ $'U'$-આકારના પકવાશયના બે છેડાઓ વચ્ચે આવેલી સંયુક્ત (અંતઃસ્ત્રાવી અને બહિઃસ્ત્રાવી બંને) લંબાયેલી ગ્રંથિ છે. તેનો બહિઃસ્ત્રાવી ભાગ ઉત્સેચકો ધરાવતો આલ્કલાઇન સ્વાદુપિંડનો રસ સ્ત્રવિત કરે છે,અને અંતઃસ્ત્રાવી ભાગ ઇન્સ્યુલિન અને ગ્લુકાગોન જેવા અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે.
સામાન્ય નલિકા તંત્ર: પિત્ત નળી અને સ્વાદુપિંડ નલિકા સાથે મળીને પકવાશયમાં સામાન્ય યકૃત-સ્વાદુપિંડ નલિકા તરીકે ખુલે છે,જે ઓડ્ડીના મુદ્રિકાસ્નાયુ (sphincter of Oddi) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

(N/A) સ્વાદુપિંડનો રસ એ સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો એક મહત્વપૂર્ણ પાચક સ્ત્રાવ છે જે પકવાશયમાં મુક્ત થાય છે. તેમાં કેટલાક નિષ્ક્રિય ઉત્સેચકો, સક્રિય ઉત્સેચકો અને બાયકાર્બોનેટ આયનો હોય છે.
$1$. નિષ્ક્રિય ઉત્સેચકો (ઝાયમોજેન્સ): આમાં $Trypsinogen$, $Chymotrypsinogen$ અને $Procarboxypeptidases$ નો સમાવેશ થાય છે. $Trypsinogen$ આંતરડાના શ્લેષ્મ દ્વારા સ્ત્રવતા $Enterokinase$ દ્વારા $Trypsin$ માં સક્રિય થાય છે, જે ત્યારબાદ અન્ય ઝાયમોજેન્સને સક્રિય કરે છે.
$2$. સક્રિય ઉત્સેચકો:
- $Pancreatic \text{ } Amylase$: પોલીસેકેરાઈડ્સ (સ્ટાર્ચ) નું ડાયસેકેરાઈડ્સમાં જળવિભાજન કરે છે.
- $Pancreatic \text{ } Lipase$: તેલ અને ચરબી પર કાર્ય કરીને તેને ડાયગ્લિસરાઈડ્સ અને મોનોગ્લિસરાઈડ્સમાં તોડે છે.
- $Nucleases$: ન્યુક્લિક એસિડ્સ ($DNA$ અને $RNA$) ને ન્યુક્લિયોટાઈડ્સ અને ન્યુક્લિયોસાઈડ્સમાં તોડે છે.
$3$. બાયકાર્બોનેટ આયનો: આ જઠરમાંથી આવતા એસિડિક કાઈમ (chyme) ને તટસ્થ કરે છે અને આલ્કલાઇન $pH$ (આશરે $7.8 - 8.4$) પ્રદાન કરે છે, જે સ્વાદુપિંડના ઉત્સેચકોની શ્રેષ્ઠ પ્રવૃત્તિ માટે જરૂરી છે.

(N/A) પિત્તરસનું નિર્માણ યકૃત દ્વારા થાય છે અને તે પિત્તાશયમાં સંગ્રહિત થાય છે. પાચનમાં મદદ કરવા માટે તે પકવાશય (duodenum) માં મુક્ત થાય છે.
પિત્તરસના બંધારણમાં નીચેના ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. પિત્ત રંજકદ્રવ્યો: બિલીરૂબિન અને બિલીવર્ડિન (હિમોગ્લોબિનના વિઘટનથી બનતા ઉત્પાદનો).
$2$. પિત્ત ક્ષારો: સોડિયમ ગ્લાયકોકોલેટ અને સોડિયમ ટૌરોકોલેટ,જે ચરબીના તૈલોદ્રીકરણ (emulsification) માટે આવશ્યક છે.
$3$. કોલેસ્ટ્રોલ: એક લિપિડ ઘટક.
$4$. ફોસ્ફોલિપિડ્સ: જેમ કે લેસીથિન.
$5$. પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ: પિત્તરસમાં કોઈ પાચક ઉત્સેચકો હોતા નથી.
કાર્ય: પિત્ત ક્ષારો ચરબીના તૈલોદ્રીકરણમાં મદદ કરે છે,જેમાં ચરબીના મોટા ગોલકોને નાના મિસેલ્સમાં તોડવામાં આવે છે,જેનાથી લિપેઝ ઉત્સેચકની ક્રિયા માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધે છે.

(B) યકૃત એ માનવ શરીરની સૌથી મોટી સહાયક પાચક ગ્રંથિ છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય પિત્તનો સ્ત્રાવ કરવાનું છે,જે ચરબીના પાચન (emulsification) માટે આવશ્યક છે.
તે ડિટોક્સિફિકેશન (ઝેરી તત્વો દૂર કરવા) માં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જ્યાં તે ઝેરી કચરાને ઉત્સર્જન માટે ઓછા નુકસાનકારક પદાર્થોમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
વધુમાં,તે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ,પ્રોટીન અને ચરબીના ચયાપચયમાં અને ગ્લાયકોજન,વિટામિન્સ અને ખનિજોના સંગ્રહમાં સામેલ છે.

(A) જઠરના શ્લેષ્મ સ્તરમાં જઠર ગ્રંથિઓ આવેલી હોય છે. જઠર ગ્રંથિઓમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના કોષો જોવા મળે છે:
$(1)$ શ્લેષ્મ ગ્રીવા કોષો (Mucous neck cells): આ કોષો શ્લેષ્મનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે જઠરના અસ્તરને એસિડિક વાતાવરણથી રક્ષણ આપે છે.
$(2)$ પેપ્ટિક અથવા મુખ્ય કોષો (Peptic or Chief cells): આ કોષો પ્રોએન્ઝાઈમ પેપ્સીનોજનનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે પ્રોટીનના પાચન માટે સક્રિય પેપ્સીનમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
$(3)$ પેરાઈટલ અથવા ઓક્સિન્ટિક કોષો (Parietal or Oxyntic cells): આ કોષો $HCl$ (હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ) અને ઈન્ટ્રિન્સિક ફેક્ટરનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે વિટામિન $B_{12}$ ના શોષણ માટે આવશ્યક છે.

(N/A)

યકૃત (Liver)	સ્વાદુપિંડ (Pancreas)
$(1)$ તે શરીરમાં આવેલી સૌથી મોટી સહાયક પાચક ગ્રંથિ છે.	$(1)$ તે આછા ગુલાબી રંગની નરમ ગ્રંથિ છે જે અંતઃસ્ત્રાવી અને બહિઃસ્ત્રાવી બંને તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(2)$ તે ઉદરીય ગુહામાં ઉપરના જમણા ભાગમાં આવેલું છે.	$(2)$ તે $U$ આકારના પકવાશયના વળાંકમાં આવેલું છે.
$(3)$ તે પિત્તરસનો સ્ત્રાવ કરે છે.	$(3)$ તે સ્વાદુરસનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$(4)$ તેના પિત્તરસમાં પિત્ત રંજકદ્રવ્યો,ઉત્સર્ગ પદાર્થો અને કાર્બનિક-અકાર્બનિક ક્ષારો હાજર હોય છે.	$(4)$ તે પાચક ઉત્સેચકો અને અંતઃસ્ત્રાવો (ઇન્સ્યુલિન અને ગ્લુકાગોન) નો સ્ત્રાવ કરે છે.
$(5)$ તેમાં પાચક ઉત્સેચકો હોતા નથી; પિત્ત ચરબીના તૈલોદીકરણમાં મદદ કરે છે.	$(5)$ ઉત્સેચકો કાર્બોદિતો,પ્રોટીન અને ચરબીના પાચનમાં ભાગ લે છે. અંતઃસ્ત્રાવો રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર જાળવી રાખે છે.

(N/A) $(1)$ સ્વાદુપિંડમાં આવેલા લેંગરહેન્સના કોષપુંજો ગ્લુકાગોન અને ઇન્સ્યુલિન જેવા અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ અંતઃસ્ત્રાવો રુધિર દ્વારા તેમના લક્ષ્ય અંગો સુધી પહોંચે છે,તેથી તે નલિકાવિહીન અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ છે. તે જ સમયે,સ્વાદુપિંડ વિવિધ પાચક ઉત્સેચકો ધરાવતા સ્વાદુરસનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે સ્વાદુપિંડ નલિકા દ્વારા પકવાશયમાં પહોંચે છે. આમ,તે બહિઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(2)$ યકૃત પિત્તરસનો સ્ત્રાવ કરે છે,જેમાં $Na_{2}CO_{3}$ અને $NaHCO_{3}$ જેવા અકાર્બનિક ક્ષારો હોય છે. આ ક્ષારો પકવાશયમાં બેઝિક માધ્યમ પૂરું પાડે છે,જે સ્વાદુપિંડના ઉત્સેચકોને સક્રિય કરવા માટે જરૂરી છે. વધુમાં,પિત્તરસમાં સોડિયમ ટૌરોકોલેટ અને સોડિયમ ગ્લાયકોકોલેટ જેવા કાર્બનિક ક્ષારો હોય છે,જે ચરબીના તૈલોદ્રીકરણ (emulsification) અને પાચનમાં મદદ કરે છે. તેથી,જોકે યકૃત પાચક ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરતું નથી,તેમ છતાં તે પાચનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે તેને એક મહત્વપૂર્ણ સહાયક પાચક ગ્રંથિ બનાવે છે.

(A) પિત્તાશય એ યકૃતના જમણા ખંડની પાછળની સપાટી પર આવેલી એક નાની,કોથળી જેવી રચના છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય યકૃત દ્વારા સ્ત્રવિત પિત્તરસનો સંગ્રહ અને સાંદ્રતા કરવાનું છે,જ્યાં સુધી નાના આંતરડામાં ચરબીના પાચન માટે તેની જરૂર ન પડે.

(N/A) સ્વાદુપિંડ એ '$C$' આકારના પકવાશય (Duodenum) ની વચ્ચે આવેલું એક સંયુક્ત (બહિઃસ્ત્રાવી અને અંતઃસ્ત્રાવી) લંબાયેલું અંગ છે.
$1$. બહિઃસ્ત્રાવી કાર્ય: સ્વાદુપિંડનો બહિઃસ્ત્રાવી ભાગ ઉત્સેચકો ધરાવતો આલ્કલાઇન સ્વાદુરસનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$2$. પાચનમાં મદદરૂપ થતા મુખ્ય સ્ત્રાવો:
- ટ્રિપ્સીનોજન અને કાયમોટ્રિપ્સીનોજન: નિષ્ક્રિય ઉત્સેચકો જે પ્રોટીનના પાચન માટે સક્રિય થાય છે.
- પ્રોકાર્બોક્સિપેપ્ટિડેઝ: પ્રોટીનના પાચન માટે સક્રિય થાય છે.
- સ્વાદુપિંડનું એમાયલેઝ (Pancreatic Amylase): કાર્બોદિતોનું ડાયસેકેરાઇડ્સમાં રૂપાંતર કરે છે.
- સ્વાદુપિંડનું લાઈપેઝ (Pancreatic Lipases): ચરબીનું ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલમાં રૂપાંતર કરે છે.
- ન્યુક્લિએઝ (Nucleases): ન્યુક્લિક એસિડનું ન્યુક્લિઓટાઇડ્સમાં રૂપાંતર કરે છે.

(N/A) પિત્તાશય એ યકૃત સાથે જોડાયેલી એક નાની,કોથળી જેવી રચના છે જે યકૃત દ્વારા સ્ત્રવિત પિત્તરસનો સંગ્રહ અને સાંદ્રતા કરે છે.
તેની મુખ્ય ભૂમિકા પાચન દરમિયાન ચરબીના પાચન (emulsification) માટે નાના આંતરડામાં સાંદ્ર પિત્તરસ મુક્ત કરવાની છે.
જો પિત્તાશય કાર્ય કરવાનું બંધ કરે અથવા તેને દૂર કરવામાં આવે (cholecystectomy),તો પિત્તરસનો સંગ્રહ કે સાંદ્રતા થતી નથી; તેના બદલે,તે સતત આંતરડામાં વહે છે.
જોકે શરીર ધીમે ધીમે આ સતત પ્રવાહ સાથે અનુકૂલન સાધે છે,પરંતુ પિત્તરસ મોટી માત્રામાં ચરબીના પાચન માટે ઓછો અસરકારક બને છે.
પરિણામે,જે લોકોનું પિત્તાશય દૂર કરવામાં આવ્યું હોય તેમને ઓછી ચરબીયુક્ત ખોરાક લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે,કારણ કે ચરબીના પાચનની કાર્યક્ષમતા નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે.

(A) રેનિન એ શિશુઓના જઠરરસમાં જોવા મળતો પ્રોટીઓલિટીક ઉત્સેચક છે.
તે દૂધના પ્રોટીન (કેસીન) ના પાચનમાં મદદ કરીને તેને પેરાકેસીનમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
જેમ જેમ વ્યક્તિ પુખ્ત બને છે,તેમ પાચનતંત્ર પરિપક્વ થવાથી રેનિનનો સ્ત્રાવ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે અથવા બંધ થઈ જાય છે.

(B) સ્વાદુપિંડનો રસ અને પિત્તરસ યકૃત-સ્વાદુપિંડ નલિકા (hepato-pancreatic duct) દ્વારા નાના આંતરડાના પકવાશયમાં મુક્ત થાય છે. આ નલિકા 'સ્ફિન્ક્ટર ઓફ ઓડી' (sphincter of Oddi) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જે આ સ્ત્રાવોના વહનને નિયંત્રિત કરે છે.

(N/A) $(1)$ ગોબ્લેટ કોષો: શ્લેષ્મનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$(2)$ પેપ્ટિક અથવા મુખ્ય કોષો (ઝાયમોજેનિક કોષો): પ્રોએન્ઝાઇમ પેપ્સીનોજન અને પ્રોરેનિનનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$(3)$ ઓક્સિન્ટિક અથવા પેરીએટલ કોષો: હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ અને કેસલનો ઇન્ટ્રિન્સિક ફેક્ટરનો સ્ત્રાવ કરે છે.

(A) $(1)$ લાળમાં રહેલો ઉત્સેચક લાળ એમાયલેઝ છે,જેને ટાયલીન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,જે સ્ટાર્ચ પર કાર્ય કરીને તેને માલ્ટોઝમાં રૂપાંતરિત કરે છે. સ્ટીઆસીન એ સ્વાદુપિંડના રસમાં જોવા મળતું લાઈપેઝ છે.
$(2)$ જઠરગ્રંથિઓમાં ઓક્સિન્ટિક કોષો (જેને પેરિએટલ કોષો પણ કહેવાય છે) હોય છે,જે $HCl$ અને કેસલ્સ ઇન્ટ્રિન્સિક ફેક્ટરનો સ્ત્રાવ કરે છે. પેપ્ટિક કોષો (જેને મુખ્ય કોષો પણ કહેવાય છે) પેપ્સિનોજેન જેવા પ્રો-એન્ઝાઇમનો સ્ત્રાવ કરે છે.

(N/A) મુખ્ય લાળગ્રંથિઓ ત્રણ પ્રકારની હોય છે:
$(i)$ પેરોટિડ ગ્રંથિ (Parotid gland)
$(ii)$ સબમેન્ડિબ્યુલર ગ્રંથિ (Submandibular gland)
$(iii)$ સબલિંગ્યુઅલ ગ્રંથિ (Sublingual gland)

(D) સાચો જવાબ વિકલ્પ $D$ છે કારણ કે પેરિએટલ અથવા ઓક્સિન્ટિક કોષો $HCl$ અને ઇન્ટ્રિન્સિક ફેક્ટરનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે વિટામિન $B_{12}$ ના શોષણ માટે આવશ્યક છે.
પેપ્ટિક અથવા ચીફ કોષો પ્રોએન્ઝાઇમ પેપ્સિનોજનનો સ્ત્રાવ કરે છે.
ગોબ્લેટ કોષો શ્લેષ્મ (mucus) નો સ્ત્રાવ કરે છે.
યકૃત કોષો પિત્ત (bile) નો સ્ત્રાવ કરે છે.

(A) ગોબ્લેટ કોષો એ વિશિષ્ટ ગ્રંથિમય અધિચ્છદ કોષો છે જે શ્વસનતંત્ર અને પાચનતંત્રના અસ્તરમાં જોવા મળે છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય શ્લેષ્મ (mucus) નું સંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવ કરવાનું છે,જે નીચેના પેશીઓ માટે લ્યુબ્રિકન્ટ અને રક્ષણાત્મક અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) સસલામાં લાળ ગ્રંથિઓના ચાર પ્રકારો જોવા મળે છે,જે નીચે મુજબ છે:
$1.$ અધોજીહ્વા (Sublingual) ગ્રંથિ
$2.$ ઇન્ફ્રા-ઓર્બિટલ (Infra-orbital) ગ્રંથિ
$3.$ પેરોટિડ (Parotid) ગ્રંથિ
$4.$ અધોહનુ (Sub-maxillary) ગ્રંથિ
આમ,સસલામાં કુલ ચાર પ્રકારની લાળ ગ્રંથિઓ હાજર હોય છે.

(D) લાળમાં લાળીય એમાયલેઝ (salivary amylase) નામનો ઉત્સેચક હોય છે,જેને $Ptyalin$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તે મુખગુહામાં સ્ટાર્ચનું માલ્ટોઝમાં પ્રારંભિક પાચન કરવા માટે જવાબદાર છે.

(B) લાળ ગ્રંથિઓના સ્ત્રાવને લાળ કહેવામાં આવે છે.
લાળનું માધ્યમ થોડું એસિડિક હોય છે.
પુખ્ત વ્યક્તિમાં લાળનું પ્રમાણ દરરોજ $1000-1500 \; mL$ હોય છે.
રાસાયણિક રીતે,લાળ એ પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ $(Na^+, K^+, Cl^-, HCO_3^-)$ નું મિશ્રણ છે.
વધુમાં,લાળમાં લાળીય એમાયલેઝ (ટાયલિન) અને લાયસોઝાઇમ (એક એન્ટી-બેક્ટેરિયલ એજન્ટ) જેવા ઉત્સેચકો પણ જોવા મળે છે,સાથે શ્લેષ્મ પણ હોય છે જે ખોરાકને લપસણો બનાવવામાં મદદ કરે છે.

(A) લાળ ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત પ્રવાહીને લાળ કહેવામાં આવે છે.
રાસાયણિક રીતે લાળ એ પાણી,ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ (સોડિયમ,પોટેશિયમ,ક્લોરાઇડ અને બાયકાર્બોનેટના ક્ષાર),લાળ એમાયલેઝ (ટાયલિન) અને લાયસોઝાઇમનું મિશ્રણ છે.
લાયસોઝાઇમ એક ઉત્સેચક છે જે બેક્ટેરિયાની કોષ દીવાલને તોડીને એન્ટિબેક્ટેરિયલ એજન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનાથી મુખગુહામાં ચેપ અટકાવે છે.

(C) મનુષ્યમાં લાળના સ્ત્રાવ માટે ત્રણ જોડી લાળ ગ્રંથિઓ જવાબદાર છે: પેરોટિડ ગ્રંથિઓ,સબલિંગ્યુઅલ ગ્રંથિઓ અને સબમેક્સિલરી (અથવા સબમેન્ડિબ્યુલર) ગ્રંથિઓ.
$Supra$ $optic$ એ હાયપોથેલેમસનો એક ભાગ છે,જે ન્યુરોએન્ડોક્રાઇન કાર્યો સાથે સંકળાયેલ છે અને તે લાળ ગ્રંથિ નથી.
તેથી,$Supra$ $optic$ વિસ્તાર લાળના સ્ત્રાવ સાથે સંકળાયેલ નથી.

(C) ઓક્સિન્ટિક કોષો,જેને પેરીએટલ કોષો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જઠરની દીવાલમાં આવેલી જઠર ગ્રંથિઓમાં જોવા મળે છે.
તેઓ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ અને ઇન્ટ્રિન્સિક ફેક્ટરના સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે.
$HCl$ જઠરમાં નીચું $pH$ (આશરે $1.8$ થી $2.0$) જાળવી રાખે છે,જે પેપ્સિનોજનને પેપ્સિનમાં અને પ્રોરેનિનને રેનિનમાં સક્રિય કરવા માટે આવશ્યક છે.

(A) મનુષ્યનું યકૃત શરીરરચનાની દ્રષ્ટિએ $2$ મુખ્ય ખંડોમાં વિભાજિત હોય છે,ડાબો અને જમણો ખંડ. આ ખંડોને વધુ $8$ ભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે,જે હજારો યકૃત ખંડિકાઓ (hepatic lobules) ના બનેલા હોય છે,જે યકૃતના કાર્યાત્મક એકમો છે.

(D) યકૃત પિત્તનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે પિત્તાશયમાં સંગ્રહિત થાય છે. પિત્તમાં સોડિયમ ગ્લાયકોકોલેટ અને સોડિયમ ટોરોકોલેટ જેવા પિત્ત ક્ષારો હોય છે. આ ક્ષારો નાના આંતરડામાં ચરબીના પાચનમાં મદદ કરે છે,જે ચરબીનું તૈલોદીકરણ (emulsification) કરે છે,એટલે કે ચરબીના મોટા ટીપાંનું નાના ટીપાંમાં રૂપાંતર કરે છે.

(A) લાળ,જે મનુષ્યમાં લાળ ગ્રંથીઓનો સ્ત્રાવ છે,તે પાણી,ક્ષાર અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું મિશ્રણ છે.
તેનું માધ્યમ $6.8$ ના $pH$ સાથે સહેજ એસિડિક હોય છે.
લાળમાં લાયસોઝાઇમ નામનું એન્ટિબેક્ટેરિયલ એજન્ટ પણ હોય છે.

(A) કફર કોષો એ યકૃતના સાઇનુસોઇડ્સમાં આવેલા વિશિષ્ટ મેક્રોફેજ છે.
તેઓ ભક્ષણ (phagocytosis) ની પ્રક્રિયા કરીને શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે,જેમાં બહારના કણો,બેક્ટેરિયા અને ક્ષતિગ્રસ્ત રક્તકણોનો નાશ કરવામાં આવે છે.
તેથી,તેમને ભક્ષક કોષો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) ગ્લિસનનું કેપ્સ્યુલ એ સંયોજક પેશીનું એક પાતળું પડ છે જે યકૃતને આવરે છે અને યકૃતની અંદર રહેલી યકૃત ધમની,પોર્ટલ શિરા અને પિત્ત નળીઓને આવરી લે છે.
તેનું નામ બ્રિટિશ ચિકિત્સક અને જીવવિજ્ઞાની ફ્રાન્સિસ ગ્લિસન $(1597-1677)$ ના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું.
તેથી,ગ્લિસનનું કેપ્સ્યુલ એ સસ્તન પ્રાણીઓના યકૃતની લાક્ષણિકતા છે.

(B) Succus entericus,જેને આંતરડાનો રસ પણ કહેવામાં આવે છે,તે આંતરડાની ગ્રંથીઓનો સ્ત્રાવ છે.
આ ગ્રંથીઓમાં ક્રિપ્ટ્સ ઓફ લિબરકુહનનો સમાવેશ થાય છે,જે નાના આંતરડામાં રસાંકુરો (villi) ના પાયાની વચ્ચે આવેલા હોય છે.
ક્રિપ્ટ્સ ઓફ લિબરકુહન ઉત્સેચકો અને શ્લેષ્મ (mucus) નો સ્ત્રાવ કરે છે જે પાચનના અંતિમ તબક્કાઓને સરળ બનાવે છે.
તેથી,Succus entericus ને મુખ્યત્વે ક્રિપ્ટ્સ ઓફ લિબરકુહનનો સ્ત્રાવ માનવામાં આવે છે.

(B) કયા સ્ત્રાવનો $pH$ સૌથી વધુ છે તે નક્કી કરવા માટે,આપણે પાચક રસોના સામાન્ય $pH$ મૂલ્યોની તુલના કરીએ છીએ:

પાચક રસ	$pH$ ગાળો
જઠરરસ	$1.5 - 3.5$
પિત્ત	$7.6 - 8.6$
સ્વાદુપિંડનો રસ	$7.5 - 8.3$
આંતરડાનો રસ	$7.5 - 8.0$

શારીરિક શ્રેણીઓના આધારે,પિત્ત સામાન્ય રીતે સૌથી વધુ $pH$ મૂલ્ય દર્શાવે છે (જે ઘણીવાર $8.6$ સુધી પહોંચે છે),જે તેને આપેલા વિકલ્પોમાં સૌથી વધુ આલ્કલાઇન (બેઝિક) બનાવે છે.

(C) સ્વાદુપિંડ એ પેટની પાછળ ઉદરમાં આવેલી પીળાશ પડતી,પાંદડા જેવી મિશ્ર ગ્રંથિ છે.
તે બે ભાગોની બનેલી છે: બાહ્યસ્ત્રાવી ભાગ અને અંતઃસ્ત્રાવી ભાગ.
બાહ્યસ્ત્રાવી ભાગ થોડો આલ્કલાઇન રસ સ્ત્રાવ કરે છે,જેને સ્વાદુપિંડનો રસ કહેવામાં આવે છે.
આ સ્વાદુપિંડના રસમાં સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ અને ત્રણ મુખ્ય પ્રોએન્ઝાઇમ હોય છે: $Trypsinogen$,$Chymotrypsinogen$,અને $Procarboxypeptidase$.
આ પ્રોએન્ઝાઇમ નિષ્ક્રિય સ્વરૂપમાં હોય છે જે નાના આંતરડામાં સક્રિય થઈને પ્રોટીનના પાચનમાં મદદ કરે છે.

(A) સાચી જોડી છે: પેપ્સિનોજન - ઝાયમોજેનિક કોષો.
વિકલ્પોનું વિગતવાર વિશ્લેષણ:
$1$. પેપ્સિનોજન જઠરના ઝાયમોજેનિક (અથવા મુખ્ય) કોષો દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
$2$. $HCl$ (હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ) જઠરના ઓક્સિન્ટિક (અથવા પેરીએટલ) કોષો દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
$3$. શ્લેષ્મ ગોબ્લેટ કોષો દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
$4$. સ્વાદુપિંડનો રસ સ્વાદુપિંડના એસિનર કોષો દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે,લાળ ગ્રંથિઓ દ્વારા નહીં.
તેથી,વિકલ્પ $A$ એ એકમાત્ર સાચી રીતે જોડાયેલી જોડી છે.

(B) આપેલા તમામ વિધાનો વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચા છે.
$I.$ પિત્ત ક્ષારો (ગ્લાયકોકોલેટ અને ટૌરોકોલેટ) નાના આંતરડામાં ચરબીનું પાચન કરે છે,જે લિપેઝ ઉત્સેચકની ક્રિયા માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
$II.$ પિત્ત ક્ષારો ખરેખર ગ્લાયકોકોલિક અને ટૌરોકોલિક એસિડના સોડિયમ અને પોટેશિયમ ક્ષારો છે.
$III.$ યકૃત પિત્ત આલ્કલાઇન ($pH$ $8.6$) હોય છે,પરંતુ જ્યારે તે પિત્તાશયમાં સંગ્રહિત અને સાંદ્ર થાય છે,ત્યારે તેનો $pH$ ઘટીને $7.6$ અથવા $7.5$ થાય છે.
$IV.$ પિત્તનો માર્ગ આ મુજબ છે: યકૃત $\rightarrow$ યકૃત નલિકાઓ $\rightarrow$ સામાન્ય પિત્ત નલિકા $\rightarrow$ હેપેટોપેનક્રિયાટિક એમ્પ્યુલા $\rightarrow$ પકવાશય (નાના આંતરડાનો પ્રથમ ભાગ).
$V.$ ઉંદર અને ઘોડા જેવા કેટલાક પ્રાણીઓમાં પિત્તાશયનો અભાવ હોય છે; તેઓ સીધું પિત્ત આંતરડામાં સ્ત્રાવ કરે છે.

(B) મનુષ્યમાં લાળ ગ્રંથિઓની ત્રણ જોડ આવેલી હોય છે:
$(1)$ પેરોટિડ ગ્રંથિ $(1 \; \text{જોડ})$
$(2)$ સબ-મેક્સિલરી અથવા સબ-મેન્ડિબ્યુલર ગ્રંથિ $(1 \; \text{જોડ})$
$(3)$ સબ-લિંગ્વલ ગ્રંથિ $(1 \; \text{જોડ})$
આ ગ્રંથિઓ મુખગુહાની બહારની બાજુએ આવેલી હોય છે અને મુખગુહામાં લાળનો સ્ત્રાવ કરે છે.

(A) ગ્લિસનનું કેપ્સ્યુલ એ એક પાતળું સંયોજક પેશીનું આવરણ છે જે યકૃતના યકૃત ખંડિકાઓ (hepatic lobules) ને આવરે છે. તે ઘટ્ટ અનિયમિત સંયોજક પેશીઓનું બનેલું હોય છે અને યકૃતની ખંડિકાઓની રચનાત્મક અખંડિતતા જાળવવા માટે તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(D) પિત્તાશય એ યકૃતની નીચે આવેલું એક નાનું,નાસપતી આકારનું અંગ છે.
તે યકૃત દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પિત્ત માટે સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
જ્યારે પિત્ત પિત્તાશયમાં સંગ્રહિત થાય છે,ત્યારે તેમાંથી પાણી અને અમુક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું શોષણ કરીને તેને સાંદ્ર બનાવવામાં આવે છે.

(A) યકૃત એ માનવ શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે.
તે ઉદરીય ગુહાના ઉપરના જમણા ભાગમાં આવેલી છે.
પુખ્ત માનવીમાં તેનું વજન આશરે $1.2$ થી $1.5 \;kg$ જેટલું હોય છે.

(C) $Maltose$ (માલ્ટોઝ) એ એક ડાયસેકેરાઇડ શર્કરા છે.
$Salivary \text{ } amylase$ (લાળ એમીલેઝ) એ કાર્બોદિતોના પાચનમાં મદદ કરતો ઉત્સેચક છે.
$Lysozyme$ (લાયસોઝાઇમ) એ લાળમાં રહેલ એન્ટીબેક્ટેરિયલ ઉત્સેચક છે જે બેક્ટેરિયાની કોષદીવાલનું વિઘટન કરીને ચેપને અટકાવે છે.
$Pepsinogen$ (પેપ્સિનોજન) એ પેપ્સિનનું નિષ્ક્રિય સ્વરૂપ છે, જે જઠરમાં પ્રોટીનના પાચનમાં મદદ કરે છે.

(A) જઠરના અસ્તરમાં વિવિધ પ્રકારના કોષો હોય છે જે ચોક્કસ સ્ત્રાવી કાર્યો કરે છે:
$1$. ઓક્સિન્ટિક કોષો (જેને પેરીએટલ કોષો પણ કહેવાય છે): આ કોષો $HCl$ (હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ) અને ઇન્ટ્રિન્સિક ફેક્ટરનો સ્ત્રાવ કરવા માટે જવાબદાર છે,જે વિટામિન $B_{12}$ ના શોષણ માટે આવશ્યક છે.
$2$. પેપ્ટિક કોષો (જેને ચીફ કોષો પણ કહેવાય છે): આ કોષો પ્રોએન્ઝાઇમ પેપ્સીનોજનનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$3$. શ્લેષ્મ ગ્રીવા કોષો: આ કોષો શ્લેષ્મનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે જઠરના અસ્તરને $HCl$ ની ક્ષયકારી અસરથી બચાવે છે.

(C) પિત્તરસમાં કોઈ પણ પ્રકારના પાચક ઉત્સેચકો હોતા નથી. તે પિત્ત રંજકદ્રવ્યો ($bilirubin$ અને $biliverdin$),પિત્ત ક્ષારો ($sodium$ $bicarbonate$,$sodium$ $glycocholate$,$sodium$ $taurocholate$),$cholesterol$ અને ફોસ્ફોલિપિડ્સ ધરાવે છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય ચરબીનું તૈલોદીકરણ (emulsification) કરવાનું છે.

(C) $Trypsinogen$ એ સ્વાદુપિંડ દ્વારા સ્ત્રવિત થતો એક નિષ્ક્રિય ઝાયમોજન (પ્રો-એન્ઝાઇમ) છે. તે સ્વાદુપિંડના રસનો મુખ્ય ઘટક છે. જ્યારે તે નાના આંતરડામાં પહોંચે છે,ત્યારે આંતરડાના શ્લેષ્મ દ્વારા સ્ત્રવિત $Enterokinase$ ઉત્સેચક દ્વારા તેનું $Trypsin$ માં સક્રિયકરણ થાય છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$a.$ પેરોટિડ ગ્રંથિઓ ગાલની નજીક આવેલી હોય છે.
$b.$ સબ-મેક્સિલરી અથવા સબ-મેન્ડિબ્યુલર ગ્રંથિઓ નીચલા જડબામાં આવેલી હોય છે.
$c.$ સબ-લિંગ્યુઅલ ગ્રંથિઓ જીભની નીચે આવેલી હોય છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $a(iii), b(ii), c(i)$ છે.

(C) પેપ્ટિક કોષો અથવા ચીફ કોષો પેપ્સિનોજનનો સ્ત્રાવ કરે છે.
પેરીએટલ કોષો અથવા ઓક્સિન્ટિક કોષો $HCl$ અને ઇન્ટ્રિન્સિક ફેક્ટરનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે વિટામિન $B_{12}$ ના શોષણ માટે આવશ્યક છે.

(A) સ્વાદુપિંડના રસમાં $Trypsinogen$,$Chymotrypsinogen$ અને $Procarboxypeptidase$ જેવા નિષ્ક્રિય ઉત્સેચકો હોય છે.
$Pepsinogen$ એ જઠરમાં આવેલી જઠર ગ્રંથિઓના મુખ્ય કોષો (ચીફ સેલ્સ) દ્વારા સ્ત્રવિત થતો નિષ્ક્રિય ઉત્સેચક છે,સ્વાદુપિંડ દ્વારા નહીં.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. રેનિન એ શિશુઓના જઠરરસમાં જોવા મળતો પ્રોટીઓલિટીક ઉત્સેચક છે,સ્વાદુપિંડના રસમાં નહીં. તે દૂધના પ્રોટીન (કેસીન) ના પાચન માટે જવાબદાર છે.

(C) એપટાયલિઝમ એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં લાળનું ઉત્પાદન થતું નથી.
લાળમાં લાયસોઝાઇમ (lysozyme) હોય છે,જે એન્ટિ-માઇક્રોબિયલ ગુણધર્મો ધરાવે છે અને ડેન્ટલ કેરીઝને અટકાવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,લાળની ગેરહાજરીમાં ડેન્ટલ કેરીઝનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.
આમ,વિધાન સાચું છે.
જો કે,કારણ ખોટું છે કારણ કે પેરાસિમ્પેથેટિક ચેતાતંત્ર વાસ્તવમાં લાળના સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરે છે,જ્યારે એપટાયલિઝમ સામાન્ય રીતે લાળ ગ્રંથીઓને નુકસાન અથવા અન્ય રોગવિજ્ઞાન સંબંધી પરિસ્થિતિઓને કારણે થાય છે,પેરાસિમ્પેથેટિક ચેતાતંત્રને કારણે નહીં.

(C) વિરસંગની નલિકા (મુખ્ય સ્વાદુપિંડ નલિકા) સ્વાદુપિંડનો રસ (પાચક ઉત્સેચકો) પકવાશયમાં વહન કરે છે,જે બહિઃસ્ત્રાવી કાર્ય છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે કારણ કે તે સ્વાદુપિંડની નલિકાનો શરીરરચનાત્મક માર્ગ દર્શાવે છે.
જોકે,કારણ ખોટું છે કારણ કે સ્વાદુપિંડનું અંતઃસ્ત્રાવી કાર્ય (ઇન્સ્યુલિન અને ગ્લુકાગોન જેવા અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ) સીધું રુધિરમાં થાય છે,વિરસંગની નલિકા દ્વારા નહીં.
વિરસંગની નલિકામાં અવરોધ માત્ર બહિઃસ્ત્રાવી કાર્ય (પાચન) ને અસર કરે છે,અંતઃસ્ત્રાવી કાર્યને નહીં.

(A) ટ્રિપ્સિનોજન એ ટ્રિપ્સિન ઉત્સેચકનું નિષ્ક્રિય સ્વરૂપ (ઝાયમોજન) છે.
સ્વાદુપિંડના ઉત્સેચકો તેમના નિષ્ક્રિય સ્વરૂપોમાં સ્ત્રવિત થાય છે જેથી સ્વાદુપિંડના પેશીઓનું પાચન ન થાય,જેને સ્વ-પાચન (autodigestion) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,ટ્રિપ્સિનનું ટ્રિપ્સિનોજન તરીકે સ્ત્રવણ એ સ્વાદુપિંડ માટે એક રક્ષણાત્મક પદ્ધતિ છે.
આમ,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(A) યકૃત એ માનવ શરીરની સૌથી મોટી પાચક ગ્રંથિ છે. તે પિત્તરસ ઉત્પન્ન કરીને પાચનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે ચરબીના પાચન (emulsification) માં મદદ કરે છે.

(B) પિત્તાશય પિત્તરસના નિર્માણ સાથે સંકળાયેલું નથી.
પિત્તરસનું સંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવ યકૃતના કોષો (હિપેટોસાઇટ્સ) દ્વારા થાય છે.
પિત્તાશય માત્ર પિત્તરસનો સંગ્રહ અને તેનું સાંદ્રણ કરવાનું કાર્ય કરે છે,જ્યાં સુધી નાના આંતરડામાં ચરબીના પાચન માટે તેની જરૂર ન પડે.